در نظام خلقت سیر طبیعی زندگی انسان در سه مرحله آغاز و پایان می یابد در یک مرحله، انسان در نهایت ضعف و ناتوانی است (کودکی) و در مرحله دیگر در اوج نشاط، شور و تحرک و نیرومندی است (جوانی) و در مرحله پایانی، نشاط و نیرومندی خود را از دست می دهد و به سوی

ضعف و سستی پیش می رود.

مرحله دوم زندگی یعنی نوجوانی و جوانی، سازنده ترین، پرشورترین و حساس ترین دوران حیات آدمی است که با بروز حالات روحی و روانی جدید شروع می شود و نوجوان را با مشکلات جدّی روانی و اجتماعی روبه رو می سازد.

آشنایی پدران و مادران با شیوه های تربیتی نوجوانان و توجه به نیازمندیهای روحی جدید آنها از ضروریات خانواده هاست، و از آنجا که نوجوان خود را از ردیف کودکان بیرون می داند و در عمل به رفتار و گفتار بزرگسالان نیز ناتوان است، باید با برنامه ریزیهای مشخص و علمی او را به کنترل در آورد و تمایلات درونیش را هدایت کند.

نوجوانان از نظر روانی، دارای وضعی مخصوص به خود هستند. اینان نه مانند کودکان نابالغ فکر می کنند و نه اندیشه و افکارشان همانند بزرگسالان سی ساله و چهل ساله است.

نوجوان کیست؟

دوره «نوجوانی» در پسران از دوازده تا چهارده سالگی و در دختران ده تا دوازده سالگی و قبل از بلوغ است.(1)

در اینجا مناسب است جهت آمادگی والدین در برخورد با فرزندانشان، تفاوتهای عاطفی و اجتماعی پسران و دختران را بیان کنیم تا در انتخاب شیوه های تربیتی دچار اشتباه و خطا نشوند.

«پسران اغلب پرخاشگر و تجاوزکارتر می باشند، خصوصا در پرخاشگریهای بدنی از دختران جلوتر هستند. دختران در مقابل خواسته های والدین و سایر بزرگسالان، بیشتر فروتنی نشان می دهند و دختران بیش از پسران در مقابل ناسازگاریهای خانوادگی و فشارهای عاطفی تحمل دارند. همچنین پسران بیش از دختران دارای مشکلات عاطفی و یادگیری در محیط مدرسه می باشند.(2)

نوجوانی که روحیه پرخاشگری دارد و در سازشهای خانوادگی ناسازگارتر است با روشی عالمانه تر و علمی قابل تربیت است و از روحیه او باید در اصلاح امور سنگین و گسترده استفاده کرد. بر خلاف نوجوانی که حالت انعطاف، محبت، سازگاری و تسلیم در او جلوه گر است، باید بسیار ظریفانه و با شیوه ای که مطابق فطرت او باشد، تربیت شود.

بحران، تغییر و تحول شخصیتی، لازمه اجتناب ناپذیر دوران نوجوانی است که در این دوره بعضی از نوجوانان تحت تربیتهای صحیح والدین خود، با هدف، سازگار و همراه آنها خواهند بود و بعضی دیگر در اثر ناآشنایی والدین ناسازگار، بی هدف و ناهنجار خواهند شد.

ویژگیهای نوجوان

در دوره نوجوانی تمایلات جنسی افزایش می یابد؛ روحیه استقلال طلبی و بی اعتنایی به نظرات اطرافیان جلوه گر می شود؛ نوجوان آن کودک سر براه قبلی که تابع همه مقررات موجود در خانه بود، نیست؛ به خود حق می دهد تا در کارهای افراد خانواده دخالت کند و در مورد افکار و اعمال آنها اظهار نظر نماید؛ او دوست دارد در انتخاب لباس و دوست آزاد باشد؛ تخیّل او اوج می گیرد. او می خواهد گذشته و آینده را به هم مرتبط کند؛ نوجوان مواد اولیه تخیل خود را از خارج می گیرد و مطابق فکر و ذهن خود توصیف کرده و بال و پر می دهد، از این رو مشاهده می کنیم که بسیاری از آنها حالت رؤیاگونه و مبالغه آمیز دارند؛ نسبت به مسایل جنسی کنجکاو می شوند. او ثبات اخلاقی و رفتاری خود را از دست می دهد، او برای رشد اجتماعی خود، با هم سن و سالانش طرح دوستی می ریزد و نسبت به جنس مخالف تمایل پیدا می کند.

«نقش والدین در تأمین نیازهای روانی نوجوان»

پدر و مادر اولین کسانی هستند که شخصیت نوجوان را بنا می گذارند، و از آنجا که نوجوان به تفاهم با والدین نیازمند است باید به او کمک شود تا به استقلال همه جانبه برسد. از این رو خصوصیات رفتاری و گفتاری پدر و مادر به رشد اجتماعی و تکامل شخصیت نوجوان کمک می کند و او را برای حضور در صحنه های مختلف اجتماعی آماده می سازد.

در خانواده ای که پدر و مادر، مهربان، منطقی و آرام باشند و با آگاهی از نیازهای نوجوان به تربیت او اقدام کنند فرزندانی آرام، باهدف، سازگار و صالح خواهند داشت. برعکس خانواده ای که هر دو یا یکی از پدر و مادر با خشونت و تندی با فرزندان برخورد کنند فطرت سالم نوجوان را منحرف و آلوده کرده و دختر یا پسر را با سر در گمی روبه رو ساخته و او را نسبت به زندگی آینده خود ناامید و مأیوس خواهند کرد.

ویژگیهای بارز و مثبت پدر و مادر مهربان

1ـ همدمی و گشاده رویی با فرزندان

اشتغال بیش از اندازه پدر یا مادر در خارج از منزل عامل فشار عصبی و بدرفتاری آنهاست. فرزندان خانواده بویژه دختران دوست دارند ساعتی را در کنار پدر و مادر خود بوده و محبتهای آنها روح خود را سیراب سازند. از این رو پدران و مادرانی که مرتب در مجالس میهمانی بوده و بیشتر وقت خود را در خارج از منزل و با دوستان خود می گذرانند به سعادتمندی و آرامش روحی فرزندان خود نمی اندیشند و در نتیجه زمینه فرار از خانه و انحراف آنها را فراهم می کنند همدمی والدین بویژه پدر در گرمی خانواده و ایجاد امید در فرزندان مؤثر است و آنها را در تحمل و پذیرش فراز و نشیبهای مختلف زندگی و تعهد به مقررات اجتماعی و عرفی یاری می دهد.

2ـ صبر و حوصله

بدون تردید یکی از رموز موفقیت مربیان و والدین در رسالت تربیتی آنها صبر و حوصله است. به طور طبیعی نوجوان و جوان در پرتو گسترش اندیشه خویش، به خود حق می دهد تا بعضی از رفتار و گفتار والدین را مورد انتقاد و سؤال قرار دهد و در اینجاست که پدر و مادر باید با صبر و حوصله به حرف آنها گوش دهند و با پاسخ صحیح و منطقی و با درایت مخصوص آنها را قانع کنند.

3ـ احترام در حضور دیگران

نوجوانان و جوانان دوست دارند که مورد احترام و اکرام دیگران باشند و از آن لذت می برند. به حساب آوردن نوجوان در میان جمع، در واقع آماده کردن او برای ورود به اجتماع است تا بتواند موقعیت فرهنگی و اجتماعی خود را بازیابد و در ایفای مسؤولیت آینده خود حساب شده تر گام بردارد. او با مشاهده احترام از سوی اطرافیان بر اعتماد به نفس و تقویت روانی خود می افزاید و با دلگرمی و نشاط بیشتری خود را مطیع مقررات و خواسته های آنها می سازد.

آموزش مذهبی به نوجوانان

در آموزش دینی به نوجوان باید این مسأله مورد توجه قرار گیرد که می خواهیم او را برای داشتن چه نوع تحلیل و تفسیری از زندگی آماده کنیم؟ از این رو باید هدفها مشخص و با یکدیگر هماهنگ و قابل اجرا باشند.

جهت یابی نیاز مذهبی نوجوان از طریق شیوه های رفتاری و گفتاری پدر و مادر صورت می گیرد و او در بسیاری از حرکات و رفتارهای فردی و اجتماعی خود از والدین تقلید می کند. از این رو پدر و مادر باید بدانند که اگر فرزندشان مذهبی باشد تا حدود زیادی، کنترلها و مراقبتهای آنها کاهش خواهد یافت.

شکل لباس پوشیدن و آرایشهای غیر معقول مادر در حضور فرزندان از بزرگترین آفات تربیتی نوجوان است زیرا آنها از زمانی که به بلوغ می رسند در همه زمینه ها از جمله مسایل مورد اشاره کنجکاو می شوند و به دنبال آگاهی از اسرار آن می روند، که اگر این کنجکاوی به واسطه رفتارهای پدر و مادر دامن زده شود و از حد طبیعی خود بیرون رود موجب انحراف نوجوان خواهد شد.

برای پای بندی منظم و جهت دار در اعمال و رفتار نوجوان باید در انتخاب شیوه های آموزشی والدین دقت شود. در بیان توحید و آثار آن، معاد و قیامت و لزوم پای بندی به آن و اجرای مقررات اجتماعی و بیان ثواب و گناه، بهشت و جهنم از قالبهای مورد قبول نوجوان و حتی صحنه های ساختگی فکر خود پدر و مادر استفاده کرد. به طور مثال در تبیین ثواب و پاداش اخروی و اینکه «مَن جاءَ بِالحَسَنَة فَلَهُ عَشْرُ أَمثالها»(3). هر کس عملی خوب انجام دهد ده برابر پاداش خواهد یافت، به نوجوان ده تومان داده و غیر مستقیم او را تشویق کنیم تا آن را به فقیر داده یا در راه خیر صرف کند و سپس به او صد تومان داده و معنای آیه فوق را برای او جا بیاندازیم. در کمک به مستمندان و قناعت به آنچه که خدا روزی بندگانش کرده است خود پدر و مادر پیشقدم باشند. در نماز اول وقت خواندن و ارتباطات معنوی و توجه به سالمندان و اطرافیان الگو باشند و آنها را یاری کنند.

پیامبر اکرم(ص) با مشاهده عده ای کودک فرمود:

وَیلٌ لأطفالِ آخِرِ الزَّمان مِنْ آبائِهِم، فَقیلَ: یا رَسُولَ اللّه ! مِنْ آبائِهِمُ المشرکین؟ فَقالَ: لا، مِنْ آبائِهِمُ الْمُؤْمنین، لا یُعَلِّمُونَهُمْ شَیْئا مِنَ الْفَرائِضِ، وَ اِذا تَعَلَّمُوا اَوْلادُهم مَنَعُوهُم وَ رَضُوا عَنْهُم بِعَرَضٍ یَسیرٍ مِنَ الدّنیا فَاَنَا مَنْهُم بَرئُ وَ هُمْ مِنّی بُرَآءِ.(4)

وای بر فرزندان آخرالزمان، به خاطر پدرانشان. عرض شد: ای رسول خدا! از پدران مشرک آنها؟ فرمود: نه، بلکه از پدران مسلمانشان که هیچ چیز از فرائض مذهبی را به آنان نمی آموزند، و اگر خود فرزندان پاره ای از مسایل دینی را فرا گیرند آنها را از این کار باز می دارند و تنها به این قانع هستند که فرزندانشان متاع ناچیزی از دنیا بدست آورند، من از این قبیل پدران بیزارم و آنان نیز از من بیزارند.

پاورقی:

1ـ گامی در مسیر تربیت اسلامی، رجبعلی مظلومی، ص80.

2ـ روانشناسی رشد، جمعی از مؤلفان، ج1،

خانواده و نوجوان در پرتگاه بلوغ

یکی از ویژگی های مهم آفرینش انسان تشکیل خانواده است و همان طور که رسول خوبی ها فرموده اند ازدواج و تشکیل خانواده تکمیل کننده دین است. خانواده را اگر یک باغ در نظر بگیریم پدر و مادر با تجربه و ریشه درخاک سعی می کنند تا پاجوشهایشان را که همان فرزندانشان هستند را در برابر سختی هایی مثل طوفان، خشکسالی و یا هر عامل دیگری محافظت کنند.

حال اگر یکی از پدر و مادر و یا هر دو شانه از زیر بار مسئولیت خود خالی کنند آن نهال تازه روییده به سختی می تواند در برابر مشکلات ایستادگی کند پس هر قدر هم که آن نهال سعی کند و قوی باشد، بازهم احتمال از بین رفتنش و به ثمر نرسیدنش خیلی بالاست.

خانواده یکی از پیچیده ترین و مهمترین بخش از جوامع انسانی است و می توان گفت اگر خانواده ای نباشد جامعه ای وجود نخواهد داشت.

یادگیری مهارتهای برخورد با فرزندان به یکی از ضرورتهای زندگی در قرن حاضر تبدیل شده است.

پدر و مادر باید بتوانند با بروز بودن و کسب اطلاعات صحیح پاسخگوی سوالات و درخواستهای فرزندشان باشند تا فرزندانشان به منابع غلط و گمراه کننده متصل نشوند.

کودکتان را به خاطر آرام کردن از وسایل و امکاناتی که کمی می تواند برایش ترسناک باشد نترسانید وقتی یک کودک می خواهد آمپول بزند احتمالا بسیار گریه خواهد کرد.

ولی کاش این گریه به همین جا ختم می شد در آینده خانواده برای ترساندن کودک مدام او را از آمپول و یا تاریکی و یا امثال اینها می ترسانند و این خود سبب می شود تا کودک ترسی دو چندان در ذهنش شکل بگیرد.

از طرفی ترساندن کودک و نوجوان از جامعه نیز بسیار روشی غلط است.

به جای ذکر کردن اینکه جامعه محلی خطرناک و پر از دزد و امثال اینهاست سعی کنید تا تمام مزایا و معایب جامعه را ذکر کنید و سعی کنید تا با آگاهی دادن به نوجوانتان بتوانید قدرت تصمیم گیری و نه گفتن را در او بپرورید و از این طریق، گامی بزرگ بردارید.

هیچ وقت دروغی به نوجوانتان نگویید زیرا اگر در آینده دروغتان فاش شود بسته به نوع و بزرگی دروغ ممکن است نوجوان به همان اندازه از شما دور شود.

همچنین عدم اطمینان به گفته های خانواده مهمترین عامل به بی راهه کشیده شدن جوانان است.

کتابها می توانند منبع خوبی برای کسب این مهارتها باشند.

برخورد با دختران و پسران در سن بلوغ را جدی بگیرید، چون نوجوان باید با اطمینان خاطر و با سلامتی کامل از پرتگاه بلوغ رد شود.

گاهی اوقات نیاز است تا خان.اده در صورت شرم و خجالتی بودن فرزندان سر صحبت را با آنها باز کنند و با ایجاد محیط گرم و صمیمی امکان مطرح کردن سوالات توسط نوجوانان و جوانانشان را فراهم کنند.

با تشکر از همه دوستان اگه امکان داره درمورد رفتارهای پرخاشگرانه در دوران نوجوانی راهکارهایی ارائه بدین