سايه سنگين تغييرات اقليم بر ‌امنيت غذايي جهان

بر ناظران جهاني پوشيده نيست كه دنيا شاهد سوگيري آشكار تغييرات اقليمي به سمت ايجاد الگوهاي آب و هوايي متفاوتي است كه بر اساس آن ديگر نمي‌توان كشاورزان را به عنوان تنها مشتريان خو گرفته و مبتلا به پيامدهاي آن به شمار آورد.

وجود 8 ميليون پاكستاني آواره و بي‌پناه كه به دنبال باران‌هاي موسمي و وقوع سيلاب‌هاي خسارت بار سراسري در اين كشور براي بقا و زنده ماندنشان به كمك و اعانه‌هاي دولتي و خارجي وابسته مانده‌اند، بيش از پيش اين موضوع مهم را كه آب و هواي غيرقابل پيش‌بيني و نامتعارف چگونه مي‌تواند به عامل تهديدكننده جدي امنيت غذايي ساكنان زمين بدل شود، نمايان و برجسته‌تر كرده است.

كارشناسان و صاحب نظران مسائل جهاني و اقتصادي بر سهم و نقش هر دو اين بلاياي طبيعي تاسفبار در اوج گرفتن بهاي جهاني گندم و همچنين قيمت‌هاي كلي غذا مهر تاييد مي‌زنند و از آن به عنوان جرقه‌هاي نگراني و دغدغه‌هاي بروز نوعي بحران در تأمين، ذخيره و عرضه جهاني غذا ياد مي‌كنند. اين اظهارات در حالي مطرح مي‌شود كه كارشناسان مختلف شركت‌كننده در همايش هفته جهاني آب WWW در استكهلم نيز با اتفاق نظري همسو خاطر نشان كردند موضوعات مهمي همچون خشكسالي در روسيه و سيل در پاكستان بخشي از يك روند جهاني از الگوهاي غيرقابل پيش‌بيني آب و هوايي و بويژه بارندگي است كه مساله امنيت غذايي جهان را هدف تهديد قرار داده است.

در همين رابطه و در حاشيه برگزاري همايش هفته آب جهان، گفته‌هاي خانم سونيتا نارين ـ مديرمركز علوم و محيط زيست هند ـ درخصوص مسائل منطقه‌اي و جهاني آب باعث توجه بيش از پيش كشورها نسبت به محور اصلي اين گردهمايي شد تا جايي كه وي در اظهار نظري تأمل‌برانگيز خاطر نشان كرد: «ما هم‌اكنون به نقطه‌اي رسيده‌ايم كه طي آن در حال روبه‌رو شدن با آب بيشتر، روزهاي باراني بيشتر و البته وضعيتي ناپايدار و تغييرپذيرتر هستيم، به طوري كه چنين جايگاهي به مفهوم روبه‌رو شدن با خشكسالي‌هاي بيشتر و در نتيجه سيل‌هاي ويرانگري است كه نمونه روشن آن پيش‌روي ماست.»

حدود 2500 كارشناس از 130 كشور جهان به مناسبت بيستمين همايش هفته جهاني آب در استكهلم در حالي گرد هم آمده‌اند كه مناطق قابل توجهي از جهان به لحاظ جمعيتي و وسعت با پديده‌هاي جوي زيانبار و پرهزينه‌اي دست و پنجه نرم مي‌كنند و چه بسا اين رويداد جهاني آبي محلي براي طرح آخرين مسائل دست به گريبان جامعه جهاني، آمار و ارقام هشداردهنده تازه و همچنين پيشنهاد رويكردها يا راه‌حل‌هايي براي برون رفت از پيامدهاي تهديد كننده تغييرات اقليمي و سايه سنگين آن برامنيت جمعيت سياره باشد؛ چرا كه تا همين جاي كار، كارشناسان شركت‌كننده در همايش معتقدند چنين وضعيتي به تحميل مقادير عظيمي از فشار و تنش روي كشاورزي و معيشت مردم جهان مي‌انجامد، در حالي كه تغييرات اقليمي باعث شده بارندگي‌ها از آنچه تاكنون بوده و پيش‌بيني مي‌شدند به مراتب بي‌ثبات‌تر و تغييرپذيرتر ظاهر شوند.

البته موضوع سيلاب‌هاي خانمان برانداز سراسري پاكستان از چنان ابعاد فاجعه باري برخوردار بود كه مشكلات دست به گريبان روسيه ناشي از پيامدهاي تغييرات اقليمي به نوعي در سايه آن قرار گرفت. اين در حالي است كه روسيه نيز در حال تقلا و كشاكش با پس‌آيندهاي تابستان جاري خود بوده كه براساس ركوردهاي تاكنون ثبت شده ازجمله داغ‌ترين تابستان‌هاي اين منطقه محسوب مي‌شود تا جايي كه خشكسالي و آتش سوزي‌هاي به وقوع پيوسته در خلال اين دوره باعث تخريب و انهدام يك چهارم زراعت و محصولات كشاورزي اين كشور شده و دولت را به فعاليت عاجلي براي طرح نوعي تحريم و ممنوعيت بسيار بحث‌برانگيز در خصوص صادرات غله با هدف حفاظت از ذخاير و محصولات داخلي وادار كرده است. از همين رو دور از انتظار نبود كه كارشناسان به نقش پر رنگ وقوع اين دو بليه طبيعي آب و هوايي در ترقي قيمت‌هاي جهاني گندم و در مجموع قيمت‌هاي مواد غذايي اذعان داشته و آن را به منزله جرقه‌هاي اوليه‌اي از بروز نگراني‌هاي جدي نسبت به وقوع بحراني تازه در ذخاير و سرمايه‌هاي جهاني غذا به شمار آورند.

با اين تفاصيل، صاحب نظران معتقدند قضيه تغييرات اقليمي و پيامدهاي آن به همين جا ختم نمي‌شود و به بياني ديگر، تنها در چنين موارد فوق‌العاده‌اي نيست كه الگوهاي تغييركننده آب و هوايي و بارندگي‌هاي غيرقابل پيش‌بيني و نامنظم سبب‌ساز بروز مشكلات مي‌شوند. در همين رابطه، گزارش منتشر شده تازه‌اي از سوي موسسه بين‌المللي مديريت آب(IWMI) با تاكيد و جديت اعلام مي‌كند موضوع آب و هواي غيرقابل پيش‌بيني نيازمند سرمايه‌گذاري‌هاي كلان در ارائه متنوعي از گزينه‌هاي ذخيره آب است تا جامعه جهاني بتواند از اين رهگذر براي مقابله با چنين وضعيت‌هاي نامعلوم و بلاتكليفي مهيا باشد. به گفته مدير اين نهاد بين‌المللي آبي كه پايگاه فعلي آن در سريلانكاست، هم‌اكنون ميليون‌ها كشاورز در جوامع وابسته به كشاورزي تغذيه شونده با آب در وضعيت ريسك و مخاطره ناشي از كاهش و دسترسي‌پذيري نامنظم و غيرقابل پيش‌بيني اين منبع حيات به سر مي‌برند.

اين وضعيت هشداردهنده درخصوص پس‌آيندهاي تغييرات آب و هوايي نامنظم و غيرقابل پيش‌بيني و آمار قابل توجه جمعيت توليدكنندگان غذاي جهان كه در معرض تهديد جدي آن هستند در جايگاهي است كه به اذعان كارشناسان جهاني نگاه تازه و جديت افزون‌تري را در جهت توجه و اتخاذ رويكردهاي مديريت آب مي‌طلبد. براساس گزارش‌هاي موسسه بين‌المللي مديريت آب، حدود 66 درصد از كل محصولات زراعي در آسيا آبياري نمي‌شوند و اين در حالي است كه در آفريقا رقمي معادل 94 درصد از كل زراعت‌ها تحت تغذيه با بارندگي هستند و با توجه به همين آمار و ارقام، كارشناسان برآورد مي‌كنند حدود 500 ميليون نفر در آفريقا و هندوستان از شيوه‌هاي اصلاحي مديريت آب كشاورزي منتفع خواهند شد.

رئيس همايش هفته جهاني آب نيز در حاشيه كنفرانس خبري ضمن تاييد فاجعه‌آميز بودن موضوع بارش‌هاي غيرقابل پيش‌بيني كنوني كه جهان و بخصوص منطقه آسيا و اروپا مبتلاي آن شده‌اند، از اين بارندگي‌هاي غيرقابل پيش‌بيني با عنوان انتقام ويرانگر ياد مي‌كند و خاطر نشان مي‌سازد: «تغييرات اقليمي نهايتا به الگوهاي آب و هوايي متفاوتي منجر خواهند شد و اين مهم همان روندي است كه پيشاپيش شاهد تحقق آن در بسياري از مناطق از جمله پاكستان و روسيه هستيم.

در حقيقت به رغم فراواني بارش‌ها نمي‌توانيم آن را به نحوي كه قابل بهره‌برداري باشد در اختيار بگيريم.» به عنوان نمونه، كشاورزان آفريقايي از گذشته در خصوص اطلاع از زمان مناسب بذر افشاني براي كسب بهترين زراعت و محصول آشنايي و خو گرفته‌اند، اما در حال حاضر آنها نمي‌توانند پيش‌بيني مناسب و دراز مدتي درخصوص زمان فرا رسيدن بارش‌ها داشته باشند. از اين رو، چنين كشاورزاني كه بقا و معيشت آنها وابستگي كامل به بارش‌ها دارد و در واقع نزديك به كل زراعت منطقه از نوع تغذيه با بارندگي است، براي احتراز از ريسك ضرر و زيان‌هاي احتمالي، هر بار در طول فصل كاشت مبادرت به كشت و بذرافشاني ناچيزي مي‌كنند، چون مي‌دانند محصول‌شان ممكن است هر لحظه براثر بارش‌هاي بي‌موقع شسته شده يا به دنبال تأخير در بارندگي خشك شود.

البته برخي كارشناسان نيز نظرات متفاوتي نسبت به موضع تغييرات اقليمي و پيامدهاي آن بر وضعيت زيستي زمين و ساكنان آن و جوامع كشاورزي دارند. در همين خصوص يكي از مقامات ارشد كميته برنامه علمي موسسه بين‌المللي آب استكهلم ضمن پذيرفتن اين مهم كه جهان اخيرا تغييرات آب و هوايي فوق‌العاده‌اي را تجربه كرده است، نسبت به مقصر قلمداد كردن مساله گرمايش جهاني و دستاويز قرار دادن آن معتقد به ملاحظه هوشيارانه و احتياط بيشتر در اين زمينه است. به اعتقاد اين كارشناس جهاني برنامه علمي آب، زمين پيش از اين نيز دوره‌هايي از الگوهاي آب و هوايي فوق‌العاده را به خود ديده و اين نوع نوسانات بخشي از تاريخچه زمين و بشر است، اما بايد اذعان كرد كه تغييرات اقليم احتمالا دارد اين‌گونه نوسانات را فوق‌العاده‌تر مي‌سازد و اين موضوعي است كه جامعه جهاني نبايد نسبت به آن غفلت بورزد.