• مانی :

 «مانى یا مانس»، در سال ۲۱۵ میلادی در خانواده ایرانی در نزدیکی بابل در  بین النهرین، بخشی از عراق کنونی که جزوقلمرو ساسانیان محسوب می شد، به دنیا آمد. نام پدرش «‌فتک» و نام مادرش «نوشیت یا پوسیت» از خانواده کمسرکان و از خویشاوندان خاندان اشکانی بودند. برخى تصور کرده اند که نام مانى سریانى است، ولى این قطعى نیست. احتمال دارد که «مانگ» به معنى «ماه» باشد؛ زیرا در لهجه «ایرانى سنگسرى» به «ماه»، «مانگ» گفته مى شود. هر چند آثار مانى به زبان سریانى نوشته شده، ولى او ایرانى است. باید دانست که «زبان سریانى» تا حدى جنبه «زبان علمى» در ایران باستان داشت.
 مانی در دوران جوانی پس از مطالعه «آیین زرتشت» برای آشنایی با  عقاید بودایی عازم هند شد و پس از مدتی به ایران بازگشت و به تبلیغ دین جدید، یعنی «دین مانی» پرداخت که تلفیقی از دین زرتشت و دین مسیحی بود. ولی بعد از مدتی تحت تعقیب روحانیون زرتشتی قرار گرفت و محکوم شد، تا این که بالاخره در سال ۲۷۶ میلادی و در سن ۶۰ سالگی به دستور بهرام، نوه شاپور اول، به قتل رسید.

آثار برجای مانده :

۱. شاپورگان ، به زبان پهلوى
۲. انجیل زنده یا جاویدان
۳. گنجینه زندگى
۴. پراگماتیا کتاب اعمال
۵. کتاب رازها
۶. کتاب دیوها