اخلاق صنفی

اخلاق صنفی

بسیار واضح است كه انسان باید برخوردها و رفتارهای خود را بر اساس اصول مبانی انسان شناسی الهی كه مشتمل بر تعهد نسبت به خود، دیگران، خدا، طبیعت و احكام دینی است، تنظیم نماید و به آن ملتزم و پای بند باشد.
افزون بر آن رفتارهای عمومی اخلاقی، در هر جامعه، افراد به لحاظ موقعیت و جایگاه خاصّ خانوادگی، شغلی، تحصیلی و ... باید به الزامات و قوانین و ضوابط دیگری نیز ملتزم و پای بند باشند. طلبه ای را در نظر بگیرید كه وارد حوزه شده است و می خواهد درس بخواند و از تمام لحظات زندگی اش برای ترقی و تعالی خود بهره جوید و از جهت علمی و عملی پیشرفت لازم و شایسته را داشته باشد و از همه مهم تر، در امور معنوی و اخلاقی تقید بیشتری را در خود بوجود آورد. این طلبه به خاطر این جایگاه خاصّ و انتظاراتی كه جامعه از او دارد، باید علاوه بر رعایت اخلاق عمومی جامعه، روحیات، حالات و رفتارهای دیگری نیز داشته باشد؛ لذا هیچ گاه از او توقع و انتظار ندارند كه در حال راه رفتن در خیابان ساندویچ بخورد؛ البته ممكن است چنین انتظاری را از یك پزشك و یك مسئول نیز نداشته باشند.
مجموعه ی بایدهای رفتاری ای كه گروه و قشری خاص به خاطر قرار گرفتن در آن جایگاه باید به آن پای بند شوند اخلاق آن گروه و قشر خاصّ را شكل می دهدكه به اصطلاح به آن اخلاق صنفی می گویند.
اخلاق دانشجویی
به مجموعه ی رفتارها و اخلاقیاتی كه دانشجویان در فضا و محیط خاص دانشگاه و دانشجویی باید بدان پای بند باشند می گویند؛ مانند احترام به استاد، برخورد مناسب با دانشجویان دیگر، توقع و انتظارات به جا از مدیریت دانشگاه، نداشتن غرور ملی، پرورش روحیه ی خدمت به مردم، برخورد منصفانه و كارشناسانه و عالمانه با مسائل گوناگون، وقت شناسی، برنامه ریزی دقیق برای پیشرفت های علمی و عملی، بر پا ایستادن در برابر استاد، قطع نكردن سخن استاد، مشاوره با استادان، ادب نشستن در برابر استاد، توجّه به روح تعاون و همكاری میان دانشجویان و ...
اخلاق مدیریتی
به رفتارهایی گویند كه مدیر باید در بخش كلان و خرد، نسبت به مجموعه خود اعمال كند تا در چرخش اداره ی امور مجموعه ی خود با مشكل و معضلی مواجه نگردد؛ لذا رفتارهایی از قبیل: برخورد دوستانه با زیر مجموعه ی خود، ارتباط عاطفی با آنان در حدّ امكان، ایجاد انگیزه برای كار كردن، تشویق و سركشی به آنها، حل مشكلات اقتصادی و مالی آنها، حل مشكلات خانوادگی، توجّه به انتقادهای سازنده ای كه از طرف زیر مجموعه ارائه می گردد و حتی تشویق كردن آنان برای طرح این نوع انتقادهای سازنده و ... از اموری است كه یك مدیر موفق باید بدان توجّه نماید.
اخلاق پزشكی
به رفتارهایی گویند یك پزشك در انجام وظیفه ی خود باید بدان توجّه نماید؛ مانند حسّ امانت داری، دقت و سرعت در عمل، ایثار، یك پزشك باید اهل گذشت باشد و منافع دیگران را بر منافع خویش ترجیح دهد، باید قلبش برای بهبود حال بیمارش بتپد و برای معالجه آنها حتی گاهی از استراحت و خواب خود بگذرد، نباید حرفه طبابت را فدای مادّیات كند و ارزش معنوی انسان را با پول معامله كند، نباید با ناله های بیمار حلم و بردباری خود را از دست بدهد، باید توجه داشته باشد كه بیمار به خاطر اضطراب و شرایط بحرانی یك حالت ناهماهنگ دارد، باید صبر و حوصله، درست كاری، صداقت، عواطف و مهربانی، جلب اعتماد، اجتناب از غرور و علم زدگی داشته باشد.[1]
اخلاق سیاسی
به رفتارها و كردارهایی گویند كه یك سیاستمدار باید در حوزه ی سیاست بدان پای بند باشد. در برخوردهای سیاسی، چالش های سیاسی و اختلافات طبیعی بین احزاب، گروه ها و جناح ها، نوع برخورد و اخلاق و رفتار هم باید به گونه ای باشد كه جامعه را تشنج، هرج و مرج و اختلاف و تفرقه نكشاند. در عین این كه ممكن است با هم اختلاف كلان و سلیقه ای در روش ها، رویكردها و راهكارها داشته باشند، ولی باید سعی كنند همدیگر را درك و تحمّل و احترام نمایند.چنین برخورد سزاوارانه می تواند در توسعه ی سیاسی جامعه ی دین دار و حلّ مسائل بزرگ سیاسی نقش بسیار مثبتی ایفا كند؛ اما اگر در این حوزه، نوع رفتارها نسبت به همدیگر تخریبی باشد، به گونه ای كه برای كنار زدن رقیب از هیچ حیله و مكری كوتاهی نكنند، بی شك جامعه به بحران سیاسی مبتلا خواهد شد. متأسفانه یكی از مشكلات دامن گیر بعضی از سیاست مداران، در این نظام مبتنی بر ارزش های اخلاقی و دینی، همین است.
چه مانعی دارد در عین این كه با یكدیگر اختلاف سلیقه دارند با هم ارتباط عاطفی و برخورد دین محورانه داشته باشند، لازم است به این نكته توجّه شود كه هیچ كس نمی تواند رأی و نظر خود را مصون و محفوظ از خطا و اشتباه بداند؛ از این رو احتمال می رود كه در دیدگاه و نگاه خود تا حدی اشتباه كرده باشد. همین نگاه باعث می شود به فكر و تأمل فرو رود، نظر و دیدگاه طرف مقابل را نیز كارشناسانه و منصفانه و عالمانه ارزیابی كند و در صورت نپذیرفتن آن، بدون این كه حالت تخریبی نسبت به رقیب داشته باشد، لااقل آن را تحمّل كند.
اخلاق اقتصادی
در حوزه ی اقتصاد، التزام و پای بند به اخلاق و رفتارهای خاص ، به خاطر گستردگی و وسعت نظر و عمل و اختلاف زیاد و مشكلات فراوان آن، باید بیش تر مدّ نظر قرار گیرد؛ باید در رقابت های اقتصادی، به اصول و مبانی انسان شناسی و كرامت ورزی، عزتمندی، و حكمت مداری بیش تر پایبند باشند. چنین حالتی باعث باعث می شود كه در صورت مشاهده ی ورشكستگی رقیب، در صدد حلّ مشكل و معضل وی برآید.
از جمله اموری كه در اخلاق اقتصاد در همه ی بخش ها باید به آن توجّه خاص شود، مبازره با اسراف، تبذیر، اتراف و مانند آنهاست؛ یعنی كسانی كه نسبت به اموال خود و دیگران بی قیدند و در تولید و مصرف، به هیچ اصولی پای بند نیستند جامعه را با بحران اقتصادی مواجه خواهند نمود؛ لذا توجّه به اخلاق در حوزه ی اقتصاد، چه در بخش نظر و چه در بخش عمل از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
اخلاق در حوزه ی مطبوعات، گفت و گوها، مناظره ها، پرسش و پاسخ ها، جامعه ی كوچك و بزرگ (اخلاق اجتماعی) و ابعاد دیگر، از ضرورت های جامعه ی دین دار شمرده می شود و با آموزش های مستمر و همه جانبه و فراگیر در بین همه ی اقشار و گروها می توان به آن دست یافت.
در جامعه ی دین دار كه همه از دین و داوری دینی سخن می گویند، نباید نوع برخوردها و رفتارها غیر متعارف و غیر متعادل باشد. این رنج آور است كه در جامعه ی مدّعی كرامت و عزت و حكمت و انسانیت با برخوردهای ناهنجار مواجه گردیم.[2]

[1] . محمد هادی عبد خدایی، اخلاق پزشكی، ص229 به بعد.
[2] . برای مطالعه بیش تر ر.ك: نجفعلی میرزایی،اخلاق دانشجویی در اسلام؛ حسین مظاهری، اخلاق فرماندهی؛ نصرت الله جمالی، اخلاق تبلیغی؛ محمد محمدی ری شهری، اخلاق در مدیریت اسلامی؛ محمد تقی مصباح یزدی، اخلاق در قرآن، و علی اكبر بابازاده، آیین دوستی در اسلام.