آنهايي كه نميخوابند
سه شنبه 30 آذر 1389 11:02 PM
سالهاست روي چنين داروهايي كار ميشود تا راهي براي رهايي افراد از خستگي ناشي از كمخوابي پيدا شود. در حال حاضر، ميليونها نفر در سراسر جهان از اين مشكل رنج ميبرند و بر اساس تحقيقاتي كه بتازگي انجام شده، حدود 20 درصد از تصادفهاي رانندگي با خوابآلودگي يا خستگي ناشي از كمخوابي در ارتباط است. به نظر ميرسد اتفاقات تازهاي در اين زمينه در حال انجام است، چون هماكنون محققان روي نسل متفاوتي از تركيبات دارويي كار ميكنند كه خوابآلودگي را براي روزهاي متمادي و با كمترين تبعات از افراد دور ميكند. البته همه چيز هنوز در ابتداي راه است و تا كاربردي شدن ممكن است سالها فاصله باشد. داروي Dexedrine، سالهاست يكي از شاخصترين داروهاي ضدخوابآلودگي به شمار ميرود. اين دارو پس از جنگ جهاني دوم براي نخستين بار به كار گرفته شد و گرچه در ابتدا تصور ميشد تبعات سوء چنداني به همراه نداشته باشد، اما بعدها با انجام تحقيقات بيشتر مشخص شد كه ترك اين دارو براي آنهايي كه مدت طولاني از آن استفاده كردهاند، نتايج وخيمي همچون بدخلقي و اختلالات خواب به همراه دارد. از اين رو، از دهه 70، تجويز بدون نسخه اين دارو ممنوع شد و استفاده از آن تنها در مواقع خاص مجاز اعلام شد. مأموريت آپولوي 13، از جمله اين موارد بود كه طي آن، ناسا به فضانوردان دستور مصرف آن را داد. اين دستور پس از آن صادر شد كه نزديك بود خوابآلودگي يكي از خدمه اين مأموريت، فاجعهاي بزرگ رقم بزند. البته گفته ميشود هنوز هم در برخي ارتشهاي جهان از اين دارو استفاده ميشود. براي آينده، طرحهاي مشابهي كه تبعات سوء ناچيزي داشته باشند در دست بررسي است. فضانوردان، تيمهاي تحقيقاتي كه راهي مناطق قطبي زمين ميشوند و نظاميان، از گروههاي هدف محققان در چنين پروژههايي به حساب ميآيند. به عنوان مثال، هماكنون پروژهاي تحقيقاتي در آژانس پروژههاي تحقيقاتي پيشرفته دفاعي آمريكا موسوم به «دارپا» در دست انجام است كه در آن، استفادهكنندگان از داروهايي خاص، چندين روز بدون نياز به خواب و در حالي كه از سطح هوشياري قابل توجهي نيز برخوردارند، وظايفشان را بخوبي انجام ميدهند. بسياري از كارشناسان امور نظامي بر اين باورند كه با تغيير شيوههاي نبرد در عصر حاضر كه در آنها معمولا از ابزارهاي پيشرفته نظامي استفاده ميشود، نهتنها به روز كردن تجهيزات و ادوات نظامي يكي از مهمترين برگهاي برنده به شمار ميآيد، بلكه افزايش ضريب هوشياري و مهارت نظاميان نيز اهميت فوقالعادهاي دارد. از اين رو پيشبيني ميشود در سالهاي آتي، نظاميان يكي از مهمترين هدفهاي محققان در توسعه فناوري داروهاي ضدخوابآلودگي باشند.
پروژه ديگري كه در همين زمينه از سوي محققان كانادايي در حال انجام است، كار روي ساعت بيولوژيكي بدن افراد است. محققان به اين نتيجه رسيدهاند كه دستكاري ساعت بيولوژيكي بدن افراد، در كنار بهكارگيري داروهاي ضدخوابآلودگي، ميتواند بازده كاري آنها را افزايش دهند. تاكنون درباره بيدار ماندن متوالي، گزارش و آمار مستندي منتشر نشده، اما گفته ميشود توني رايت، 42 ساله، سال 2008 در اقدامي بيسابقه موفق شد 11 روز و شب، بدون وقفه و خواب بيدار بماند. شايد تا پيش از اين چنين اقدامي غيرممكن به نظر ميرسيد، اما با توجه به اين تلاشها، محققان نسبت به توليد داروهايي با عوارض سوء كمتر براي جلوگيري از خوابآلودگي، اميدوارتر از گذشته شدهاند. يكي از داروهايي كه دانشمندان آن را مبنايي براي توليد نسل آتي داروهاي ضدخوابآلودگي ميدانند، modafinil است. اين دارو كه در سالهاي اخير مورد توجه بسياري از آزمايشگاههاي معتبر جهان بوده، تبعات منفي خاص خود را نيز دارد كه از آن جمله بايد به افزايش فشار و سرعت جريان خون در بدن مصرفكننده اشاره كرد. اين عوارض در نهايت به بروز بيماريهاي مختلف قلبي و عروقي منجر ميشود. با توجه به اين عوارض، دانشمندان آژانس دارپا تلاش ميكنند تا اين نقص را از داروهاي مورد بررسي حذف و محصولي با كمترين عوارض روانه بازار كنند.
در حالي كه به عقيده بسياري از كارشناسان عمده تلاشها در زمينه توليد داروهاي ضدخوابآلودگي، روي كمك به نظاميان متمركز شده گفته ميشود از اين داروها در سفرهاي طولانيمدت فضايي نيز استفاده خواهد شد. ناسا در نظر دارد ضريب هوشياري فضانوردان خود را در مسافرتهاي طولاني مدت فضايي، مثل آنچه در مورد رسيدن انسان به مريخ تصور شده، افزايش دهد و در عين حال به دنبال آن است تا فضانوردان در چنين مأموريتهايي، بيشترين زمان ممكن را در بيداري و انجام آزمايشهاي مختلف سپري كنند. پيشبيني ميشود در 2 دهه آينده كه برنامه سفر به مريخ ناسا وارد مراحل نهايي خود ميشود، استفاده از نسل جديد و تقريبا بيخطر داروهاي ضدخواب وارد مراحل عملياتي خود شود. يكي از مهمترين نگرانيهاي ناسا در مأموريت مريخ كه با تكيه بر فناوريهاي فعلي تا 9 ماه به طول خواهد انجاميد، خوابآلودگي فضانوردان و مهندسان پرواز در بازههاي زماني طولانيمدت است. در چنين ماموريتهايي، خلاف حمايتهايي كه از سوي زمين در مورد فضانوردان شاتل در سفر به ايستگاه فضايي بينالمللي انجام ميشود، امكان كمك زميني در عمل وجود ندارد و همه چيز به عهده فضانوردان است و تلاش براي افزايش ضريب هوشياري آنها يكي از اصليترين برنامهها به شمار ميآيد. قرار است در يك دهه آينده، نسل جديدي از اين داروها كه در دوزهاي مختلفي ساخته شدهاند، از آزمايشگاههاي تحقيقاتي گوشه و كنار جهان بيرون بيايد، اما اينكه اثرات منفي آنها تا چه حد خواهد بود، به آينده بستگي دارد.
سعيد حسيني
منبع: popular science
