کودکم لجباز است

با صدای بلند فریاد می‌کشد و در میان فریادهایش واژه «نه» را مرتب تکرار می‌کند، پاهایش را به زمین می‌کوبد، چشم‌هایش را می‌بندد و صدایش را بالاتر می‌برد، اگر تلاش‌هایش بی‌نتیجه بماند، شروع می‌کند به گریه کردن گاهی اوقات آنقدر گریه را ادامه می‌دهد که به سختی نفس می‌کشد اما دست از لجبازی برنمی‌دارد... می‌توان گفت اغلب پدر و مادرها نمی‌توانند در مقابل رفتارهای سرسختانه و همراه با لجبازی کودکشان مقاومت کنند بنابراین در مقابل خواسته او تسلیم می‌شوند. رفتارهای کودک برای آنها غیرقابل تحمل است و تا زمانی که فرزند این دوره را پشت سر بگذارد، روزها برایشان مانند شب تیره خواهد بود.

 دکتر «دیمیتری هایکین» روانشناس کودکان معتقد است: «در ابتدا کودک می‌خواهد شخصیت خود را به سایرین تحمیل کند. موضوع از آنجا جدی می‌شود که کودک در آستانه دو سالگی قرار می‌گیرد از آن زمان وارد مرحله «مخالفت» می‌شود. در این دوره، زندگی روی دشوار خود را به والدین نشان می‌دهد. در ابتدا او هرگونه کمکی از سوی سایرین را رد می‌کند و می‌خواهد خودش به تنهایی آن عمل را انجام دهد. وی می‌خواهد نشان دهد که «مستقل» شده است. علاوه بر این دوست دارد، تفاوت‌هایش با سایرین، سلیقه‌ها، تمایلات و آرزوهایش را اعلام کند، این رفتار ابتدا مثبت ارزیابی می‌شود اما تداوم یا شدت یافتن آن می‌تواند به لجبازی منتهی شود.» چرا لجبازی؟ اما چرا این رفتار مثبت به لجبازی منتهی می‌شود؟

بخشی از رفتارهای انسانی اکتسابی و بخشی دیگر ذاتی است اگر بنا را بر این گذاشته که حدی از لجبازی کودک ذاتی است، بی‌شک قسمت عمده‌ای از آن اکتسابی است. از آنجایی که خانواده نخستین محفل پرورش کودک است، بی‌شک وی لجبازی و رفتارهای سرسختانه را از اعضای خانواده، به‌خصوص والدین فرا می‌گیرد. گاهی اوقات وی به طور مرتب یک جمله را بدون بیان دلیل و منطق از سوی آنها می‌شنود، حتی ممکن است کودک مورد نظر مخاطب آن جمله نباشد اما رفتار را مشاهده کرده و یاد می‌گیرد. برخی از والدین به منظور اینکه حرف خود را به کرسی بنشانند، بدون توجه به تأثیر رفتارشان، مطلبی را با لجاجت و سرسختی به کودک تحمیل می‌کنند، شاید در آن مقطع این رفتار اثرگذار باشد و فرزندشان از آنها اطاعت کند اما بدون اینکه مطلع باشند زمینه را برای لجباز شدن کودک فراهم کرده‌اند.

در بسیاری موارد دیده شده که برخی کودکان و بیشتر آنهایی که تازه به حرف آمده‌اند در برابر هر درخواستی واژه «نه» را تکرار می‌کنند، این تکرار را نباید نشانه‌ای از لجاجت کودک به شمار آورد زیرا کودکی که به تازگی سخن‌گفتن را شروع کرده، ترجیح می‌دهد از واژه‌های ساده استفاده کند، واژه «نه» در مقایسه با «بله» ساده‌تر تلفظ می‌شود، پس تکرار «نه» از سوی کودک کم سن و سال، نگران‌کننده نیست اما اگر واقعا دوست ندارید فرزندتان در مقابل هر سؤالی این واژه را بیان کند، پیش از به حرف آمدن در مقابل او بیش از حد از «نه» استفاده نکنید و در نهایت قرار دادن قوانین و قواعد متعدد و سلب اجازه از انجام هر کاری، کودک را سرخورده و لجباز می‌کند پس در خانه مراقب قوانین دست و پاگیر باشید. در مقابل رفتار کودک لجباز چه واکنشی باید نشان داد؟ اگر فرزندتان لجباز است و برای موارد پیش پا افتاده فریاد می‌کشد یا می‌خواهد کاری را انجام دهد که برایش ممنوع شده، باید به فکر چاره باشید. اما مهم‌ترین نکته‌ای که باید بدانید، این است که مدیریت رفتارهای خشمگینانه و لجبازی کودک، کار ساده‌ای نیست بنابراین باید با آمادگی کامل وارد معرکه شوید. برای حل مشکل این راه‌حل‌ها پیشنهاد می‌شود:

1. برای کودک‌تان به طور واضح توضیح دهید که چرا رفتارش غیر قابل قبول است.

به هیچ وجه فریاد نکشید و خونسردی خود را حفظ کنید. کودک لجباز ممکن است دوست داشته باشد مادرش را در حالتی که فریاد می‌زند ببیند، این وضعیت برای او سرگرم‌کننده است. اگر خونسردی خود را از دست دهید، کنترل کودک تبدیل به یک مبارزه می‌شود. آرام اما جدی باشید، اگر کودک بدون توجه به توضیحاتی که برایش بیان کرده‌اید به رفتارهایی که مخالف اصول شماست ادامه داد، او را تنبیه کنید.

2. با کودکتان وارد ارتباطی دوستانه شوید. هنگامی که با او حرف می‌زنید می‌توانید حواسش را از موضوعی که بر سر آن اصرار دارد، پرت کنید و باعث شوید آن را به دست فراموشی بسپارد. زمانی که والدین به حرف‌های فرزندشان گوش ندهند، او خود را تنها و رها شده احساس می‌کند، پس برای کاستن از لجبازی با بی‌اعتنایی با او برخورد نکنید.

3. خانه باید برای کودک محلی سرشار از آرامش و خوشبختی باشد. کودکان باید اولویت والدین باشند. بسیاری از پدر و مادرها مرتکب خطایی بزرگ می‌شوند، آنها اهمیت را به میهمانان یا کارهای شخصی می‌دهند و فرزندان‌شان را از یاد می‌برند. حتی در زمان آشپزی می‌توانید به حرف‌های فرزندتان گوش دهید، مثلا پیشنهادهای او را در مورد غذایی که دوست دارد، بشنوید و از اظهارنظرش استفاده کنید. به این ترتیب می‌توانید جوی همراه با درک و احترام متقابل پدید آورید.

4. محدودیت‌های شفافی برای فرزندتان وضع کنید؛ والدین بهترین راهنماها برای تربیت و آموزش فرزندانشان و در واقع مدیران جهت‌دهی به آنها هستند. بنابراین ضروری است که آنها با صلاحدید خود و متناسب با سطح کودک، محدودیت‌هایی را برای او وضع کنند، این محدودیت‌ها باعث می‌شود کودک در خانه به قدرت بیش از حد دست نیابد و نتواند خواست‌های خود را به خانواده تحمیل کند.

5. به فرزندتان تمرین‌های ریلکسیشن بدهید؛ یک کودک به طور خودکار در مقابل فشارهای جسمی و روحی مقاومت می‌کند. اما زمانی که لجبازی می‌کند، ناآرام و آشفته خواهد شد، تمرین‌های ریلکسیشن باعث می‌شود که او به آرامش و راحتی کلی دست یابد به این ترتیب زمانی که آرام شد به حرف‌های شما گوش می‌دهد.

6. با یک روانشناس یا متخصص اطفال مشورت کنید؛ اگر پس از انجام اقدامات ذکر شده و رعایت تمام توصیه‌ها، نتوانستید بر لجبازی کودک‌تان غلبه کنید، باید به سراغ روانشناس یا متخصص اطفال بروید و از روش‌های تشخیصی و درمانی آنها کمک بگیرید. جهت‌دهی لجبازی لجبازی از روحیه سرسختی کودک نشأت می‌گیرد و همان طور که اشاره شد، نخستین بارقه‌های آن زمانی خود را نشان می‌دهد که او می‌خواهد استقلال خود را اثبات کند بنابراین لجبازی یا به بیان بهتر سرسختی را نمی‌توان به عنوان یک ویژگی منفی مطرح کرد. اگر بتوان سرسختی کودک را در جهت مثبت هدایت کرد، می‌توان از آن بهره برد. کودکی که یاد گرفته باشد در مقابل مشکلات از خود سرسختی نشان دهد تا حد توان با آنها مبارزه می‌کند و راه موفقیت را در پیش می‌گیرد. برای رسیدن به این موقعیت، انجام تمرین‌ها و بازی‌هایی که روحیه مبارزه‌طلبی را تقویت می‌کنند، می‌تواند بسیار مفید باشد. بنابراین نه تنها لجبازی او را کاهش داده‌اید بلکه از آن در جهتی مثبت بهره برده و زمینه موفقیت فرزندتان در آینده را فراهم آورده‌اید.

پدران و مادران با کمی خلاقیت و ابتکار می توانند بدون نگرانی و عصبانیت راه حل های مناسبی را برای برخورد با کودکان خود در زمینه های رفتاری مختلف پیدا کنند.

یکی از مشکلات مادران لجبازی کودکان است و به همین دلیل برخورد مناسب با این مشکل می تواند روند تربیت را در مسیر درست قرار دهد. اولین نکته این است که با استفاده از روش های ساده و سرگرم کننده می توانیم کودک لجباز خود را آرام کرده و برای دقایقی او را وادار کنیم با ما همکاری کند. در نظر بگیریم وقتی که می خواهیم دندان های فرزندانمان را مسواک بزنیم، دهانش را باز نمی کند. در موقع ناخن گرفتن بی قراری می کند و اگر کودکمان پارک را ترک نکند، ما دیر به محل کارمان می رسیم ولی او همچنان از تاب بازی دست بر نمی دارد. معمولا کودکان 3-4 ساله کمی ناسازگارند. به ویژه هنگامی که پدر و مادرشان به طور جدی می خواهند کاری را ازآنها می خواهند مخالفت می کنند. دلیل مخالفت آنها این است که می خواهند استقلال خود را نشان دهند. حرف زدن در این مورد با آنها بی فایده است. برای مطیع کردن کودکان نباید فریاد زد و یا آنها را تهدید کرد.

با کمی خلاقیت و حوصله می توانیم حواس فرزندانمان را به کار مورد نظر جلب نماییم. هنگامی که قرار است پزشک آمپولی را به کودکمان تزریق کند یا مجبور هستیم برای مدت طولانی در صف خرید فروشگاه منتظر بمانیم، با به کار گیری روش های زیر می توانیم فکر او را به چیز های دیگری مشغول کنیم.

- او را بخندانیم، خنداندن کودکان بهترین راه برای مسواک زدن یا دارو دادن به آنهاست. وقتی که آنها می خندند،نه تنها فکرشان جای دیگر مشغول نیست بلکه دهانشان نیز کاملا باز است.

- خاطرات دوران کودکی خود را تعریف کنیم؛ بهترین روش برای سر گرم کردن فرزندمان در مواقع ضروری داستان گفتن است. حتی اگر داستان ساختگی باشد. در عین حال ما نیز می توانیم قدرت تخیل خود را امتحان کنیم.با گفتن داستان های طولانی،می توانیم فرزندمان را زمان بیشتری سر گرم کنیم.

- آهنگین و موزون صحبت کنیم؛ معمولا وقت خوابیدن بهترین زمان برای پشت گوش انداختن خیلی چیز هاست، با لحنی موزون می توانیم فرزندمان را به مسواک زدن و لباس خواب پوشیدن تشویق کنیم. همچنین می توانیم زمان آواز خواندن، یک یا دو کلمه را اشتباه تلفظ کنیم.با این کار حواس فرزندمان به اشتباه ما بیشتر از مسواک زدن جلب می شود.

- تغییر صدا بدهیم؛ با تغییر دادن صدایمان برای کودکان داستان های جالب تعریف کنیم مانند صحبت کردن پیرزن بی دندان، صحبت کردن با لهجه های مختلف، حرف زدن بچه گانه و یا هر تقلید صدایی که می توانیم انجام دهیم.

- به او رازی را بگوییم؛اگر تا 15 دقیقه ای دیگر وقت دکتر داریم و فرزندمان سوار ماشین نمی شود،خم شده ودرگوش او بگوییم؛من می خواهم یک راز خیلی مهم را به تو بگویم. می خواهی آن را بشنوی؟ وقتی که او با سر بله گفت او را بغل کنیم و چیزهای جالب و شیرین را در گوشش بگوییم؛ سپس با سرعت او را در صندلی ماشین قرار دهیم.

- روی نکات مثبت تاکید بیشتری کنیم؛ آیا فرزندمان از دست شستن قبل از شام یا شامپو زدن متنفر است؟ تعریف و تمجید کردن از یک مدل قدیمی ترفند خوبی است بگوییم هر وقت که سرت رابا شامپو می شویی، موهایت بسیار براق و زیبا به نظر می رسند، هم چنین بوی خوبی می دهد در همین زمان شامپو کف دستمان ریخته و آرام آرام آن را روی سر فرزندمان بریزیم.

با کمی خلاقیت و ابتکار می توان بدون نگرانی و عصبانیت راه حل های مناسبی را برای بر خورد با کودکانمان  در زمینه های رفتاری مختلف پیدا کنیم و به رفع مشکل بپردازیم و با این روش های تربیتی به کودکانمان بیشتر نزدیک می شویم و با اصول و تدابیر تربیتی مناسب و به جایی که به کار می بریم بزرگسالی خوبی را برای آنان در نظر می گیریم.

اصولا” لجبازی یك نوع رفتار و واكنش نامطلوب است كه به صورت های مختلفی خود را نشان می دهد، از جمله آسیب رساندن به خود و دیگران ، ناسزا گفتن ، گریه كردن و فریاد كشیدن ، شكستن وسایل و …
در افراد لجباز پایین بودن اعتماد به نفس و عدم داشتن خود باوری مثبت و پذیرفتن خود واقعی مشهود است.

** پنجره ی اول :

مستقّل بارآوردن كودك: در برخورد كلّی در زندگی باید طوری با كودك رفتار كرد كه او بتواند در امور روزمره ی خود به طور مستقّل و گاهی بدون نیاز به دیگران  تصمیم بگیرد. البتّه فشارهای منفی را نباید در این خصوص وارد كرد  ، بلكه باید با راهنمایی های به جا تذكّر داد و روش های صحیح را به موقع به او آموزش داد.

** پنجره ی دوم :

كودك را تا حدّ  امكان  وادار به عجله و شتاب زدگی نكنیم . معمولا” خانواده ها در چند كار ، كودك را ناخواسته  یا خواسته به عجله و شتابزدگی وادار می كنند كه بیشتر مواقع عدم آگاهی والدین در تشدید آ ن ها ، دخالت مستقیم دارداز جمله چیزهایی كه می توان در این رابطه یاد آور شد:

الف - حمّام  كردن :

در دوران طفولیّت عدم آشنایی والدین به خصوص مادر از مسایل تربیتی باعث می شود به جای فراهم آوردن محیطی شاد و مفرّح هنگام استفاده از حمّام ، آن را به محیطی درد آور و وحشتناك برای او تبدیل می كند. برای این كار بهتر است  اجازه بدهیم  كودك ابتدا خوب بازی كند و در همان حال با شعرها و قصّه های كودكانه شروع به شستن او كنیم و ضمنا” اجازه دهیم  تا كودك حتّی برخی از اسباب بازی های خود را به حمّام بیاورد و با آن ها مشغول بازی شود.

ب- مهمانی رفتن:

همان طور كه ما بزرگ ترها  قبل از رفتن به مهمانی یا گردش نیاز داریم خود را آماده كنیم ، فرزندان ما هم نیاز دارند كه آماده شوند. البتّه نیاز آن ها با نیاز ما اندكی تفاوت  دارد. پس بهتر است زمان رفتن به مهمانی یا گردش را یك ساعت  قبل از حركت به كودك یادآور  شویم تا بتواند با كمك بزرگ ترها آماده شود. متاسفانه بعضی از والدین كمی قبل از حركت به كودك می گویند آماده شود و این كار باعث  لجبازی و مخالفت او می شود. چون دایم به او تذكّر می دهیم كه زود باش ، سریع تر، دیر شد و… به جای این كه سرعت كودك را برای آماده شدن بیشتر كنیم ،‌باعث می شویم كه مخالفت كند.

ج - غذا خوردن ، خوابیدن و …: بهر حال كودك مانند افراد بزرگسال نمی تواند از نیروی تفكّر و حركت در یك زمان استفاده كند و والدین باید بدانند زمان تفكّر و انجام كارها در كودكان به سعه ی صدر بیشتری نیاز دارد.

** پنجره ی سوم:

رشوه ندادن و حذف پاداش كودك لجباز : اگر كودك برای رسیدن به مطلوب خود چه درست و چه نادرست شروع به گریه كردن و یا داد كشیدن بكند و از این راه بخواهد به خواسته ی خود برسد و والدینی كه به اصطلاح حوصله ی ندارند با دادن امتیاز ( رشوه ) به كودك ، او را ساكت می كنند ، باعث پرورش لجبازی در او می شوند. پس باید پدر به خصوص مادر از دادن هرگونه رشوه و پاداش به كودك خوداری كند. البتّه تشویق برای كارهای خوب و مثبت كودك با رشوه دادن فرق دارد. تشویق باعث رشد اعمال نیك و حركت به سوی ترقِّی می شود. امّا باید توجّه داشت كه تشویق و پاداش ، باید به اندازه  و درخور كار او باشد.

** پنچره ی چهارم :

عدم توجّه و نادیده گرفتن رفتار كودك لجباز : گاهی بهتر است وقتی فرزندمان شروع به داد و بیداد می كند خیلی خونسرد و بی توجّه  از كنار مسئله عبور كنیم به طوری كه یا متوجّه نشده ایم و یا موضوع برایمان اهمّیّت ندارد.

** پنجره ی پنجم :

  برقراری آرامش و امنیّت در خانواده: به هر حال در هر خانواده مسایل و مشكلاتی به وجود می آ ید كه منجر به بحث و گفت و گو می شود.  والدین باید بدانند كه تمام مسایل گره هایی هستند كه به وسیله ی دست باز می شوند. یعنی به جای بحث و متّهم كردن دیگران ، آرام و بدون بر هم زدن امنیّت خانواده به خصوص كودكان ، مشكلات و مسایل را می توان به راحتی حل كرد، به طوری كه هم خود و هم دیگران از نوع گفت و گو ها لذّت ببرند.

** پنجره ی ششم:

راهنمایی ” آری ” امّا دخالت “  خیر” :  هیچ كس از دخالت كردن دیگران در امور زندگی خوداحساس رضایت و خشنودی نمی كند. پدر و مادر از همان شروع تربیت باید حركت صعودی خود را بر پایه ی راهنمایی قرار دهند تا كودك بتواند كم كم راه  صحیح زیستن را تشخیص دهد. دیگر قابل پذیرش نیست كه من : ” من می گویم این طور باش ، من می گویم این جا نرو و… بلكه ارشاد و راهنمایی های خردمندانه و كمك گرفتن از خود كودك در مشكلات می تواند  كمك بزرگی باشد.

** پنجره ی هفتم:

عدم لجبازی والدین: آموزش های عملی به مراتب از آموزش های تئوری ، موثرتر و  آموزنده تر می باشند. اگر والدین در حضور بچّه ها با یك دیگر لجبازی كنند ، خیلی راحت و بدون دردسر لجبازی را به آن ها یاد می دهند و بچّه ها به طور واضح فیلمی مشاهده می كنند كه در آن یكی از والدین با پافشاری دیگری را مجبور به اطاعت از خود می كند و آنان متوجّه می شوند كه از این راه می توانند به راحتی به خواسته های خود برسند.

*** نتیجه:

پدرها و مادرها باید بدانند  كه با بردباری می توانند بر اكثر ناهنجاری ها چیره شوند و اجازه ندهند كودك به تنهایی برای همه ی افراد یك  خانواده تصمیم بگیرد. متاسفانه بعضی از والدین با گفتن من حوصله ندارم و یا كی حوصله ی این كارها را دارد ، سعی می كنند بار مسئولیّت تربیت را كج به منزل برسانند . این گونه والدین باید گفته های خود را اصلاح كنند . بگویند من حوصله دارم و یا بهتر است بگویند من می توانم با حوصله و بردبار باشم و از این طریق خود باوری مثبت و عزِّت نفس خود را بالا ببرند. امّا در لجبازی از هر روشی برای از بین بردن یا كاهش آن استفاده می كنیم ، باید مراقب باشیم تا كودكان به خود و یا دیگران آسیب نرسانند.