ابوعلی سینا

تالیفات عربی

1.الشفاء: از این مهم ترین اثر فلسفی ابن سینا، بخشهای «طبیعیات» و «الهیات» برای نخستین بار یک چاپ سنگی در تهران(1303 ق/ 1886 م) منتشر شده است. بخش «منطق» و همه بخشهای دیگر آن از 1952 تا 1983 م به مناسبت هزاره تولد ابن سینا، زیر نظر ابراهیم مذکور و به کوشش شماری از محققان دیگر در قاهره منتشر شده است. بخش «برهان» از «منطق» شفا، جداگانه به کوشش عبد الرحمن بدوی در قاهره، 1954 م(چاپ دوم 1966 م) منتشر شده است. متن عربی و ترجمه فرانسوی بخش روان شناسی(کتاب النفس) شفا را، یان باکوش در دو جلد، در 1956 م در پراگ و متن عربی آن را فضل الرحمن در آکسفورد(انگلستان) منتشر کرده است. ترجمه قدیمی لاتینی آن نیز برای نخستین بار در 1508 م در ونیز ایتالیا و چاپ انتقادی جدید آن ترجمه به کوشش سیمون فان ریت در دو جلد زیر عنوان «ابن سینای لاتینی، کتاب در باره روان» در لوون سویس در سالهای 1968 و 1972 م همراه مقدمه ای در باره نظریات روان شناسی ابن سینا از ج. وربکه منتشر شده است. چاپ انتقادی جدید ترجمه لاتینی «الهیات» شفا نیز به کوشش سیمون فان ریت، با مقدمه ای از وربکه در دو جلد(ج 1، مقاله 4- 1 و ج 2، مقاله 10- 5 را در بر می گیرد) در سالهای 1977 و 1980 م در لوون سویس انتشار یافته است.

2.النّجاة: این کتاب که مطالب آن مختصر و گزیده ای از مطالب شفا است، از مهم ترین نوشته های ابن سیناست که فشرده فلسفه وی را در بر دارد. نخستین بار در 1331 ق/ 1913 م، به کوشش محیی الدین صبری الکردی و بار دوم در 1357 ق/ 1938 م، در قاهره منتشر شد. چاپ دیگری از آن به کوشش محمد تقی دانش پژوه در 1364 ش در تهران انتشار یافته است. بخش «الهیات» آن به وسیله نعمت اللّه کرم به لاتینی ترجمه و در 1926 م در رم منتشر شده است. ترجمه انگلیسی بخش «نفس»(روان شناسی) آن نیز به وسیله فضل الرحمن در کتابش به عنوان «روان شناسی ابن سینا» نخست در 1952 م و بار دوم در 1981 م در لندن منتشر شده است.

3.الاشارات و التنبیهات: ظاهرا آخرین نوشته ابن سینا و از برجسته ترین آثار اوست. نثر عربی ادبی شیوا از ویژگیهای آن است. نخستین بار به کوشش ژ. فورژه در 1892 م در لیدن و دومین بار در سه جلد(چهار بخش) همراه با شرح نصیر الدین طوسی بر آن، به کوشش سلیمان دنیا میان سالهای 1957- 1960 م در قاهره منتشر شده است. ترجمه فرانسوی آن به وسیله ابن سینا شناس فرانسوی، آن ماری گواشون در 1951 م در پاریس انتشار یافته است.

4.کتاب الانصاف: نوشته بزرگی بوده است که به گفته خود ابن سینا، نزدیک به 28 هزار مسأله را در بر می گرفته است. تنها دست نوشته آن در حمله مسعود غزنوی به اصفهان به تاراج رفت. ابن سینا، به گفته خودش، قصد داشته است که اگر فرصتی و فراغتی یابد آن را دوباره بنویسد، اما ظاهرا به این کار موفق نشده است. پاره هایی از این نوشته را عبد الرحمن بدوی یافته و در مجموعه ای به نام ارسطو عند العرب،(قاهره، 1947 م: چاپ دوم، کویت، 1978 م) منتشر کرده است(نک: ص 121، سطر 7) در این مجموعه همچنین شرح ابن سینا بر کتاب دوازدهم متافیزیک(ما بعد الطبیعه) ارسطو(صص 22- 33) و شرح وی بر تکه هایی از اثر لوجیا منسوب به ارسطو(صص 35- 74) و پاره هایی از کتاب المباحثات ابن سینا(صص 122- 239) و نیز تعلیقات بر حواشی کتاب النفس ارسطو(صص 75- 116) یافت می شود.

5.منطق المشرقیین، نخستین بار در 1910 م در قاهره و سپس در 1982 م در بیروت چاپ و منتشر شده است. 6.رسالة اضحویة فی امر المعاد، به کوشش سلیمان دنیا، قاهره، 1954 م.

7.عیون الحکمة، به کوشش عبد الرحمن بدوی، قاهره، 1954 م، کویت، 1978 م.

8.تسع رسائل فی الحکمة و الطبیعیات، قاهره، 1326 ق/ 1908 م که این نوشته ها را در بر دارد: «رسالة فی الحدود»، «رسالة فی اقسام العلوم العقلیة»، «رسالة فی اثبات النبوّات»، «رسالة النیروزیة»، «فی الطبیعیات من عیون الحکمة»، «فی الاجرام العلویة»، «فی القوی الانسانیة و ادراکاتها»، «فی العهد» و «فی علم الاخلاق».

9.ا. ف. مرن از 1889 تا 1899 م برخی از نوشته های ابن سینا را در چهار جزء زیر عنوان «رسائل عرفانی ابن سینا»، همراه ترجمه آزاد فرانسوی، تدوین و در لیدن منتشر کرده است. در این مجموعه، این نوشته ها یافت می شود: «رسالة حی بن یقظان»(در جزء یکم)، «رسالة الطیر»(در جزء دوم)، «رسالة فی ماهیة العشق»، «رسالة فی ماهیة الصلاة»، «رسالة فی معنی الزیارة»(هر سه در جزء سوم) و «رسالة فی القدر»(در جزء چهارم). افزون بر اینها، مجموعه ای از رسائل ابن سینا با عنوان جامع البدایع در 1335 ق/ 1917 م در قاهره منتشر شد که علاوه بر رساله «شرح سورة الاخلاص» شش رساله را که در مجموعه های مرن یافت می شود، نیز در بر دارد. در 1354 ق/ 1935 م نیز مجموعه ای با عنوان مجموعة رسائل الشیخ الرئیس به کوشش عبد اللّه بن احمد العلوی در حیدر آباد منتشر شد که افزون بر برخی از رسائل نامبرده در بالا، «رسالة فی السعادة» و «رسالة فی الذکر» را نیز در بر می گیرد. در 1953 م، حلمی ضیا اولکن نیز مجموعه ای از رسائل ابن سینا را با عنوان رسائل ابن سینا 2، در استانبول منتشر کرده است که این نوشته ها را در بر می گیرد: «جواب ستّ عشرة مسألة لابی ریحان»، «اجوبة مسائل سأل عنها ابو ریحان»، «مکاتبة لابی علی بن سینا»، «رسالة فی ابطال احکام النجوم»، «مسائل عن احوال الروح»، «اجوبة عن عشرة مسائل»، «رسالة فی النفس و بقائها و معادها» و «الجواب لبعض المتکلّمین». رساله حی بن یقظان بار دیگر در 1952 م به کوشش هانری کربن تدوین و همراه ترجمه و شرح قدیم فارسی و ترجمه فرانسوی آن در تهران منتشر شد. وی سپس در 1954 م در نوشته دیگری با عنوان «ابن سینا و تمثیل عرفانی، مطالعه ای در باره سلسله تمثیلهای ابن سینا» به تحلیل و پژوهش در باره رسائل عرفانی ابن سینا پرداخت. آ. م. گواشون نیز در 1959 م، ترجمه فرانسوی و شرح و پژوهشی در باره رساله حی بن یقظان را در پاریس منتشر ساخت.

10.فی معانی کتاب ریطوریقا، به کوشش م. س. سلیم، قاهره، 1950 م.

11.رسالة فی الاکسیر، به کوشش احمد آتش، استانبول، 1953 م.

12.رسالة فی معرفة النّفس الناطقة و احوالها، قاهره، 1934 م، ترجمه لاتینی آن به وسیله آندرئاس آلپاگوس در 1546 م در ونیز منتشر شد. متن و ترجمه آلمانی آن را اس. لانداور با عنوان «روان شناسی ابن سینا» در «مجله انجمن خاوری آلمان» شماره 29، در 1876 م منتشر ساخت(صص 418- 372- 335). ترجمه انگلیسی آن نیز با عنوان «مختصری در باره روان» در سال 1906 م به وسیله ای. آ. واندیک در ورونا، انتشار یافت.

13.التعلیقات، به کوشش عبد الرحمن بدوی، قاهره، 1972 م.

14.القانون فی الطب، کتاب مشهور ابن سینا در پزشکی، متن عربی آن نخستین بار در 1593 م در رم و سپس در 1290 ق در قاهره؛ در 1294 ق در بولاق و در سالهای 1307- 1308 و 1324 ق در لکنهو چاپ و منتشر شد. ترجمه لاتینی آن به وسیله گراردوس کرمونایی در سده 12 م انجام گرفت. و چندین بار در ایتالیا(میلان، 1473 م، پادوآ، 1476 م، ونیز 1482 م، 1591 م و 1708 م) به چاپ رسید.

15.النّکت و الفوائد، این رساله ناشناخته ابن سینا که دست نوشته ای از آن در کتابخانه فیض اللّه استانبول، به شماره 1217 یافت می شود، مختصری از «منطق»، «طبیعیات» و «الهیات» را در بر دارد و مطالب آن یادآور مطالب النجاة و الاشارات است. با وجود اختصار، این رساله ارزش بسیار دارد. فن پنجم از کتاب دوم «طبیعیات» این نوشته را ویلهلم کوچ در «یادنامه ابن سینا»(صص 178- 149) تدوین و منتشر کرده و نوید داده است که بخشهای «الهیات»، «منطق» و بقیه «طبیعیات» نیز از سوی پ. ورنست تدوین و منتشر خواهد شد.

16.المبدأ و المعاد، به کوشش عبد اللّه نورانی، تهران، 1363 ش.