اخلاص در تلاوت قرآن

از مدت ها پیش دنبال فرصتى مى گشت تا دور از هرگونه هیاهو ساعتى را با فراغت بال، با خداى خود مناجات کند . آسمان چشم را به اشک توبه و ندامت بشوید و سراچه ى دل را به آه سینه غبار روبى مى کند .

شب فرصت خوبى است و گوشه ى مسجد مکانى مناسب تا در امتداد جاده ى شب مرکب راهوار دل را به مقصد هدایت کند که خدا نیز در همین نزدیکى هاست .

شبى پس از اداى فریضه ى مغرب و عشا فرصت را غنیمت شمرد و در مسجد ماند . همین که مسجد از مردم خالى شد، گوشه اى را انتخاب کرد و مشغول مناجات و دعا گردید .

ساعتى که گذشت، صدایى به گوشش رسید . با خود فکر کرد: لابد کسى است، همانند من که براى عبادت به مسجد آمده است .» اعتنایى نکرده به دعاهایش ادامه داد .

دقایقى که گذشت، این فکر ناگهان به سراغش آمد که: «چه خوب! این مرد لابد مرا خواهد دید و فردا صبح به اهل محل اعلام مى کند که فلانى دیشب تا صبح، در مسجد به دعا و مناجات مشغول بود، آن وقت مرم به چشمى دیگر به من نگاه مى کنند: عابد شب زنده دار، مرد خدا، کبوتر مسجد و ...»

زاویه ى انحراف از همین نقطه شروع شد و دعا و تضرع مرد با سوز بیش ترى همراه گردید، سوزوگدازى که حرارت آن از هیزم ریا و شرک تهیه شده بود .

صبح شد و آماده ى رفتن از مسجد، مرد سر و گوشى آب داد، تاببیند چه کسى قرار است او را نزد اهل محل معرفى کند: چشم او به چیزى نیفتاد، جز سگى که از سرما به به گوشه ى مسجد پناه آورده بود!

- اى واى بر من از دیشب تا صبح عبادت کردم; اما براى ...» ⁽¹⁾

«نیت » انگیزه اى است که فرد را به ارتکاب یا ترک عملى یا گفته اى وا مى دارد و در حقیقت قالب و شاکله ى اعمال است . عمل بدون نیت و انگیزه، عمل کودکى را مى ماند که به تعبیر سعدى ناگهان بر هدف زند تیرى .

بر این اساس، اعمال عبادى بدون انگیزه و نیت اگرچه از شکل و صورت عبادت برخوردار باشند، فاقد روح و کارآیى هستند .

هرگاه فرد، قبل از ارتکاب یا ترک عمل قصد مى کند براى رضاى خدا حرکت کند، در این صورت عمل او رنگ و بوى اخلاص پیدا کرده و هرچه شخص بتواند از وسوسه هاى شیطان دورى کند، رنگ و بوى اخلاص در عمل او نمود بیش ترى خواهد داشت و در پیشگاه خداوند، پاداش بیش ترى ارزانى اش مى گردد .

نقطه ى مقابل، زمانى است که انگیزه و نیت فرد براى دست زدن به اعمال عبادى و یا ترک یک کار، کسب شهرت، وجهه نزد این و آن باشد .

چنین عملى آلوده به ریاست و هرگاه قصد عامل آن باشد که به این طریق ویژگى هاى خود را به گوش مردم برساند تا در قلب آن ها شهرتى دست و پا کند، به «شیعه » مبتلا شده است که از شاخ و برگ درخت ریاست .

از مجموع روایات و توصیه هایى که علماى اخلاق در کتاب هاى مربوطه آورده اند، این نکته به دست مى آید که اعمال خالصانه که در آن ها انگیزه اى جز کسب رضاى الهى و دست یابى به پاداش هاى الهى نباشد، نه تنها مورد قبول واقع مى شود، بلکه رضاى خداوند ومحبت پروردگار را به دنبال دارند و برعکس، اعمال آلوده به ریا، نه تنها پذیرفته نمى شود، بلکه غضب و خشم پروردگار را در کارنامه ى شخصى رقم مى زنند . در روایتى از امام على ( علیه السلام) به نقل از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) آمده است:

«کسى که چیزى را که خداوند دوست دارد، براى مردم ظاهر کند (اعمال خوب را براى تظاهر انجام بدهد) و در باطن آنچه را که خداوند مکروه دارد، به ظهور برساند، خداوند را ملاقات مى کند، در حالى که پروردگار از او خشمگین است » ⁽²⁾

اعمال ریایى تا جایى خطرناک است که فرد را به وادى شرک مى کشاند; زیرا براساس روایتى از امام صادق ( علیه السلام: «هر ریایى شرک است ...» ⁽³⁾

بنابراین، براى دست یابى به بهره هاى اعمال عبادى، چاره اى نیست جز این که شخص تلاش کند خود را تا جایى که امکان دارد از ترکش هاى ریا مصونیت بخشد و این حاصل نمى شود، جز آن که عامل، رنگ ولعاب اخلاص را - که اولین مرحله ى آن در نیت و انگیزه ى خدایى عمل متجلى مى گردد - با عمل همراه سازد .

توصیه و دستور خداوند متعال به رسول گرامى اسلام مبنى بر این که «بگو به درستى که نماز و عبادت و زندگى و مرگ من از آن پروردگار جهانیان است، شریکى ندارد و من به این کار مامورم ...» ⁽⁴⁾ ; در حقیقت رهنمودى است به همه ى کسانى که رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) را به عنوان بهترین اسوه پذیرفته اند و بدون تردید، عالى ترین مظهر اخلاص در این آیه به طور فشرده آمده است .

در آیات فراوانى از قرآن مجید و روایات ائمه - ( علیهم السلام) - به ضرورت اخلاص در عمل اشاره شده است، چه به طور مستقیم و غیر مستقیم; مانند آیه ى بیست و سه از سوره ى بنى اسرائیل، آیه ى دو از سوره ى زمر، آیه ى پنج از سوره ى بینه و آیاتى دیگر .

نکته ى مهمى که بایستى به آن توجه کرد، این است که علماى اخلاق بسیارى از مبانى معارف عرفانى و اخلاقى را داراى مراتب و درجاتى مى دانند، مثلا توبه را به توبه ى عوام و توبه ى خواص و توبه ى خاص الخواص تقسیم مى کنند و طبعا آنچه را خواص از آن توبه مى کنند، چه بسا براى عوام، امرى مباح به حساب آید .

اخلاص، از جمله مواردى است که مراتبى دارد . اخلاص عوام آن است که اعمال عبادى خود را دور از تار و پود ریا انجام دهند . هرچند قصد آن ها رسیدن به پاداش هاى الهى و رهایى از عذاب هاى جهنم باشد، در حالى که شوق بهشت و رهایى از دوزخ در مراتب عالى اخلاص جایى ندارد، بلکه عابد به دلیل شایستگى پروردگار، آن ذات لایزال را عبادت مى کند . این روایت از امیرمؤمنان که در فرمود: «(خدایا!) من تو را از ترس عذاب جهنمت و طمع به بهشتت پرستش نکردم، بلکه تو را شایسته ى بندگى یافتم، پس تو را بندگى نمودم » ، گویاى نکته اى است که به آن اشاره شد .

تلاوت قرآن موضوع روایاتى متعدد از معصومین ( علیهم السلام) است . این نکته نه تنها در روایات که در آیات قرآن نیز مورد تاکید قرار گرفته و براى آن پاداش هایى در نظر گرفته شده است .

رسول اکرم ( صلى الله علیه و آله) فرمود: «قرآن خوانان عارفان اهل بهشت هستند»

هم چنین امام صادق ( علیه السلام) فرمود: «قرآن عهد و پیمان خدا با خلقش مى باشد . پس شایسته است براى مسلمان که در فرمان آن نگاه کند و هرروز پنجاه آیه ى آن را بخواند .»

هم چنین آن بزرگوار فرمود: «چون در خانه ى مرد مسلمانى قرآن خوانده شود، اهل آسمان آن را به یکدیگر نشان دهند، چنان که اهل زمین اختران درخشان را به یکدیگر نشان مى دهند» ⁽⁵⁾

مجموعه ى روایاتى که در خصوص تلاوت قرآن وارد شده است، درچند محور قابل بررسى است:

- روایاتى که در خصوص شان و منزلت قرآن به عنوان ثقل اکبر در متون روایى وجود دارد .

- روایاتى که در زمینه ى پاداش تلاوت کنندگان و عاملین به قرآن صادر گردیده است .

- روایاتى که آداب و احکام تلاوت قرآن را مورد اشاره قرار داده اند .

- روایاتى که در مذمت تلاوت کنندگان غیر مخلص و ریاکار وارد شده است .

هر کدام از این محورها موضع چندین روایت مى باشد که تفصیل آن ها در این مختصر نمى گنجد .

پس از این مقدمه به یک نکته ى اساسى بایستى اشاره کرد و آن اخلاص در تلاوت قرآن مى باشد .

ماه مبارک رمضان، ماه نزول قرآن است . تامل در آیه ى شریفه ى «شهر رمضان الذى انزل فیه القرآن » گویاى آن است که خداوند متعال معرفى و بلکه فضیلت و شرافت این ماه را به نزول قرآن دانسته، نه به روزه گرفتن ⁽⁶⁾ که این مورد اخیر فرع قضیه است .

در خطبه ى معروف به خطبه ى شعبانیه از جمله سفارش هاى رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) تلاوت قرآن است، به طورى که آن حضرت پاداش تلاوت یک آیه از قرآن را در ماه مبارک رمضان معادل پاداش یک ختم قرآن در غیر این ماه عنوان نمود . از این جهت تلاوت قرآن عبادتى است، مانند سایر عبادات که چشم طمع شیطان به آن معطوف مى گردد، تا بتواند روزنه اى در نیت و انگیزه ى تلاوت کنند، بگشاید و قصد و انگیزه ى او را تیره و تار کند .

بر همین مناسبت است که تلاوت کننده بایستى مواظب دام و دانه ى شیطان باشد و در پررنگ کردن اخلاص خود در تلاوت قرآن بکوشد .

این ضرورت از آن جا دوچندان مى گردد که شیطان در تلاوت قرآن راحت تر از دیگر عبادات مى تواند رخنه کند، زیرا تلاوت قرآن با ارائه ى هنر تلاوت و صوت و تجوید همراه است . همین نکته مى تواند مرکب شیطان در به انحراف کشاندن انگیزه ى تلاوت کننده باشد .

به عبارت دیگر کسانى که به قصد ارائه ى صوت و هنر تجوید خود و در نتیجه کسب وجهه در نزد این و آن قرآن راتلاوت مى کنند، مرتکب عبادت ریایى شده و نه تنها این تلاوت ارزش و پاداش الهى براى آن ها ندارد، بلکه براساس روایتى که بیان شده، خشم پروردگار را به دنبال دارد .

چنین افرادى در حقیقت قرآن را نعوذبالله براى ارتقاى وجهه ى خود نزد مردم در حد یک ابزار پایین آورده اند! طبعا هرگاه ارائه ى صوت و هنر آواز خود را بتوانند، با خواند اشعارى عاشقانه و متناسب با مجالس غیر اخلاقى بهتر و پیش تر به رخ دیگران بکشند و به هدف خود که همان کسب وجهه نزد عوام است برسند، بارخود را از پاى سفره ى قرآن جمع و بر بساط دیوان این و آن پهن مى کنند . برعکس این ها تلاوت کنندگانى هستند که هر آواز و صوت خود را در خدمت قرآن قرار داده و صداى خود را با آیات الهى متبرک مى کنند .

رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) فرمود: «... اى عالم به قرآن! به وسیله ى آن فروتنى پیشه کن تا خداوند تو را بالا ببرد و آن را وسیله ى عزت طلبى و تکبر قرار مده تا خوارت نگرداند . اى داناى قرآن! خود را براى خدا بیاراى، تا خدا تو را بیاراید و خود را به آن (قرآن) به خاطر مردم میاراى، تا خداوند تو را به آن زشت ننماید ...» ⁽⁷⁾

هم چنین در کتاب ارزشمند وسائل الشیعه طى روایتى طولانى از رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) انگیزه هاى مختلف قرائت قرآن و پیامدهاى آن بیان شده است . بخش هایى از این حدیث چنین است:

«کسى که قرآن را یاد بگیرد و به آن عمل نکند ... مستوجب عذاب الهى مى گردد ...

و کسى که از روى قصد ریا و سمعه قرآن را قرائت کند، در روز قیامت خداوند را ملاقت مى کند، در حالى که چهره ى او استخوانى بدون گوشت باشد و قرآن به پشت گردن او بزند تا او را داخل آتش کند ... و کسى که قرآن را بخواند، اما به آن عمل نکند، خداوند (درقیامت) او را کور محشور کند ... و کسى که قرآن را خالصانه قرائت کند و نیز براى یادگیرى عارف دینى ... . ثوابى مانند جمیع ملائک و انبیا به او بدهند .

و کسى که از روى ریا و سمعه و براى جدال و با جاهلان و مباهات به علما قرآن را یاد بگیرد، در قیامت خداوند استخوان هایش را متفرق کند و ... هرگاه قرآن را یاد بگیرد و فروتنى نماید و بندگان خدا را قرآن یاد بدهد و از خداوند پاداش بطلبد، کسى پاداشش در بهشت از او بیش تر نیست ... .» ⁽⁸⁾

در روایتى از امام على ( علیه السلام) آمده است که قرآن به ترتیل بخوانید و از نظر آن حضرت، ترتیل آن است که کلمات قرآن خوب ادا شود، مانند شعر و با شتاب خوانده نشود و هم چون ریگ پراکنده نگردد .

هم چنین در روایتى از امام صادق ( علیه السلام) وارد شده است که قرآن به آهنگى حزین خوانده شود و از آن بزرگوار نقل شده است که وقتى امام سجاد ( علیه السلام) قرآن تلاوت مى کرد، زیبایى تلاوتش به گونه اى بود که سقاها چون از کنار منزل حضرتش عبور مى کردند جهت استماع تلاوت آن حضرت توقف مى کردند; و امام باقر ( علیه السلام) نیز از خوش آوازترین مردم در تلاوت قرآن بود .

این گونه روایات حدود و کیفیت تلاوت را روشن مى سازد و روایات دیگر نهى کرده اند از این که طریقى غیر از این پیشه گردد . رسول خدا ( صلى الله علیه و آله) فرمود:

«قرآن را بالحن و آوازهاى عرب بخوانید و از طن بدکاران و اهل گناه دورى کنید، زیرا پس از من مردمى مى آیند که قرآن را چون خوانندگى در حنجره مى چرخانند . این ها دلشان وارونه است و دل هرکس هم که از این نوع آوازها خوشش آید، وارونه است ⁽⁹⁾ را پس تلاوت قرآن و اقتضاى آن را دارد که تلاوت کننده ى قرآن نیت خود را دقیقا بررسى کند که آیا هدف و نیت او از شرکت در فلان مجمع و محفل و مسابقه و تلاوت قرآن، پیشى گرفتن از دیگران و کسب وجهه نزد افراد است، یا این که هنر خود را در اختیار آیات وحى قرار داده است، تا از این طریق دل شنوندگان را براى پذیرش آیات قرآن آماده گرداند؟

این دقت و تامل، وظیفه ى تلاوت کننده است . در صورتى که هدف اول محرک او باشد، چه بهتر که دست از تلاوت در مجامع عمومى بردارد و در خلوت قرآن بخواند، تا جایى که از آفت ریا و خودنمایى رهایى یابد; و اگر هدف دوم انگیزه ى وى باشد، بسى سعادت! و البته بایستى در این محاسبه و ارزیابى مواظب توجهات شیطان باشد; که به تعبیر امام صادق ( علیه السلام) «شرک (یعنى ریا) از حرکت کردن و راه رفتن مورچه پنهان تر است » ⁽¹⁰⁾

پى نوشت ها:

1 . برگرفته از «قلب سلیم » شهید دستغیب، ص 384

2 . چهل حدیث، امام خمینى ( رحمه الله)، ص 46

3 . قلب سلیم، شهید دستغیب، ص 373

4 . انعام، ص 163

5 . اصول کافى، باب مربوط به قرآن

6 . اسرار عبادت آیت ا ... جوادى، ص 17

7 . اصول کافى، باب مربوط به قرآن

8 . چهل حدیث حضرت امام خمینى ( رحمه الله)، ص 427

9 . همان

10 . قلب سلیم، ص 365