طب سنتی

بادرنجبویه

Mellisa officinalis L

فرانسه    :Citronelle,the de france,melisse officinale

انگلیسی    :Lemon_balm,balm_mint,common balm, balm

آلمانی    :Zitronenkraut,melissenkraut,citronenkraut ,melisse

ایتالیایی    :Limoncira appiastro,erbaeedrata,Melissa, cedronella

عربی: بادرنجبویه, ترنجان ,حشیشه النحل,بادرنکبویه, کروان ,اطرحاباس الرحوبا,ابن حار,مفرحة القلب 

فارسی:بادرنجبویه, وارنگ بو, فرنجمشک

گیاهشناسی    :

گیاهی از خانواده نعناعیان (Labiatae) پایا و پر شاخه وپرپشت که ارتفاع ان از50تا80 متر وبراساس اقلیم بیشتر یا کمتر هم میرسد و بطور کلی 2نوع دارد.

در مخزن الادویه آمده است:

نوع اول صغیر و برگ آن لطیف و طولانی و اطراف برگ آن مشرف مانند اره و ساق آن پرشعبه شبیه به ریحان و گل آن بنفش مایل به سرخی و به جای سبزی با طعام می خورند و این نوع صغیر ربیعی و صیفی می باشد و هر سال تخم آن سبز می شود نه ریشه ی آن و تخم آن شبیه کتان و کوچکتر از آن می باشد و این را بقله ی اترجیه و ترنجان نیز می نامند.

نوع دوم نیز در بو شبیه به آن و از آن تند تر و برگ آن مایل به تدویر و این صحرایی و پستانی نیز می باشد. بی ساق و شاخه ی آن بسیار از بیخ می روید و برگ آن با خشونتی و عریض و از برگ نعناع بزرگ تر و گل آن سفید و کم تخم. ساقه ها همانند ساير گياهان خانواده نعناعيان چهارگوش و مستقيم هستند و به ندرت اتفاق مي افتد که به صورت خوابيده روي زمين قرار بگيرند.

گلهای کوچک سفید یا قرمز متمایل به بنفش دارد که در زاويه بين برگها ظاهر شده و در خرداد تا اواسط مرداد ظاهر می شوندوبوی خوش لیمو دارد که به همین خاطربه ان سیترونل(Citronelle) هم می گویند کاسه و جام آن داراي دو لوب است که لوب بالايي داراي دو لوب و لوب تحتاني داراي سه لوب است. بر روي کاسه ي گل 13 رگه قابل تشخيص است. پرچمها دي دينام ( 2بزرگ و 2 کوچک) هستند و ميوه ي چهارفندقه اي قهوه اي رنگ دارد.

برگها قلبي شکل ، متقابل و دندانه داربا دندانه هاي فاصله دار از هم است. روي برگها را کرکهاي ريز سفيدرنگي پوشانده است  رنگ برگها معمولا در سطح فوقاني سبز تيره و در سطح تحتاني سبز روشن است برگها داراي رگبرگهاي برجسته و ظاهري ناصاف هستند.

ريشه ها نازک استوانه ای سخت وفیبر دار و نسبتا منشعب به رنگ قهوه اي و از روي استولونها خارج مي شوند.

تاریخچه:

پرورش این گیاه حتی در زمان های قدیم در بین ملل مختلف جهان به منظور درمان بیماریها مرسوم بوده است . بین ادویه معطر جایگاه خاصی در فارماکوپه های قدیمی یونانی(در سال1557) داشته است ودانشمندان مختلفی از ان در اثار خود نام برده اند:

بو علی سینا ان را در ردیف دارو های مقوی قلب جای داده برای ان اثر تقویت نیروی حیاتی بدن قائل شده و چنین بیان داشته که با مصرف ان بی حوصلگی ها و کج خلقی ها ازبین می رود.

در میان اکسیرهای جوانی در قرون وسطی این گیاه بیشترین محبوبیت را داشته.

سراپینserapion: آن را مفرح قلب وکمک کننده به هضم می دانسته 

پارسلز(1543-1493)میگوید: ملیس اغلب درد هارا شفا می دهد. خوابانده ان در شراب قوت وسلا متی را به مرضا وخستگان بازمی گرداند.

لمری بیان کرده نام این گیاه از نام عسل می اید وMeliیعنی گلی که زنبور به ان راغب است.ملیس طبی که همان چای فرانسه هم می گویند اختصاصا به علت ملیس کارم است که در اصل به اوایل قرن17مربوط میشود.

شومل در اظهار اینکه اب ملیس از اب هنگری در بسیاری از موارد برتری دارد تردید نمی کند.آب هنگری با اکلیل کوهی تهیه می شود.

طبیعت گیاه    :

طبیعت آن گرم و خشک در اواسط دوم و منسوب به مشتری است (و بعضی در اول معتدل و در دوم گرمی و خشکی گفته اند این قول ضعیفتر است). 

خواص درمانی    :

نیرودهنده و ضد تشنج است بعلاوه به عنوان مقوی معده ، بادشکن ، تسهیل کننده عمل هضم و معرق، مورد استفاده قرار می گیرد. اسانس آن دارای خاصیت ضد تشنج و آرام کننده با اثر قاطع است مشروط بر آنکه به مقادیر کم و درمانی مصرف می گردد    .

از آن در رفع دل پیچه های ناشی از نفخ ، درد معده منشاء عصبی ، احساس چنگ زدگی در معده ، اختلالات هضمی، طپش قلب ، سردرد های یکطرفه ، سرگیچه، سنکوپ، عصبانیت ها ، بیخوابی ، ضعف قلب ، احساس صدای های مبهم در گوش ، خستگی های روحی ، هیستری ، مالیخولیا ، استفراغهای دوره بارداری ، کم خونی دختران جوان ، برخی حالات آسم ، نزله های مزمن برونش ها ، بیماریهای مختلف دستگاه تنفسی ، فلج درد های عصبی دندان ، سردرد ، گوش درد و تاخیر وقوع قاعدگی وغیره مصرف می شود     .

در کتاب تحفةالحکیم مصارف دارویی آن به شرح زیر آمده است    :

جهت خفقان و غشی و فواق و تحلیل سودا و امراض بلغمی و کابوس و معض و امراض رگین و گرده و رفع سموم مطلقا شربا ضمادا، خائیدن برگ آن جهت ازاله ی بوی شراب و بوی بد دهان بسیار مؤثر است. جهت دفع سم فطر و سماروغ مفید است. مضمضه به طبیخ آن جهت فساد دندان و لعوق آن با عسل جهت عسرالنفس با سرکه محلل خنازیر و منقی قروح.

جلوس در آن جهت احتباس حیض و ضمادش جهت درد مفاصل و طلای آب او جهت جرب سوداوی و نمله و نار و آکله. جهت دفع لرز و قشعریره مصرف می شود.

مصرف آن اثر رفع تند خوئی در دختران جوان و زنان ضعیف البنیه دارد وباعث بهبود حالت تهوع بارداری می شود.

مالش دادن جوشانده آن، موجب از بین رفتن درد های صورت می شود

گرد سرشاخه های گیاه و یا لوسیون حاصل از دم کردن آن ، اگر بر روی زخمها و جراحات اثر داده شود ، درد را تسکین می دهد و التیام و بهبود آنرا باعث می گردد.

در عطر سازی مورد توجه بسیار است.

در قدیم نیز از ان برای رفع حالت مالیخولیایی واحساس صداهای مبهم در گوش استفاده می شده است.

در فارماکوپه گیاهی به اثرات ارامش بخشی و خواب اوری ان اشاره شده همچنین در مورد خاصیت ضد ویروسی ان که مربوط به واکنش پلی فنل های موجود در ان با ویروسهاست.

عصاره این گیاه باعث کاهش فعالیت غده تیرویید نیز می شود.

اسانس بادرنجبویه:

یکی از مهمترین اشکال دارویی این گیاه اسانس آ ن است که:

مایه ای بی رنگ یا به رنگ زرد روشن یا زرد مایل به خاکستری و دارای بوی بسیار مطبوع شبیه بوی لیمو می باشد و این بو مخصوصا اگر اسانس از برگ گیاه قبل از گل دادن به دست آمده باشد محسوس تر است.

اسانس ملیس مرکب از سیترال، سیترونل لال،ژرانیول و لینالول می باشد.

اسانس ملیس در آب عملا غیر محلول ولی در الکل حل می شود. باید در جای سرد، به دور از نور و در ظرف در بسته نگهداری شود.

صور دارویی    :

به دلیل سمی بودن مصرف بیش از اندازه این گیاه از بیان مقدار مصرفی در صور دارویی معذوریم    .

دم کرده: برای افسردگی ,خستگی عصبی, سو هاضمه ,تهوع و مراحل اول سرماخوردگی و آنفولانزا مفید است    .

شراب ملیس که از جوشاندن مقدار درمانی گیاه در شراب به دست می آید در چند روز متوالی به منظور تقویت قلب و مراکز عصبی و رفع تنگی نفس استفاده می شود    .

در استعمال خارج ، له شده آن بر روی محل دردناک و گزیدگی زنبور معمولی و زنبور عسل ، جهت رفع درد و ناراحتی ، اثر داده می شود   .

از بادرنجبویه، نوعی میکستور نیرو دهنده برای کسانی که دوره نقاهت را می گذارنند و همچنین برای رفع ضعف عمومی افراد مسن با زرده تخم مرغ, خامه ,آب دارچین و قند نیز مصرف می شود.

الکلای ملیس کمپوزه یا آب ملیس (Eau de Melisse des carmes) یکی دیگر از فرآورده های این گیاه است که شهرت درمانی فراوان در همه کشور ها دارد و به عنوان تقویت کننده اعصاب و نیرو دهنده مصرف می شود

گاهی آب بادرنجبویه را به مقدار 30 تا 40 قطره بر روی یک حب قند می ریزند و مصرف می کنند. از آب بادرنجبویه در رفع سنکوپ ، احساس کسالت عمومی ، احساس چنگ زدگی در معده و غیره استفاده می شود.

تنتور:اثری مشابه اما قوی تر از دم کرده دارد بهتر است با برگ تازه تهیه شود.(مقادیر اندک معمولا موثرتر است(

کمپرس: پارچه خیس شده با دم کرده را برای تورم ها دردناک مانند نقرس روی محل درد قرار دهید.

آثار فارماکولوژیک:

آثار آنتی هیستامین و ضد اسپاسم اسانس بادرنجبویه روی روده ی جدا شده ی خوکچه ی هندی مشخص شده است که به دلیل وجود استات اوژنول آن است.

مطالعاتی که در آلمان انجام شده است. نشان می دهند که اسانس بادرنجبویه و بخصوص سیترال آن باعث آرامش در دستگاه مرکزی اعصاب می شود.

عوارض جانبی:

بدلیل آثار آنتی تیروتروپیک این گیاه باید در تجویز آن برای بیماران مبتلا به اختلال های تیروئیدی دقت شود . اسانس بادرنجبویه به دلیل آثار سمی از جمله بروز خستگی, خواب عمیق و افت فشار خون بعد از مصرف 2 گرم آن در صبح ناشتا ، باید تحت نظر پزشک و با دقت مصرف شود.

اپیدمیولوژی:

به طور کلی در مناطق جنوبی و مرکزی اروپا , اسیای غربی وشمال افریقا می روید 

در ایران نیزاطراف تهران ، پس قلعه در ارتفاعات 1500 تا 1800متری نزدیک در بند کرج ، قزوین ، گرگان: جنگل گلستان در 700 متری ، گنبد کاووس ، آذربایجان: حسن بیگلوف کرمانشاه : بین ریجاب و شالان ، لرستان : بیشه در 1200 – 1400 متری ، گیلان :اطراف رشت

کشت و تکثیر    :

کشت به دو صورت انجام می شود    :

کشت با بذر 

کشت رویشی 

کشت با بذربه 2صورت انجام می شود: کشت مستقیم بر روی زمین - کشت غیرمستقیم به صورت نشاکاری 

1- کشت مستقيم بذر در زمين اصلي    :

در اواخر پاييززمين را که 20 تا 30 تن کود دامي به آن داده شده و تاعمق 25 تا 30 سانتي متري شخم خورده به رديف هايي با فواصل 60 سانتي متر از هم تقسيم کرده و بذر را در عمق 5/0 تا 1 سانتي متري کشت مي کنند.لازم است بذرها به خاطر قوه ي ناميه ي ضعيفي که دارند حدود 20 ساعت در آب خيس شده و يا اينکه 48 ساعت در دماي صفر درجه نگهداري شده و سپس کاشته شوند. رشد اوليه ي بادرنجبويه بسيار کم است وبايدعلفهاي هرز دائماً وجين شوند. ولي هنگامي که بوته ها به حدي رسيدند که زمين را پر کنند علفهاي هرز قدرت رقابت با بادرنجبويه را نخواهند داشت. معمولا به خاطر همين رشد اوليه ضعيف بادرنجبويه است که آنرا به صورت مستقيم کشت نمي کنند. در اين سيستم براي هر هکتار زمين به 8 تا 10 کيلوگرم بذر نياز است .

2- کشت بذري غير مستقيم:

بذربادرنجبويه را به صورت رديفي دراواخر بهمن ماه در خزانه زيرپلاستيکي يا در اواخر فروردين و ارديبهشت در خزانه ي هواي آزاد کشت مي کنند.فاصله رديفها از يکديگر 25 تا 30 سانتي متر و عمق کاشت حدود 5/0 سانتي متر است. براي هر هکتار زمين به 5/0 کيلوگرم بذر مناسب نياز است و از هر متر مربع خزانه 250 تا 300 نشا به دست مي آيد.زمان مناسب براي انتقال نشاها از خزانه زير پلاستيکي به زمين اصلي اواسط ارديبهست و براي انتقال نشاها از خزانه ي هواي آزاد به زمين اصلي اواخر تابستان مي باشد. فاصله ي رديف در زمين اصلي 50 تا 60 سانتي متر و فاصله ي دو بوته از هم 30 تا 40 سانتي متر است. براي هر هکتار هم 50 تا 65هزار بوته مورد نياز است.

تکثير رويشي:

در اين روش بوته هاي دو تا سه ساله را از خاک خارج کرده و آنرا به سه تا چهار قسمت تبديل مي کند. هر بوته ي جديد بايد شامل ريشه ساقه و چند برگ سالم و مفيد باشد. از آنجا که اين کار هزينه ي زيادي را در بر دارد معمولا کمتر استفاده مي شود.

داشت :

همانطوري که ذکر شد چون رشد اوليه بادرنجبويه بسيار کند است بايد درايتداي رشد علفهاي هرز بطور مرتب وجين شوند که در سطوح وسيع تجاري به طور مکانيکي ممکن نيست و بايداز علفکشهايي مانند مرکازين به مقدار 4 تا 6 کيلوگرم در هکتار استفاده کرد.کک نباتي شلغم که با تغذيه از برگهاي گياه آن را توري شکل مي کند ، زنجره ي سبز که از شيره ي نباتي گياه تغذيه ميکند و باعث بيماريهاي ويروسي ميشود از مهمترين آفات اين گياه هستند. براي مبارزه با آنها مي توان از محلول يک درصد BI-58 يا محلول يک درصد فوسدرين استفاده کرد. لازم به ذکر است که اين کاربرد سموم بايد حداکثر تا 25 روز قبل از برداشت محصول انجام شود و بعداز آن به خاطر عدم اتمام دوره ي کارنس سموم استفاده از آنها به صلاح نيست.

آبياري بايد به طور مرتب هر يک هفته تا ده روز انجام شود. اگر چه بادرنجبويه قادر به تحمل خشکي است ولي کم آبي و خشکي هاي طولاني سبب خشک شدن آن مي شود. در هر دوره ي آبياري بايد گياهان حدود 30 تا 40ميلي متر آب دريافت کنند.

کاربرد محلول غذايي مانند واکسال و يا ميکراميد به مقدار چهار تا شش ليتر در هکتار دو تا سه هفته قبل از برداشت اثر بسيار چشمگيري بر افزايش عملكرد رويشي گياه دارد.

برداشت:

در سال اول يك مرحله و در سالهاي بعدي دوتا سه مرحله مي توان محصول بادرنجبويه را برداشت کرد. براي اين کار بايد کليه پيكره رويشي گياه از فاصله ي حدود 4 تا 5 سانتي متري زمين چيده شود. براي برداشت اول بهترين زمان مرحله ي گلدهي است و براي برداشت دوم اواسط شهريور و برداشت سوم اواخر مهر ماه انجام مي گيرد. بهترين ساعت براي شروع کار برداشت ساعات 8 تا 9 صبح است که شبنم موجود روي برگها تبخير شده و برگها خشک هستند. برگها پس از برداشت براي جلوگيري از خشک شدن بايد به سرعت با خشک کنهاي الکتريکي و با دماي 45 تا 50 درجه خشك شوند. از آنجا که بيشتر ماده مؤثره ي بادرنجبويه در برگهاي آن است بهتر است که فقط برگهاي آن مورد استفاده قرار گيرند تا ميزان ماده موثره حاصله بيشتر باشد.

عملکرد پيکره ي رويشي بادرنجبويه بسته به کليه شرايط (اقليمي، نوع کاشت ، نوع برداشت و . . .) بين 10 تا 20 تن در هکتار مي باشد.

بذرگيري:

براي جمع آوري بذر بايد در شهريور ماه هنگامي که بذرها شروع به رسيدن مي کنند سرشاخه هاي گلدار گياه را جمع آوري کرده و در مکاني آفتاب دار خشک کرده و سپس اقدام به بوجاري بذر نمود . معمولا از هر هکتار بادرنجبويه بين 150 تا 300 کيلوگرم بذر بدست مي آيد.

نیازهای اکولوژیک:

در طول رويش به هواي گرم و نور کافي نياز دارد. بذرها در دماي 10 درجه سانتي گراد جوانه مي زنند و درجه حرارت مطلوب براي رشد آن 20 تا 22 درجه سانتي گراد است. براي مدتي مي تواند سرماهاي شديد تا 20- درجه را هم تحمل کند ولي اگر گياه مسن باشد اين دماها براي آن مضر خواهد بود.

کمبود نور سبب کاهش رشد و مواد موثره و کيفيت و کميت اسانس ميشود. بادرنجبويه در هر نوع خاکي قادر به رويش است ولي خاکهايي با بافت متوسط و غني از ترکيبات کلسيم و مواد و عناصر غذايي برا ي رويش آن مناسب است. pH مناسب آن بين  4/8تا8 مي باشد.

از اين گياه داروها و محصولات بسياري همچون انواع کرمهای ضد چروک و ضد لک, انواع دئودورانت، قطره های ضد دندان درد, قرصهای ضد تشنج و آرامبخش و . . . در بازار وجود دارد. در ايران هم پمادي به نام پماد مليسان که از ترکيبات اين گياه گرفته شده، جهت رفع تبخال وجود دارد.

مواردی دیگر از بازار بادرنجبویه    :

شربت والریک           شرکت مینا

پودر التیپ               شرکت گل دارو

قطره انتی میگرن       شرکت گل دارو

قطره کارمینت           لابراتوار پورسینا

—   

تذکر مهم    :

لازم به ذکر است گياهي که هم اکنون در سبزي فروشي ها به نام بادرنجبويه به فروش مي رسد گياه ديگري با نام فارسي بادرشبو و با نام علمي     Deracocephalum muldavica است که اثراتي تا حدودي شبيه بادرنجبويه ولي خفيف تر دارد. در ضمن در فروشگاههاي عطاري هم به علت عدم آشنايي عطاران سنتي و جمع آوري کنندگان گياهان از منابع طبيعي با علم گياهشناسي ، گياهي به نام گل اروانه (دواي شيخ علي) يا Hymenocrater که برگهايي بسيار شبيه بادرنجبويه دارد به فروش مي رسد. تعدادی از گیاهانی که در بازار ایران به جای بادرنجبویه به فروش می رسد    : Nepeta  spp، Dracocephalum  moidavica L، Stachys  spp، Asperugo procumbens L.

فارس: گلاب مفرح، آرامبخش و خواب‌آور و برای رفع کسالت مفید است همچنین اشتها و حافظه را تقویت می‌کند.

به گزارش خبرنگار بهداشت و درمان باشگاه خبری فارس «توانا»، گلاب دارای طبع معتدل تا سرد است همچنین ضد سودا، بلغم و صفراست.

خوردن گلاب دهانه معده را تقویت می‌کند و برای درمان سرماخوردگی، سرفه، خفقان گرم، درمان دل‌پیچه، درمان ورم کیسه صفرا، درمان ورم کبد و طحال مفید است.

گلاب برای رفع افسردگی مفید است و برای تقویت قلب، مغز، چشم، پوست، درمان صرع و تقویت میل جنسی نیز می‌تواند مؤثر باشد.

برای تقویت لثه می‌توان گلاب را قرقره کرد و چکاندن آن نیز برای رفع آب مروارید مفید است. بخور گلاب نيز می‌تواند برای درمان سرفه و آسم مؤثر باشد همچنین برای رفع گرفتگی و خشونت صدا می‌توان گلاب را قرقره کرد.