گیاهان دارویی
ماهودانه
مزاج :گرم و خشک
مفاصل :مسهل است و از اسهالي که مي دهد علاج درد مفاصل و نقرس و بيماري اعصاب است .
اندام هاي غذا :در علاج استسقا مفيد است .
ماهودانه را حب الملوک نيز مي گويند . درختش را در مملکت ما ، سيستان مي نامند .برگ هايش به ماهي هاي ريز مي مانند که به درازاي يک انگشت باشند
مازو
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :بسيار قبض و رطوبت ها را از جريان باز مي دارد و گوهر سرد خاکي دارد .
آرايش: آب و آب پز مازو رنگ مشک مو است .
زخم و قرحه :با سرکه بر ( بيماري ويروسي ) مالند قوبا را از بين مي برد .
سائيده مازو را بر گوشت سست و زائد پاشند مي گدازد .
سر :رطوبت هاي تباه را به زبان و لثه نمي دهد . داروي زخم دهان و به ويژه اگر با سرکه باشد در شفا دادن زخم دهان کودکان بسيار سودمند است و اگر بر دندان کرم خورده بگذارند سود مي بينند .
اندام هاي راننده :سائيده مازو را در آب حل کنند و بخورند علاج زخم روده و اسهال هميشگي است و اگر با غذا مخلوط کنند باز در علاج اسهال مزمن مفيد است .
مازو ثمر در درختي است بسيار بزرگ که در بعضي اماکن موجود است .
مازو دو نوع است :يکي سبز ، شاداب ، کوچک حجم ، دندانه دار و بي سوراخ که آن را مازوي سبز هم مي گويند .
نوع دوم صاف و سبک و داراي سوراخ است .
مازوي خوب آن است که کال ،سنگين وزن و سخت باشد . مازوي زرد و سست و سبک قوتش کم است و بر اخگر نهي مي سوزد .
مازيون ( هفت برگ )
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :زداينده ، پاک کننده و پوست کن است و بسيار تند .
آرايش:هر نوع از آن را که با گوگرد مخلوط کنند و بر پوست بمالند علاج لک و پيس و کک و مک و لکه هاي سفيد پوست است .
زخم و قرحه :همه انواع آن که با عسل مخلوط شوند بيماري ويروسي و زخم پليد را درمان مي کند .
سر : آب پز آن و بخصوص آب پز نوع سياهرنگ آن در دهان بگردانند درد دندان تسکين مي يابد .مازيون را با فلفل و موم عجين کنند و تکه اي از آن بر دندان دردمند بچسبانند سود مي بينند .
اندام هاي غذا:مازريون براي کبد بسيار بد است.
اندام هاي دفعي :مازريون و به ويژه آنچه از گياه سبزش که در وقت گل دادن است مي گيرند ماده آبکي را بيرون مي دهد .
زهرها :مازريون را همراه آب انگور کهنه بنوشند پادزهر حشرات است . مازريون سياه را که سم قاتل است اگر با قاوت مخلوط کنند و به وسيله ي آب و روغن زيتون عجين کنند موش و سگ و خوک را مي کشد .
آدمي دچار افسردگي و استفراغ و اسهال شديد شده و مي ميرد .
از گياهان بزرگ شيردار است و بر دو نوع :يکي برگش بزرگ و نازک و ديگري کوچک و ستبر است .نوع اول بهتر است و اگر نوعش سياه باشد کم قاتل است .
بهترينش آن است که برگ زياد دارد و برگ ها به برگ درخت زيتون شبيهند و لطيف تر .
محلب
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :زداينده ، لطيف ، تحليل برنده و مسکن درد است .
مفاصل :در علاج پهلو درد و درد پشت داروي خوبي است .
اندام هاي تنفسي :با عسل آب بخورند در غش کردن سودمند است . داروي قولنج و سنگ کليه و سنگ مثانه است .
آلبالوي تلخ ، بهترينش سفيد رنگ صاف مرواريدي است
ماش دارو
مزاج :گرم و خشک
خاصيت : باز کننده ، زداينده ، در پاک نمودن اندام هاي داخلي بسيار مؤثر و نيرويي اسهال کننده هم دارد .
ورم و جوش :ورم سخت را نرم مي کند و به ويژه علاج ورم پستان است .
زخم و قرحه :با عسل ضماد شود زخم ها را بهم مي آورد و زخم گنديده را از ميان بر مي دارد .
مفاصل :داروي بيماري اعصاب و اگر با عسل باشد بهتر است .
اندام هاي غذا :داروي بيماري هاي کبد است و بند آمدن هاي کبد را باز مي کند .
علاج طحال و يرقان سودايي است به شرطي که هفت روز پياپي بخورند .
اندام هاي دفعي :راه بندان زهدان را باز مي کند . بي اختياري ادرار را از بين مي برد .
بول و حيض را راه مي اندازد .علاج درد گرده است .
اگر با عسل فرزجه بشود زهدان را مي پالايد . اگر دو مثقال از اين دارو با عسل يا انجير شياف گردد بلغم را مي راند .
زهرها : پادزهر سمي است که بعضي آن را (اورقطون )مي نامند .
اين گياه شاخه هاي باريک سرخ مايل به سياهي يا سبز است . گلش سرخ تيره و تلخ مزه و کمي گيرنده است يا تند مزه است و تلخ نيست .
ماميثا
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :گيرنده ولي ملايم .
ورم و جوش :در علاج ورم گرم و پر مايه مفيد است . باد سرخ کم و ناتوان را در بدن هاي سخت شفا مي دهد . اما شايسته بدنهاي کوچک و نرم نيست زيرا بسيار خشکاننده است .
چشم : درد چشمي را که در مرحله اول باشد شفا مي دهد .
بلوط مانندهايي است زرد رنگ مايل به سياهي و زودشکن . تلخ است و ترکيبي از گوهر آبي و خاکي دارد . سردي آبي اش زياد نيست و هم مزاج آب آبگيرها است .
اين گياه اکثراً در بلندي ها مي رويد و ريشه اش بسيار تند بو ، تلخ مزه و افشره اش به رنگ زعفران است
مارچوبه
مزاج :گرم است و هر چه سخت تر مي شود گرمي آن بيشتر مي شود و شيري از آن مي تراود که بسيار گرم و زبان سوز است .
خاصيت :مارچوبه عموماً و به ويژه مارچوبه سنگلاخي براي باز شدن بندآمدن هاي دروني و به ويژه انسدادهاي کبد و کليه مفيد است و خاصيت زدايندگي دارد .
مفاصل :آب پزش را براي رفع درد پشت و علاج بيماري اعصاب مي خورند .
سر :بيخ مارچوبه را با سرکه يا بيخ و تخم را با هم بپزند در تسکين درد دندان بسيار مؤثر است .
اندام هاي غذا :انسدادهاي کبد را باز مي کند ، داروي يرقان است . کمي دل بهم خوردن در بر دارد .
اندام هاي دفعي :روفس پنداشته است که قبض است .شايد از ادرار آوردنش باشد .ديگري عقيده دارد که آب پخته آن ملين است و اکثريت بر آنند که در علاج قولنج بلغمي و بادي مفيد است .بيخ آب پز مارچوبه ادرار بول مي کند .عسرالبول را از بين مي برد .شهوت انگيز است . در دشواري بارداري کمک مي نمايد .تخم آن را بردارند (شياف کنند ) حيض را راه مي اندازد و بستگي هاي کليه را باز مي نمايد .
زهرها :با آب انگور کهنه بپزند پادزهر رتيل است و پخته آن سگ را مي کشد . ديسقوريدوس گويد :بعضي اين گياه را ميان و گاهي اسفاراعس و در بعضي جاها مواقينوس مي گويند و سکاني مي پندارند که اگر شاخ گوسفند نر را خرد و در خاک کنند مارچوبه از آن مي رويد .
لوبیا گرگی
مزاج :گرم و خشک
خاصيت : تلخيش زداينده و تحليل برنده بي آزار است .
آرايش :مو را نازک مي کند ، ترمس و به ويژه اگر در آب باران بپزند تا از هم بپاشد و آب آن را بر پوست بمالند در زدودن لکه هاي رخسار و لک و پيس و برص و لکه هاي خون خشک شده و جوش هاي صورت بسيار مفيد است و رخساره را جلا مي دهد .
ورم و جوش :علاوه بر جوش صورت در علاج زخم و ورم گرم و خنازير و سخت شدني ها مفيد است به شرطي که با سرکه و عسل و تأثيرش از بدني تا بدني متفاوت است .
زخم و قرحه :ترمس که با بيخ خاما لاون ضماد مي شود داروي گري است و حتي گري حيوانات را نيز شفا مي دهد و در علاج خوره ، گري خشک ، زخم بد و پليد مفيد است .
مفاصل : ضمادش داروي بيماري اعصاب است .
سر : آردش علاج زخم تر سر است .
اندام هاي غذا :ترمس و به ويژه اگر با سرکه و عسل بپزند يا با عسل و فيجن و فلفل بپزند راه بندان هاي کبد و طحال را باز مي کند .
اندام هاي راننده :پخته اش را بر ناف بمالند و از آن بخورند يا با عسل مخلوط کنند و بليسند يا با سرکه بخورند داروي کرم و کرم کدو و در تسکين درد بيماري اعصاب مفيد است . اگر با فيجن و فلفل بخورند و بردارند يا با مرو عسل مخلوط کنند و بردارند حيض را راه مي اندازد .
اگر با عسل و سرکه بخورند کرم ها را بيرون مي آورد .
بول را ريزش مي دهد و قبض است .
کاشتني و بياباني هست .
ترمس بياباني تأثيرش بيشتر اما کوچکتر است .
لوبياي مصري ( ترمس )
مزاج:گرم و خشک
خاصيت درماني :به حالت اعتدال مي خشکاند و زداينده است .
آرايش:لکه هاي سياه صورت را به حالتي معتدل از بين مي برد .
زهرها :جالينوس فرمايد : اين گياه مخصوصاً براي دفع گزند سگ هار بسيار خوب است و بيماراني را نجات داده و از اين رو يونانيان آن را آلوسن ناميده اند .(شفاي هاري )
گياهي است که به لوبيا گرگي شبيه است و از اين روي آن را ترمس ناميده اند و ترمس لوبيا گرگي است
لعل معبري
خاصيت :کمي چسبندگي دارد .
آرايش:اثر زخم را بزودي از بين مي برد . براي لاغر شدن هر روز مقداري را با سکنجبين يا آب بخورند بسيار سود مي بينند .
سر :در علاج افتادن گوشت لثه و تسکين درد دندان بي مانند است .
چشم :جلاي ديده است .
نفس کش :با عسل آب داروي برنشيت است . کشتي گيران به کار مي برند .
اندام هاي غذا :سه روز سکنجبين بخورند طحال را بسيار لاغر مي کند .
اندام هاي راننده :با عسلاب حيض را راه مي اندازد .
صمغي است بدمزه که ره آورد عربستان است
لبلاب
خاصيت :گدازنده و باز کننده است .
آرايش :شير لبلاب بزرگ مو را مي سترد و شپش کش است .
زخم و قرحه :اگر با موم و روغن گل (قيروطي ) مرهم شود بهترين داروي سوختگي است .
سر :در گوش چکاندن افشره اش درد گوش را تسکين مي دهد و ورم گرم گوش را فرو مي نشاند .لبلاب رطوبت هاي مزمن و زخم هاي کهنه شده گوش را علاج مي کند .افشره آن براي سردرد مزمن مفيد است .
اندام هاي تنفسي : برنشيت را تنقيه مي کند ،براي سينه و شپش خوب است. اندام ها ي غذا :راه بندان کبد را باز مي کند .
اندام هاي دفعي :آب لبلاب زرداب سوزنده را بيرون مي آورد و ناپخته اش بهتر است .
مزاج :تقريباً در سردي و گرمي برابر است و تا اندازه اي گرايش به گرمي دارد .
لاجورد
خاصيت :گزنده ، گنداننده ، زداينده همراه تندي و کمي گيرندگي . مي سوزاند و زخم مي آورد .
آرايش :زگيل ها را از بين مي برد .
چشم :رويشگاه موي مژه را به بهترين حالت در مي آورد . موي مژه را زياد مي کند .
سينه :درمان نفس بريدگي ناشي از خستگي است .
اندام هاي دفعي :بخورند يا بردارند ريزش ملايم به بول مي دهد ، داروي درد گرده است . قوتش همان قوت صمغ گياه بدران و کمي از آن ضعيف تر است __________________
قاسوس( لادن )
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :بسيار لطيف ، کمي قبض ، رساننده رطوبت هاي متراکم که به اعتدال آنها را تحليل مي برد .نيرويي جذب کننده و گرمي بخش در آن هست که دهانه رگها را باز مي کند و مسکن درد است .
آرايش: لادن و به ويژه اگر با روغن آس و آب انگور کهنه باشد از لطافتش که ژرفا رواست مواد تباه زير پوست را تحليل مي برد و پوست را از آلايش گوشتخوار پاک مي کند و سبب رويش مو ،افزوني مو و تراکم مو مي شود .زيرا ماده سازگار با مو را به سوي پوست و رستنگاه مو مي کشاند. در اوايل طاس شدن و براي جلوگيري از ريزش و کم شدن موي سر بسيار مفيد است .
زخم و قرحه :زخم هاي وخيم و صعب العلاج را خوب مي کند .
سر : لادن مخلوط با روغن گل را در گوش بچکانند ، درد تسکين مي يابد . از داروهاي ضد سردرد و تپش مي باشد .
نفس کش: خوردنش داروي سرفه است .
اندام هاي دفعي: فرزجه از لادن ورم و زخم را از بين مي برد .
اگر با آب انگور غليظ کهنه خورده شود شکم را بند مي آورد و بول را ريزش مي دهد . گياهي است که نامش قاسوس مي باشد .شبنمي که بر اين گياه مي نشيند از ماده اي که در گياه است تأثير مي پذيرد و از ماده تراوشي و شبنم چيزي پديد مي آيد که بوي خوش دارد .
بزها وقتي در چراگاه به اين گياه مي رسند و از آن مي چرند و گردن به گياه مي سايند اين ماده به مو وپشم آنها مي چسبند و مردم آن را جدا مي کنند و اين جدا شده را لادن مي نامند .خالص آن لادني است که به موهاي بالايي چسبيده و گرد و خاک نديده است .بهترين نوعش لادن چرب و سنگين و زود رنگ قبرسي است که بوي خوش دارد و ريگ در آن نفوذ نکرده است و در روغن تمامش مي گدازد و هيچ دردي بجا نمي گذارد اما لادن سياه قير مانند خوب نيست .
اكلیل الجبل
اكلیل الجبل مقوی ، محرك ، قاعده آور و مقوی جهاز هاضمه و برای درمان ضعف اعصاب ، میگرن ( درد نیمه سر ) استسقاء یرقان ، ورم كلیتین و تپش قلب مفید است . استعمال خارجی تنطور آن برای رفع شوره سر نافع است . ماساژ سر با جوشانده آن نیز برای این منظور مفید است . جوشانده آن معده را پاك می كند و اشتها آور است . از شدت بیماری استسقاء می كاهد و مقوی برای معده و كم خونی زنان است ، بطور كلی اكلیل الجبل داروی قوی معرق و قابض است و جوشانده اش اعصاب را تقویت و سر درد را برطرف می كند . استعمال خارجی، جوشانده خوراکی
گل زوفا با نام علمي Hyssopus officinalis
زوفا از كلمه يوناني آزوب به معناي گياه مقدس گرفته شده است و يكي از مهمترين ۱۳۰ گونه گياهي است كه براي معطر كردن نوشابه ها در قديم بكار مي بردند . زوفا يكي از مهمترين گياهان دارويي و ادويه اي به شمار مي رود . در اكثر فارماكوپه هاي معتبر از پيكر رويشي زوفاي به عنوان دارو ياد شده است .
از دم كرده پيكر رويشي اين گياه براي درمان بيماريهاي مربوط به دستگاه تنفس مانند سرفه ، سياه سرفه ، برونشيت و آسم استفاده مي شود . مواد موثرة اين گياه سبب افزايش فشار خون ، هضم غذا و همچنين كاهش تورم مي شود . زوفا اگر چه كمي تلخ مزه است ولي به عنوان طعم دهندة مواد غذايي و همچنين در تهيه تهية سس مورد استفاده قرار مي گيرد .
اسانس زوفا خاصيّت ضد قارچي و باكتريايي دارد . اين اسانس در صنايع كنسرو سازي ، نوشابه سازي و همچنين در صنايع آرايشي و بهداشتي كاربرد فراواني دارد .به علت نوش فراواني كه در گلهاي اين گياه به وجود مي آيد در رديف گياهان مولّد عسل قرار دارد . عسل حاصله از آن كيفيت بسيار مطلوبي برخوردار است .
زوفا در سطوح وسيعي در مركز و جنوب اروپا عمدتاً در روسيه ، بلغارستان ، مجارستان ، ايتاليا ، اسپانيا ، فرانسه و در كشمير هند كشت مي شود . بقراط آن را براي پلوپزي تجويز مي كرد . ديوسكوريدس آن را همراه با سداب براي آسم و آبريزش مفيد مي دانست .
مشخصات گياه شناسي
زوفا گياهي خشبي و چند ساله است . منشأ اين گياه آسياي صغير گزارش شده و از درياي خزر تا درياي سياه و همچنين در مناطق شني نواحي مديترانه مي رويد . Hyssopus Officinalis چهار زير گونه دارد .مهمترين آنها زير گونه Officinalis و زيرگونه Subsp. Canescens مي باشند .
اين دو زيرگونه در اكثر نقاط جهان به خصوص در اروپاي مركزي مي رويند . سطح برگها و ساقه هاي زير گونه Officnalis كاملاً صاف چهارگوش ، مستقيم ، ارتفاع آن متفاوت و بين ۵۰ تا ۷۰ سانتي متر است . پاي ساقه ( قسمب تحتاني ) چوبي و قهوه اي رنگ و از انشعابهاي فراواني برخوردار است ، ولي قسمت فوقاني آن نرم و سبز رنگ مي باشد .
برگهاي صاف ، فاقد دندانه ، باريك ، كشيده و كم و بيش نيزه اي شكل و رنگ آن سبز روشن است . برگها به طول ۲ تا ۴ سانتي متر و به عرض ۵/۰ تا ۱ سانتي متر كه در طول ساقه به صورت متقابل ( به شكل صليب ) قرار مي گيرند. هر دو طرف پهنك پوشيده از حفره هاي محتوي اسانس است . برگهاي حاوي كوتيكول نسبتاً ضخيمي مي باشند كه از خصوصيات گياهان مناطق گرم و خشك است .
گلعا در نواحي فوقاني ساقه هايي به طول ۲۰ تا ۲۵ سانتي متر به صورت چرخه هايي مجتمع كه هر چرخه مركب از هفت تا نه گل مي باشد تشكيل مي شوند . گلها آبي ، صورتي يا سفيد رنگ هستند . رنگ گل در تركيبات تشكيل دهندة اسانس هيچ گونه تاثيري ندارد . ميوه ، فندقة چهار قسمتي و رنگ آن سياه يا قهوه اي تيره و قسمت مياني آن كمي برجسته بوده و ميوه كم و بيش به شكل مثلث است .
مقدار اسانس در پيكر رويشي زوفا متفاوت و بين ۳/۰ تا ۱ درصد مي باشد . مهمترين تركيبات تشكيل دهندة اسانس را (( پينوكامفن )) ( ۵۰ درصد ) تشكيل مي دهد ، از تركيبات مهم ديگر اسانس مي توان از (( آلفا وبتاپينن )) ، (( كامفن )) والكلهاي سزكويي ترپن نام برد .
پيكر رويشي اين گياه همچنين حاوي فلاونوئيد ، تانن ( ۵ تا ۸ درصد ) مواد تلخ ( ۳ تا ۶ درصد ) و مواد ديگري مانند (( ديوزمين )) (( هيسوپين )) و تركيبات موسيلاژي است اسانس تلخ ، تند خشك و اندكي گرم كننده است . رويش بذر زوفا در خاكهاي مرطوب و در درجه حرارت مناسب امكان پذير است . اگر بذرها در اوايل بهار كشت شوند پس از دو تا سه هفته سبز مي شوند .
چون بذرها سبك و كوچك هستند ، پس از رسيدن در فصل تابستان از گياه جدا و به اطراف پراكنده مي شوند . تعدادي از اين بذرها ممكن است در فصل پائيز و تعدادي در فصل بهار سال بعد رشد كنند از اين رو گياهان از رشد و نمو يكساني برخوردار نخواهند بود و برداشت آنها توسط ماشين با مشكل مواجه خواهد شد .
رشد اولية زوفا كند است . در سال اول رويش ، اولين گلها در اواخر خرداد و اوايل تير ماه ظاهر مي شوند گياهان از سال دوم از اوايل خرداد به گل مي روند . اگر پس از اولين برداشت ، شرايط اقليمي مناسب باشد گياهان ممكن است در اواخر تابستان ( شهريور ) مجدداً به گل بروند .ابتدا ميوه هاي قسمت تحتاني گياه مي رسند و به تدريج به طرف قسمتهاي فوقاني ساقه ادامه مي يابند . زوفا پنج تا هفت سال عمر مي كند .
۹۷۸۳۴۷۰۴۵۸۹۵۸۰۵۴۴۵.jpg
خواص درماني
عمدتاً به عنوان خلط آور در برونشيت ، سرفه هاي شديد و آسم مصرف مي شود . اما ضد نفخ و قولنج هم هست و در گذشته با انجير براي رفع يبوست بكار مي رفت ، محرك تعريق در انفلونزا و سرما خوردگي است گل ها در تابستان جمع آوري مي شود .
از عصاره روغني به عنوان مرهم سينه مقدار ۱۰ قطره در ۲۰ ميلي ليتر روغن بادام يا آفتابگردان ريخته و در برونشيت و سرفه هاي شديد بكار مي برند با آويشن و اكاليپتوس به خوبي قابل تركيب است
۱. Txmus vulgaris
۲. Eucalyptus glo bulus
روغن زوفا را در موارد خستگي عصبي،ماليخوليا يا اندوه شديد ۵ تا ۱۰ قطره به آب وان اضافه مي كنند
خلط آور ، ضد نفخ ، شكل دهنده عروق محيطي ، محرك موضعي ، ضد ويروس ايدز Hiv ، ضد اسپالسم
از دم كرده بخش هوايي زوفا در مراحل اوليه سرماخوردگي و آنفلوانزا محلول داغ بنوشيد ، براي ناراحتي هاي گوارشي و اختلال عصبي كار معده مفيد است .
تنتور زوفا همراه با ساير گياهان خلط آور مانند شيرين بيان ، زنجيل شاهي و آنتيون براي برونشيت و سرفه هاي مقاوم مصزف مي شود .
۳.Glycyrrhiza
۴. inula spp
۵.Pimpinella anisum
شربت زوفا براي سرفه از قسمت هوايي يا گل هاي زوفا تهيه مي شود و براي سرفه هاي مقاوم و ضعف ريه با شيرين بيان يا گل ماهور مخلوط مي كنند .
۶.Ver bascum thpsus
نيازهاي اكولوژيكي
مناطق خشك و گرم و نواحي جنوبي تپه ها ، مناطق مناسبي براي كشت زوفا مي باشند . اين گياه به خشكي مقاوم است ولي در آغاز رويش و همچنين پس از اولين برداشت به آب كافي نياز دارد . پس از اولين برداشت چنانچه شرابط اقليمي مناسب باشد به خصوص اگر آب كافي در اختيار گياه باشد ( در اواخر تابستان ) گياهان مجدداً به گل مي روند .
زوفا به خاك خاصّي نياز ندارد و تقزيباً در هر نوع خاك حتي خاكهاي شني و تهي از مواد و عناصر غذايي رشد مي كند .
براي كشت اين گياه مي توان از مناطق بياباني استفاده كرد . در سطوح وسيع كشت از خاكهايي با بافت متوسط كه حاوي تركيبات كلسيم هستند بايد استفاده كرد . ماسه هاي بسيار نرم ( ماسه هاي بادي ) و خاكهاي اشباع از آب براي كشت زوفا مناسب نيستند .
(( PH )) خاك براي زوفا بين ۵ تا ۵/۷ مناسب است .
تناوب كاشت
زوفا پنج تا هفت سال عمر دارد . در اين مدت تمام نيازهاي گياه توسط زميني كه در آن كشت مي شود بايد برطرف گردد . از اين رو انتخاب زميني مناسب براي كاشت اين گياه ضرورت دارد .
علفهاي هرز در رشد ، نموّ و مقدار مواد مؤثّره زوفا تاثير منفي بر جاي مي گذارد . مبارزه با علفهاي هرز در طول رويش گياه ضروري است . زوفا را با گياهاني مانند غلات ، خردل و ذرّت مي توان به تناوب كشت كرد . كاشت اين گياه در زمينهايي كه به مقدار زيادي از علف كشهاي يا ماده مؤثرة تريازين استفاده شده است مناسب نيست .
تناوب كشت زوفا با گياهاني كه بذر آنها پس از رسيدن به اطراف ريزش مي كنند ( مانند رازيانه ، گشنيز … ) و همچنين تناوب با گياهان ريشه اي ( مانند يونجه ، شبدر و … ) مناسب نيست . زيرا اين گياهان در گسترش بيماريها مؤثرند .
زوفا را مي توان چهار تا پنج سال متوالي در يك قطعه زمين كشت كرد . پس از اين مدت بايد با گياهان مناسب به تناوب كشت شود.
موادّ و عناصر غذايي مورد نياز
زوفا را مي توان در هر نوع خاكي حتي خاكهاي تهي از مواد و عناصر غذايي كشت كرد . ولي براي كشت در مقياس وسيع و افزايش مواد مؤثره عناصر و مواد غذايي كافي در خاك ضرورت دارد . افزودن كودهاي حيواني به زمينهايي كه زوفا كشت مي شود مناسب نيست ، ولي كتربردهاي كودهاي شيميايي به مقادير مناسب ، در توليد مواد موثره تاثير فراواني دارد . قبل از كاشت و در فصل پائيز همراه با شخم توصيه مي شود ۶۰ تا ۸۰ كيلوگرم در هكتار اكسيد فسفر ، ۶۰ تا ۸۰ كيلوگرم در هكتار اكسيد پتاس به خاك اضافه شود . فصل بهار قبل از كشت ۴۰ تا ۵۰ كيلوگرم در هكتار ازت بايد به خاك اضافه شود .
با افزايش سن گياه نياز آن به ازت زياد مي شود . به طوري كه افزودن كودهاي ازت به خاك گياهان چند ساله سبب بهبود رشد و افزايش كميّت و كيفيّت مواد مؤثرة زوفا مي شود . مقدار ازت به شرايط اقليمي رويش گياهان بستگي دارد از اين رو هر سال در فصل بهار ۶۰ تا ۹۰ كيلو گرم در هر هكتار ازت بايد به صورت سرك در اختيار گياهان قرار گيرد . محلولهاي غذايي سبب تسريع در رشد ، افزايش عملكرد پيكر رويشي ، و افزايش مواد مؤثرة زوفا مي شوند.
آماده سازي خاك
پس از برداشت گياهاني كه با زوفا تناوب كشت شده اند بايد بقاياي آنها را جمع آوري كرد . فصل پائيز پس از افزودن كودهاي شيميايي بايد شخم عميقي زده شود . در فصل بهار بستر خاك را بايد براي كشت گياه آماده كرد .
هنگام كاشت ، خاك بايد مرطوب و زمين فاقد هرگونه پستي و بلندي باشد . بدين جهت شخم در فصل بهار مناسب نيست زيرا از رطوبت خاك بشدت كاسته مي شود و رويش گياهان با مشكل مواجه مي سازد .
تاريخ و فواصل كاشت
اوايل بهار ( نيمه دوم اسفند ) زمان مناسبي براي كشت زوفاست . تأخير در كاشت مناسب نيست و سبب كاهش جوانه زني بذرها مي شود . فاصله بين رديفها به روش برداشت محصول و نوع ماشينهاي برداشت بستگي دارد و معمولاً بين ۵۰ تا ۷۰ سانتي متر مناسب است .
عمق بذر زوفا در موقع كاشت بايد يك تا دو سانتي متر باشد . كشت در اعماق بيشتر مناسب نيست ، زيرا نه تنها تمام بذرها سبز نمي شوند بلكه سبب عدم يكساني در جوانه زني آنها گشته و برداشت مكانيزه را با مشكل مواجه مي كند . تعداد بذر در هر متر طول رديف ۱۲۰ تا ۱۵۰ عدد و مقدار بذر براي هر هكتار زمين به كيفيت آن بستگي دارد و بين سه تا پنج كيلو گرم مناسب است . تراكم مطلوب ۷۰ هزار بوته در هكتار است .
روش كاشت
از آن جايي كه بذرهاي زوفا قوة رويشي مناسبي دارند ، كشت مستقيم در زمين اصلي نتايج مطلوبي داشته و در اكثر كشورها براي كشت زوفا از اين روش استفاده مي شود . كشت زوفا به صورت رديفي و با استفاده از رديف كار انجام مي گيرد پس از كاشت ، زمين را بايد آبياري كرد .
چنانچه اين گياه در شيبها كشت مي شود ، جهت رديفها بايد برخلاف جهت شيب زمين باشد . در گذشته در برخي از كشورها تكثير زوفا به روشهاي غير مستقيم ( كشت در خزانه ) و يا حتي به روش رويشي انجام مي گرفته است . ولي در حال حاضر در اكثر كشورهايي كه اين گياه كشت مي شود براي تكثير ، از روش مستقيم استفاده مي شود .
مراقبت و نگهداري
مبارزه شيميايي با علفهاي هرز به تنهايي كافي نيست و وجين مكانيكي به همراه استفاده از علف كشها بسيار مناسب است . قبل از كاشت و يا پس از كاشت و قبل از رويش بذر مي توان از علف كش مركازين به مقدار سه تا چهار كيلوگرم در هكتار به صورت محلول پاشي استفاده كرد . اين علف كش پس از دو ماه اكثر علفهاي هرز زمين را از بين مي برد .
چنانچه فصل بهار هوا گرم و كم باران باشد كاربرد علف كش مركازين مناسب نيست و تاثير نامناسبي روي زوفا خواهد داشت . در اين صورت قبل از رويش گياهان مي توان از علف كش يك درصد گلون و يا گراماكسون به صورت محلول پاشي عليه علفهاي هرز استفاده نمود .
در سال اوّل رويش هنگامي كه ارتفاع گياهان به ۱۰ تا ۱۵ سانتي متر برسد ، مي توان از علف كش آفالون به مقدار ۱ تا ۵/۱ كيلوگرم در هكتار يا مركازين به مقدار ۵/۱ تا ۳ كيلوگرم در هكتار استفاده كرد .
براي مبارزه با علفهاي هرز گياهان چند ساله ( از سال دوم به بعد ) در اوايل بهار ، قبل از رويش مجدد گياهان مي توان از لف كش مركازين به مقدار پنج تا شش كيلوگرم در هكتار استفاده نمود .
سانتي متر مي رسد مي توان از علف كش آفالون به مقدار ۵/۱ تا ۵/۲ و يا مركازين به مقدار دو تا چهار كيلوگرم در هكتار به صورت محلول پاشي استفاده كرد .
كاربرد علف كش سيس ۶۷ به مقدار ۲۰ كيلوگرم در هكتار يا كاراگارد به مقدار پنج تا هفت كيلوگرم در هكتار عليه علفهاي هرز چند ساله كه داراي ريزوم ، پياز يا غده هستند نتايج مطلوبي به دنبال دارد . پس از استفاده از اين علف كش ممكن است رشد و نمو زوفا كمي كند شود . ولي گياهان پس از مدتي به رشد مطلوب و عادي خود ادامه مي دهند . در زمينهايي كه زوفا كشت مي شود ممكن است .
گياهاني مقاوم به علف كشها وجود داشته باشند . اين گياهان نه تنها رشد زوفا را دچار مشكل مي سازند بلكه بر كيفيّت اسانس زوفا تاثير منفي مي گذارد . از اين رو لازم است خاك فواصل بين رديفها و حتي المقدور گياهان را برگردان كرد ، تا علاوه بر وجين علفهاي هرز مقاوم ، تهويه خاك نيز انجام گيرد . اين عمل سبب تسريع در رشد و نمو زوفا مي شود .
اخيراً براي مبارزه با علفهاي هرزي كه به علف كشها مقاوم شده اند پس از اولين برداشت از محلول رگلون يك درصد استفاده مي شود ( از اين علف كش براي علفهاي هرز زوفاهاي چند ساله استفاده مي شود ) . چنانچه استفاده از مركازين در فصل بهار امكان پذير نباشد اوايل اُرديبهشت ماه مي توان از داكتال به مقدار ۲۰ كيلوگرم در هكتار استفاده كرد.زمان مناسب راي وجين مكانيكي علفهاي هرز ايام گلدهي است.سوزاندن علفهاي هرز نيز در بعضي مواقع نتايج مطلوبي به همراه دارد سفيدك پودري يكي از بيماريهاي قارچي است كه خسارت سنگيني را به محصول وارد مي كند . از نشانه هاي اين بيماري سفيد شدن سطح برگهاست كه در نهايت منجر به مرگ گياه مي شود .
برخي آفتها ( مانند تريپس ) ممكن است صدمه هاي سنگيني به گياه وارد آورند . اين آفتها سبب چروكيده شدن برگها و كاهش محصول مي شوند . براي مبارزه با آنها قبل از گلدهي از آفت كشهايي كه موادّ مؤثرة آنها را ديكلرفوس ( ۱/۰ درصد ) ، دي متوات ( ۱/۰ درصد ) و يا موينفوس ( ۱/۰ – ۲ درصد ) تشكيل مي دهند مي توان استفاده نمود .
برداشت محصول
اگر هدف از كاشت زوفا استفاده از پيكر رويشي آن براي ادويه باشد ، اوايل گلدهي بايد برداشت شوند . اگر به منظور استخراج اسانس كشت شده باشند ، گياهان را در مرحلة گلدهي كامل ( اوايل تابستان ) بايد برداشت كرد .
برداشت اندامهاي مورد نظر گياه بايد از ناحيه فوقاني ساقه هاي چوبي صورت گيرد . چنانچه ساقه هاي چوبي با ساير قسمتهاي مورد نظر مخلوط شوند نقش موثري در كاهش كيفيت اسانس زوفا دارد . اگر هنگام برداشت ، هوا خشك باشد و آفتاب شديد نتابد ، پيكر رويشي برداشت شده را مي توان براي مدتي روي زمين قرار داد و پس از كاهش رطوبت ، آنها را به خشك كن منتقل كرد . دماي مناسب براي خشك كردن پيكر رويشي با استفاده از خشك كنهاي الكتريكي ۳۰ تا ۳۵ درجه سانتيگراد است . اندامهاي خشك شده را بايد بسته بندي و در مكان مناسب انبار كرد .
عملكرد پيكر رويشي در سال اول دو تا سه تن در هكتار و در سال دوم شش تا ده تن در هكتار ( وزن تازه گياه ) كه از آن به ترتيب ۴/۰ تا ۸/۰ و ۵/۱ تا ۲ تن پيكر رويشي خشك حاصل مي شود . از هر هكتار زوفاي كشت شده ۸ تا ۱۵ كيلوگرم اسانس استحصال مي شود .
جمع آوري بذر
در اواخر تابستان ( اوايل شهريور ) هنگامي كه بيش از ۷۰ تا ۸۰ درصد بذرها رسيدند زمان مناسبي براي جمع آوري بذر زوفاست . خشك كردن بذرها با استفاده از خشك كنهاي الكتريكي بايد با دقت انجام گيرد .
زيرا غفلت ( درجة حرارت زياد يا باقي ماندن بذرها براي مدت زيادي در خشك كن ) به شدت سبب كاهش قوّة رويشي بذرها مي شود . از اين رو توصيه مي شود يذرها به همراه پيكر رويشي خشك شوند سپس بذرها را بوجاري ، تميز و بسته بندي كرده و در جاي خشك و خنك نگهداري شوند (۵ ).
عملكرد بذر متفاوت است و به شرايط اقليمي محل رويش گياه بستگي داشته و بين ۳/۰ تا ۶/۰ تن در هكتار مي باشد. در ذیل خواهد آمد