يبوست يكي از مشكلات رايج بخصوص در سالمندان است كه باعث بروز مشكلاتي در سيستم بدني آن ها مي شود اخيراً پزشكان براي رفع يبوست راهكارهايي را ارائه كرده اند كه باهم مي خوانيم.
1) عادات غذايي:
كم خوردن مواد غذايي حاوي «فيبر» موجب يبوست مي شود. ميوه ها و سبزي ها، غلات سبوس دار و حبوبات داراي «فيبر» هستند. وقتي كه مشكلات دنداني داريم، جويدن غذا سخت است. بنابراين ميوه و سبزي كمتري خورده و دچار يبوست مي شويم.
در چنين مواردي از سبزي هاي خرد شده يا ميوه هاي پخته و يا رنده شده مي توانيم استفاده كنيم. بنابراين مواد غذايي حاوي فيبر را بيشتر بخوريد. اين ارزانترين و راحت ترين راه درمان يبوست است.
گلابي رسيده، آلو، توت، انگور، گوجه فرنگي، كاهو و ساير انواع ميوه ها و سبزي ها داراي فيبر هستند. همچنين نان جو يا نان كامل گندم كه داراي سبوس باشند حاوي فيبر هستند و يبوست را كم مي كند.
افراد سالمند كمتر احساس تشنگي مي كنند. اگر فقط زماني كه تشنه هستند آب و ساير مايعات را بنوشيد، مطمئن باشيد كه مايعات كافي به بدن شما نمي رسد. مصرف كم مايعات نيز موجب يبوست مي شود. سعي كنيد در طول روز حداقل 6تا 8ليوان مايعات كه بهتر است آب ساده باشد بنوشيد.
اگر صبح ها بعد از بيدار شدن از خواب يك ليوان آب بنوشيد، چند دقيقه بعد روده ها به كار مي افتند. چند ساعت قبل از خواب، يك ليوان شير گرم كم چربي بنوشيد. اين كار ضمن تأمين مايعات بدن به كار كردن روده هم كمك مي كند. همچنين موجب مي شود شب راحت تر بخوابيد.
2) فعاليت بدني:
افرادي كه در طول روز تحرك كمي دارند و زياد مي نشينند، معمولاً دچار يبوست مي شوند. بنابراين به طور منظم ورزش كنيد. نيم ساعت پياده روي روزانه و يا انجام ساير تمرينات ورزشي به برطرف شدن يبوست كمك مي كند.
3) زمان اجابت مزاج:
كساني كه به دلايل مختلف اجابت مزاج را به تأخير مي اندازند پس از مدتي دچار يبوست شديد خواهند شد. مثلاً زماني كه براي كاري عجله دارند و يا بيرون از منزل هستند و تمايل به استفاده از توالت عمومي ندارند اجابت مزاج دچار تأخير مي شود. زماني كه نياز به اجابت مزاج پيدا مي كنيد. بلافاصله به توالت برويد. همچنين وقتي اجابت مزاج هر روز در يك ساعت معين انجام شود روده ها عادت مي كنند كه در همان زمان معين كار كنند. اين زمان بهتر است پس از خوردن غذا و ترجيحاً پس از خوردن صبحانه باشد. زماني را انتخاب كنيد كه كاري نداشته باشيد و بتوانيد بدون عجله در توالت بمانيد.
اگر از توالت فرنگي استفاده مي كنيد، يك زيرپايي به بلندي حدود 15سانتي متر را در زير هر يك از پاها بگذاريد. اين كار باعث مي شود كه حالت چمباتمه ايجاد شود و به دفع مدفوع كمك مي كند.
4) مصرف داروهاي مسهل:
اگر داروهاي مسهل به طور مداوم مصرف شوند پس از مدتي روده كار طبيعي خود را انجام نداده و يبوست به وجود مي آيد. بنابراين از مصرف خودسرانه داروهاي مسهل خودداري و تنها با تجويز پزشك آنها را مصرف كنيد.
در موارد زير بايد به پزشك مراجعه كنيد:
اگر به تازگي دچار يبوست شده ايد.
اگر اخيراً عادت اجابت مزاج شما تغيير كرده است. مثلاً تعداد دفعات اجابت مزاج كمتر يا بيشتر شده است و يا مدفوع سفت تر يا شل تر شده است.
اگر هنگام اجابت مزاج درد داريد.
اگر در مدفوع شما خون ديده مي شود.
اگر مدفوع شما سياه رنگ شده است.
يبوست بعد از 65سالگي
از 65سالگي به بعد، تقريباً يكي از هر دو نفر با مشكل يبوست دست به گريبان است. يبوست مشكلي است كه بسياري از سالمندان را آزار مي دهد. امروزه با كم شدن فعاليت ها و ماشيني شدن زندگي و پيروي از رژيم غذايي با فيبر و مايعات كمتر، شيوع عارضه يبوست افزايش يافته است. اين موضوع در سالمندان اهميت ويژه اي دارد.
معيار تشخيص
شايد تشخيص يبوست به اين سادگي ها هم كه فكر مي كنيد، نباشد. تنها كند شدن يك انتقال روده اي دليل بر يبوست نيست. در صورتي كه طي 12ماه، حداقل دو مورد از چهار نشانه زير در شما به وجود آمد، دليل بر ابتلاء به يبوست است:
¤ كمتر از دو بار دفع مدفوع در هفته.
¤ مدفوع بسيار خشك (چهار برابر خشك تر از حد معمول)
¤ آوردن فشار بيش از حد به روده ها (چهار برابر حد طبيعي)
¤ حس تخليه نشدن كامل روده (حداقل يك مرتبه در هر چهار بار رفتن به دستشويي)
چرا سالمندان؟
روند پيري، تمامي ارگان هاي بدن را تحت تأثير قرار مي دهد. با اين حال انتقال روده اي با بالا رفتن سن، كاهش پيدا نمي كند. در حقيقت اين ماهيچه هاي روده اي و پرينه يا ميان دو راه است كه ضعيف شده و انتقال روده اي را دردناك و سخت تر مي كنند.
ابتلاء به بيماري هاي عمومي و عفوني، درصد احتمال بروز يبوست را در سالمندان بالا مي برد. ديابت، اختلال عملكرد غده تيروئيد، بيماري پاركينسون و بيماري هاي عروقي، مغزي، افسردگي و... در بروز يبوست سهيم اند.
آزمايش هاي تكميلي
در بيشتر مواقع يك آزمايش ساده موضوع را براي پزشك روشن مي كند، ولي گاهي لازم است پزشك درباره ريشه و علت اصلي يبوست اطلاعات بيشتري كسب كند، به ويژه زماني كه:
¤ يبوست، همراه با كاهش وزن، بي هوشي، دردهاي تحتاني و خروج خون با مدفوع است يا شخص سابقه ابتلاء خانوادگي به سرطان روده را دارد.
¤ تغييري خاص در مدفوع شخصي كه مدت ها از يبوست رنج مي برده، ديده شود.
¤ ناكارآمدي يك درمان
¤ دفع غير ارادي ادرار يا مدفوع يا بروز اسهال شديد پس از يبوست.
داروهاي موثر براي رفع يبوست
پيش از مصرف هرگونه دارويي ابتدا بايد عادت هاي بد غذايي و عامل اصلي ابتلاء به يبوست شناخته و برطرف شوند. وقتي سن بالا مي رود، خوردن هر چيزي درست نيست.
استفاده از ملين ها به تمامي سالمندان پيشنهاد مي شود. در عين حال خوردن چرب كننده ها (روغن پارافين) كه به طور معمول مسبب بروز خارش هاي ناراحت كننده مي شود، توصيه نمي شود.
ملين ها را نبايد به طور دائم مصرف كرد، چون بدن به آنها عادت مي كند و در نتيجه هر بار بايد دوز آنها را بالا برد. همچنين مصرف بيش از حد آنها باعث بروز دردهاي شديد روده اي مي شود.
داروهاي يبوست زا
بعضي داروها و مسكن ها مثل مورفين، كدئين، تب برها، داروهاي قلب، داروهاي ضدافسردگي و داروهاي بيماري پاركينسون به طور معمول سبب بروز يبوست مي شوند.
توصيه هايي براي رفع يبوست:
¤ حداقل روزي 6 تا 8 ليوان آب بنوشيد:
- مايعات انتقال روده اي را راحت تر مي كنند.
- آب، آب ميوه ها، شير و سوپ مايعات مناسب سالمندان هستند.
- مصرف مرتب قهوه، چاي و مايعات گازدار چندان موثر نيست. كافئين موجود در اين مايعات قدرت حركت را از اندام ها مي گيرد.
- در صورتي كه تمايل داريد مقداري آب ميوه به آب اضافه كنيد، آب ليمو و آب پرتقال را به شما توصيه مي كنيم.
- وقتي هوا گرم است، مقدار مايعات مصرفي تان را كمي بالاتر ببريد.
- اگر دچار بيماري قلبي يا روده اي هستيد، پيش از انتخاب هر نوع مايع نوشيدني، با پزشك تان مشورت كنيد.
¤ هرگز فيبرها را از ياد نبريد:
- نان و حبوبات غني شده را در برنامه غذايي تان بگنجانيد.
- روزانه مقدار فراواني ميوه و سبزي مصرف كنيد.
- خوردن آلو، آلو خشك و آب آلو را فراموش نكنيد. اين ميوه همانند ديگر فيبرها، ماهيچه هاي روده اي را تقويت مي كند.
- سبوس، حاوي مقدار فراواني فيبر است. سبوس را در سوپ، غذاها، ماست و حبوبات گرم بريزيد و بخوريد.
¤ فعاليت بدني تان را بالا ببريد:
- راه رفتن، انجام كارهاي خانه، شنا، دوچرخه سواري و... جلوي يبوست را مي گيرند.
- سعي كنيد فعاليتي را بيابيد كه به آن علاقه داريد. در اين صورت شما با لذت هر روز فعاليت بدني تان را انجام مي دهيد.
¤ بعضي عادات، يبوست مي آورند. از آنها دوري كنيد:
- غذاهاي صنعتي و تصيفه شده مثل نان سفيد، شكر سفيد، شيريني، سيب زميني سرخ شده، ژامبون، سس سفيد و... براي سالمندان مناسب نيست.
- گوشت و پنير كمتر مصرف كنيد. تنها يك وعده غذايي حاوي پنير و گوشت در روز كافي است. زياد شدن آنها در برنامه غذايي سبب بروز يبوست مي شود.
- دير به دست شويي رفتن از جمله عواملي است كه سبب بروز يبوست مي شود.
دكتر هومن خليقي
