0

سلياك بيماري نهفته در دل دانه‌هاي غلات

 
daneshmandan
daneshmandan
کاربر نقره ای
تاریخ عضویت : تیر 1389 
تعداد پست ها : 2202
محل سکونت : بوشهر

سلياك بيماري نهفته در دل دانه‌هاي غلات
چهارشنبه 1 دی 1389  12:05 AM

 
تا پيش از پيدايش كشاورزي، اثري از گلوتن و پروتئين‌هاي مشابه آن در رژيم غذايي بشر نبوده است، اما از زماني كه از دانه‌هاي گياهي نظير گندم و جو براي تامين حجم قابل توجهي از غذاي بشر استفاده شده است، اين پروتئين شروع به كشتن انسان‌ها و بخصوص كودكان كرده است.

 

اين روزها حدود يك درصد جمعيت زمين حتي بدون آن كه خود بدانند درگير بيماري خطرناكي هستند كه هر لحظه ممكن است به مرگ آنها منجر شود. «سلياك»، بيماري مهلك و كشنده ناشي از مسموميت غذايي است كه با بسياري از اختلالات خود ايمني مرتبط است، اما گذشته از تمام نگراني‌ها و علامت سوال‌هايي كه درخصوص اين بيماري وجود دارد، دانشمندان زيادي آن را محصول ناميمون پيدايش كشاورزي عنوان مي‌كنند.

اگر از بسياري از دانشمندان بپرسيد كه چشمگيرترين انقلاب علمي تمام دوران‌ها به چه دستاوردي باز مي‌گردد، يكي از درخشان‌ترين پاسخ‌ها اين خواهد بود: 10 هزار سال پيش و در خاورميانه، زماني كه براي نخستين بار افراد متوجه شدند از دانه‌ها و بذرها گياهان جديدي رشد مي‌كنند كه از ساير گياهان به اطراف پخش مي‌شود؛ دستاورد خيره‌كننده‌اي كه به تولد صنعت كشاورزي منجر شد. تا پيش از اين تحول تاريخي بشر براي به دست آوردن مواد غذايي مورد نياز براي ادامه حيات راهي نداشت جز اين كه از ميوه‌ها، قارچ‌ها و شكار حيوانات استفاده كند. مردم مجبور بودند براي به دست آوردن مواد غذايي بيشتر، به نقاط مختلفي نقل‌مكان كنند كه امكان وجود مواد غذايي و حيوانات در آنجا بيشتر بود. از اين رو هيچ گاه فرصت اسكان طولاني مدت براي بشر به وجود نمي‌آمد.

سلياك بيماري مهلك و كشنده ناشي از مسموميت غذايي است كه با بسياري از اختلالات خودايمني مرتبط است

هنگامي كه بشر راز دانه‌هاي گياهي و چگونگي كشت و برداشت گسترده آنها را كشف كرد‌، به سرعت پايه‌هاي فرآيندي موسوم به كشاورزي و كشت و كار بنا نهاده شد و طولي نكشيد كه اراضي گسترده‌اي به زير كشت محصولات مغذي و قابل انبار كردن مختلفي همچون گندم، چاودار و جو رفت. اين محصولات حتي ارزش قابل توجهي نيز براي تجارت و داد و ستد داشتند. براي نخستين بار بشر اين امكان را به دست آورده بود كه زندگي متحرك را كنار بگذارد و در نقطه‌اي ساكن شود. به اين ترتيب، شهرها ساخته شدند و از اين روست كه مي‌توان گفت نخستين اراضي كشاورزي زمين در مهد گهواره‌هاي پيدايش تمدن‌هاي مختلف بوده‌اند. با اين حال، اين پيشرفت تاريخي بهاي سنگيني براي بشر به همراه داشته است: ظهور يك بيماري موسوم به سلياك. اگر سري به فرهنگ لغت بزنيد، اين تعريف را در برابر عبارت سلياك مي‌بينيد: بيماري دستگاه گوارش كه بر اثر جذب ناقص خوراك در روده‌ها شكل گرفته و نشانه آن اسهال و سوءتغذيه است. در حقيقت در اين بيماري روده مورد هدف قرار مي‌گيرد و طي آن پروتئيني در گندم كه به آن «گلوتن» گفته مي‌شود و البته نمونه مشابه آن در دانه‌هاي ديگري نظير جو و چاودار نيز وجود دارد، نقش اصلي را در بروز آن ايفا مي‌كند. نكته مهم اين است كه تا پيش از پيدايش كشاورزي، اثري از گلوتن و پروتئين‌هاي مشابه آن در رژيم غذايي بشر نبوده است، اما از زماني كه از دانه‌هاي گياهي نظير گندم و جو در قالب كشاورزي براي تامين حجم قابل توجهي از غذاي بشر استفاده شده است، اين پروتئين شروع به كشتن انسان‌ها و بخصوص كودكان كرده است. بدن قربانيان به اين پروتئين و همخانواده‌هاي آن واكنش عجيبي نشان مي‌دهد و اين چيزي است كه براي دانشمندان علوم پزشكي علامت سوال بزرگي ايجاد كرده است. مصرف مداوم چنين پروتئين‌هايي موجب مي‌شود تا افراد مستعد نظير كودكان، در جذب مواد مغذي غذايي كه مصرف مي‌كنند ناتوان باشند. از آن گذشته، قربانيان معمولا از دردهاي مزمن شكايت دارند. اسهال، از ديگر مشكلاتي است كه اين افراد را آزار مي‌دهد. بدن‌هاي نحيف كه ناشي از گرسنگي و سوءتغذيه شديد است، بر دامنه مشكلات مي‌افزايد. چنين افرادي معمولا عمر كوتاهي دارند و همان مدتي كه زندگي مي‌كنند نيز حياتي توام با درد و بيماري را تجربه مي‌كنند.

اگر در گذشته اين چنين مرگ‌هايي مورد توجه قرار مي‌گرفت، علت بروز آنها به راز بزرگي براي دانشمندان تبديل مي‌شد، اما در 20 سال گذشته، دانشمندان علوم پزشكي درك خود از بيماري سلياك را افزايش داده‌اند. آنها اكنون مي‌دانند كه اين بيماري نوعي اختلال خودايمن است؛ بيماري‌اي كه در آن سيستم ايمني به بافت‌هاي بيمار حمله مي‌كند. اكنون دانشمندان مي‌دانند كه اين بيماري نه‌تنها به واسطه فاكتوري همچون پروتئين گلوتن و مشابه‌هاي آن ايجاد مي‌شود، بلكه تركيبي از ساير فاكتورها نيز مي‌توانند در پيدايش آن نقش داشته باشند كه از آن جمله بايد به برخي ژن‌هاي مستعد و نابهنجاري‌هايي در ساختار روده كوچك اشاره كرد.

گذشته از اين، بيماري سلياك مثال بسيار روشني از اين موضوع است كه مجموعه فاكتور‌هاي سه‌گانه‌اي همچون عوامل محيطي، ژن‌هاي مستعد و نابهنجاري در روده كوچك، ممكن است نقش مهمي در بسياري از اختلالات خودايمني داشته باشند. تحقيقات دانشمندان درخصوص بيماري سلياك، به ارائه گونه‌هاي جديدي از درمان منتهي شده كه نه‌تنها براي اين بيماري بلكه براي ساير بيماري‌هاي خودايمني نظير ديابت نوع اول و ام‌اس كاربرد دارد.

آگاهي‌هاي اوليه از بيماري سلياك

پس از پيدايش كشاورزي، هزاران سال طول كشيد تا بشر براي نخستين بار متوجه بيماران و بخصوص كودكاني شد كه به دليل ابتلا به سلياك دچار سوء تغذيه شديد مي‌شوند. اين بيماري در قرن نخست ميلادي صاحب‌نام شد و اين زماني بود كه طبيب يوناني به نام «آراتوس كاپادوس» نخستين بار از وجود اين بيماري و علائم آن مطلع شد. «ساموئل گي»، پزشك انگليسي نيز در علم پزشكي به عنوان پدر مدرن سلياك شناخته شده است. او در سال 1887 و در مقاله‌اي مستند و علمي اين بيماري را به عنوان سوءهاضمه مزمن معرفي كرد كه در تمام سنين افراد را مبتلا مي‌كند. البته كودكان بين يك تا 5 سال بشدت مستعد ابتلا به سلياك هستند. او حتي توانست اين گمان نادرست را اصلاح كند كه براساس آن ادعا شده بود بروز اشباهاتي در رژيم‌هاي غذايي ممكن است علت اصلي ابتلا به اين بيماري باشد، اما به نظر مي‌رسد اين بيماري بسيار مرموزتر از آن باشد كه حتي ساموئل گي هوشمند نيز بتواند راز و رمز آن را فاش كند به طوري كه طبيعت حقيقي اين بيماري، حتي از چنگ گي نيز فرار كرده بود. چنين حقيقتي در لابلاي يادداشت‌هاي شخصي او فاش شده است:‌ «بهتر است خردسالان مبتلا به اين بيماري را با نان‌هاي باريكي كه 2 طرف آن به خوبي تست شده، تغذيه كرد.»

تشخيص پروتئين گلوتن به عنوان عامل اصلي اين بيماري، پس از جنگ جهاني دوم صورت گرفت؛ زماني كه ويلم كارل ديك متوجه كمبود شديد نان در هلند شد كه ارتباط مستقيمي با جنگ جهاني دوم داشت. عدم دسترسي مردم و بخصوص كودكان به نان، موجب كاهش خيره‌كننده مرگ‌هاي ناشي از سلياك در ميان كودكان شده بود. تحقيقات او نشان داد كه نرخ مرگ و مير كودكان ناشي از ابتلا به سلياك، حتي به صفر رسيده بود. كارل ديك همچنين مدعي شده بود كه اگر باز هم نان همچون گذشته در دسترس همگان قرار گيرد، باز هم نرخ چنين مرگ و ميرهايي به سطح گذشته بازمي‌گردد. در پي اين تحقيقات‌، ساير دانشمندان نيز وارد اين مقوله شدند و پس از بررسي عناصر و تركيبات مختلف سازنده گندم به اين نتيجه رسيدند كه گلوتن عامل اصلي بروز اين بيماري است.

محققان مختلفي در ادامه به بررسي اين موضوع پرداختند و با گردش تحقيقات خود به سوي تاثيرات بيولوژيكي به اين نتيجه رسيدند كه ابتلاي طولاني مدت به اين بيماري، موجب از كار افتادن ساختارهاي ريزي در روده كوچك مي‌شود كه نقش قابل توجهي را در فرآيند هضم غذا ايفا مي‌كنند. اين ساختارها به تدريج متورم و سپس نابود مي‌شوند. در اين وضعيت، اين ساختارها در انجام كارهاي عادي خود يعني خرد كردن مواد غذايي و انتقال آنها به ديواره روده كوچك و در نهايت انتقال به ساير قسمت‌هاي مختلف بدن ناتوان خواهند بود.

خوشبختانه اگر اين بيماري در مراحل نخست تشخيص داده شود و بيماران از رژيم غذايي فاقد گلوتن استفاده كنند، ساختار روده كوچك به وضعيت طبيعي خود برمي‌گردد يا در مقايسه با گذشته بهبود قابل توجهي پيدا مي‌كند. بررسي‌ها نشان داده‌اند كه در فرد مستعد به ابتلا به اين بيماري گلوتن تخريب ساختار دروني روده كوچك به وسيله تحريك و فعاليت سلول‌هاي مختلف سيستم ايمني بدن صورت مي‌گيرد. اين سلول‌ها به بافت‌هاي سالم در حالي لطمه وارد مي‌كنند كه آنها را نوعي عامل مهاجم و عفوني تصور مي‌كنند.

كشف بيماري‌شناسي

در حال حاضر، تحقيقات گسترده‌اي درخصوص مكانيسم‌هاي مختلفي در دست انجام است كه چگونگي تاثيرگذاري گلوتن بر سيستم ايمني بدن را مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌دهند. در اين ميان يكي از اين موارد با نتايج درخشاني نيز همراه بوده است، به طوري كه محققان از امكان استفاده از آن در امور كلينيكي خبر مي‌دهند: پاسخ نابهنجار سيستم ايمني بدن به گلوتن، محصول مولكول‌هاي آنتي بادي است كه در آنزيمي موسوم به بافت transglutaminase هدف‌گيري مي‌شود. اين آنزيم از جداره سلول آسيب ديده واقع در منطقه متورم روده كوچك به بيرون نشت و به بهبود بافت اطراف كمك مي‌كند.

كشف اين نكته كه اين آنتي‌بادي‌ها در بيماري سلياك بسيار شايع هستند ابزار جديدي را براي درمان اين اختلال در اختيار دانشمندان علوم پزشكي قرار داده است. در اين راستا، محققان موفق شدند با روش‌هاي جديدي به بررسي احتمال ابتلاي افراد به اين بيماري بپردازند. در يكي از اين روش‌ها پزشكان بيماران و افراد مستعد را براي بررسي وجود اين آنتي‌بادي در خونشان به زير ذرهبين مي‌گيرند. اين درحالي است كه تا پيش از اين محققان تنها از آزمايش‌هاي عادي استفاده مي‌كردند و از اين رو تنها راه براي اطمينان خاطر حاصل كردن از وضعيت بيماران و ميزان پيشرفت بيماري‌، استفاده از تكنيك دردآور نمونه‌برداري از روده بوده است.

براي سال‌ها، بيماري سلياك خارج از اروپا به عنوان بيماري نادري شناخته شده بود. به عنوان مثال، در آمريكاي شمالي علائم كلاسيك اين بيماري در كمتر از يك نفر در هر 10 هزار نفر ديده مي‌شد. در سال 2003 نتايج تحقيقات گروهي از دانشمندان درخصوص مبتلايان به سلياك در آمريكاي شمالي منتشر شد. در اين تحقيق جامع، بيش از 13 هزار نفر مورد بررسي قرار گرفتند و در نهايت مشخص شد كه از هر 133 نفر‌، يك نفر به اين بيماري مبتلاست و اين يعني كه شمار مبتلايان به سلياك در اين منطقه از جهان به مراتب بيشتر تا صد برابر از آن چيزي است كه تا پيش از اين تصور مي‌شده است. تحقيقات ديگر نيز نشان داده‌اند كه در ساير قاره‌ها نيز وضعيت به همين منوال است. اما اكنون اين پرسش مطرح مي‌شود كه چطور امكان دارد شمار قابل توجهي از بيماران مبتلا به سلياك از افراد سالم تشخيص داده نشوند؟ تحقيقات علمي پزشكي ثابت كرده علائم اصلي اين بيماري نظير اسهال، زماني خود را نشان مي‌دهند كه بخش قابل توجهي از روده مورد تهاجم قرار گرفته باشد. نكته عجيب اين كه اگر تنها بخش محدودي از روده مورد تهاجم قرار گرفته باشد يا تورم ياد شده در وضعيت نيمه حاد باشد، علائم كلي بيماري به روشني قابل مشاهده نيست.

اما نگراني‌هاي دانشمندان درخصوص اين بيماري گسترده است. ناهمگوني موجود در ابتلاي منطقه‌اي به اين بيماري موجب شده بسياري از بيماران در حالي به زندگي خود ادامه دهند كه اطلاعي از وضعيت بحراني خود نداشته باشند و در حقيقت در بسياري از آنها بيماري تشخيص داده نمي‌شود.

سلياك، مدلي مناسب براي شناخت اختلالات خود ايمني

گرچه سلياك بيماري مهلكي است، اما محققان علوم پزشكي به آن به عنوان مدلي مناسب و ارزشمند براي درك بهتر و روشن تر از اختلالات خود ايمني نگاه مي‌كنند، چون سلياك تنها بيماري است كه در آن افزودن يا حذف يك تركيب ساده محيطي يعني گلوتن مي‌تواند به تحريك يا از كار افتادن فرآيند بيماري منجر شود (البته گرچه فاكتورهاي محيطي به عنوان بازيگر مهمي در ساير بيماري خودايمني در نظر گرفته مي‌شوند، اما تاكنون هيچ يك به روشني شناخته نشده‌اند.) محققان براي بررسي اين موضوع كه گلوتن گونه تاثيري مخرب در افراد مختلف دارد، توصيه مي‌كنند جمعيت گسترده‌اي از افراد مورد بررسي و تجزيه و تحليل قرار گيرند. در افرادي كه به سلياك مبتلا نيستند، بدن واكنشي از خود نشان نمي‌دهد. در چنين وضعيتي سيستم ايمني طبيعي تنها زماني فعال مي‌شود كه حجم قابل توجهي از پروتئين‌هاي خارجي را تشخيص دهد كه در اين صورت چون آنها را ميكروارگانيسم‌هاي بيماري‌زايي تلقي مي‌كند به مقابله با آنها مي‌پردازد.

سلياك بيماري خطرناكي است، اما آمارهاي موجود نشان از آن دارد كه با توجه به شرايط محيطي و نوع ناني كه مورد استفاده قرار مي‌گيرد. مي‌توان از گزند آن به دور ماند.

آمارها نشان مي‌دهند كه به زحمت يك درصد از جمعيت دنيا به سلياك مبتلا هستند كه البته بسياري از آنها از اين وضعيت آگاهي ندارند و تنها در آمريكا بيش از 2 ميليون تن به اين بيماري مبتلا هستند.

در حال حاضر دانشمندان به اين بيماري با نگاهي موشكافانه نگاه مي‌كنند و معتقدند كه مي‌توان با تكيه بر پيشرفت‌هاي به دست آمده درخصوص شناخت و درمان اين بيماري، راه را براي درمان ساير اختلالات خودايمني هموار كرد.

منبع: / scientific american / آگوست 2009

 

 

محققان به اين نتيجه رسيده‌اند ابتلاي طولاني مدت به سلياك موجب از كار افتادن ساختارهاي ريزي در روده كوچك مي‌شود كه نقش قابل توجهي در فرآيند هضم غذا ايفا مي‌كنند. اين ساختارها به تدريج متورم و سپس نابود مي‌شوند كه در نتيجه در خرد كردن مواد غذايي و انتقال آنها به ديواره روده كوچك و در نهايت انتقال به ساير قسمت‌هاي مختلف بدن ناتوان خواهند بود.

 

 

 

پاسخ نابهنجار سيستم ايمني بدن به گلوتن، محصول مولكول‌هاي آنتي‌بادي است كه در قالب آنزيمي موسوم به بافتtransglutaminase به بافت هدف مي‌رسد. اين آنزيم از جداره سلول آسيب ديده واقع در منطقه متورم روده كوچك به بيرون نشت مي‌كند و به بهبود بافت اطراف كمك مي‌كند.

تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها