از بدو تولد تا پایان شیرخوارگی

 

 

اشاره

در سلسله مقالات در مسیر تربیت تاکنون به مراحل تربیت از دیدگاه روانشناسی و محورهای مهم و اساسی آن که به شش دوره تقسیم شده بود اشاره نمودیم؛ از جمله این دوره‌ها: مرحله پیش از تولد، مرحله نوزادی، دوره کودکستانی، دورة دبستانی، دورة نوجوانی یا دورة بلوغ و دورة جوانی است.در اهمیت مسئله مراحل و دوران رشد همین بس که هر نظام تربیتی بدون در نظر گرفتن آن مراحل و پرداختن به آن‌ها ناتمام و ناتوان خواهد بود؛ زیرا اهداف، اصول و روش‌های تربیتی همه متوقف بر تعیین مراحل است.در شماره گذشته به بررسی برخی از مراحل از دیدگاه اسلام پرداخته شد.

مرحله سوم: از بدو تولد تا پایان شیرخوارگی

توصیه‌های مهم و عمیق اسلام در مورد تولد کودک بسیار جالب و کارآمد است. برخی از این توصیه‌ها عبارتند از:

1. ولیمه دادن در روز هفتم کودک.

2. غسل نوزاد.

3. گفتن اذان و اقامه در گوش نوزاد.

اذان و اقامه که جزء شعائر اسلام است، دستور داده شده که در بعضی از مواقع گفته شود، از جمله در وقت نماز و وقتی که نوزاد متولد شده که در گوش او اذان بگویند.

قال رسول‌الله(ص): «مَنْ وُلِدَ لَهُ مولودٌ، فَلْیُؤذَنْ فی اُذُنِهِ الیُمنی فالیُتم فی الیُسری فأنَّ ذلکَ عصمةٌ له من الشیطان فإن ذلک عصمة لَهُ من الشیطان؛ کسی که صاحب فرزند شد، در گوش راستش اذان بگوید و در گوش چپش اقامه؛ زیرا این عمل او را از شیطان محفوظ می‌دارد».شاید به نظر برسد که نوزاد در این ایام هنوز چیزی نمی‌فهمد و اذان و اقامه را درک نمی‌کند، اما این دستور دینی بدون حکمت نیست و به هر صورت اعصاب و مغز و دستگاه ادراک او برای اثرپذیری آمادگی دارد و لذا این کار آثار خاصی را به دنبال دارد.

4. خوراندن تربت امام حسین(ع).

همة جوامع انسانی برای فداکاری و ایثار ارزش زیادی قائل هستند. امام حسین(ع) که مظهر آزادگی و ایثار و فداکاری ‌است و برای اصلاح دین و ملت و جلوگیری از انحراف جان خود را فدا کرد؛ شیعیان با تبرّک جستن به تربت پاک او به فرزندان خود درس آزادی و آزادگی می‌آموزند.

حضرت پیامبر(ص)فرمود: «خداوند تبارک و تعالی فرمود: به عزت و جلال و عظمتم سوگند، زنی که در دورة آغاز تولد، رطب تناول کند، چنانچه فرزندش پسر باشد، حلیم و بردبار می‌شود؛ اگر هم دختر باشد، او هم دارای همین صفت صبر خواهد شد».

قال الباقر(ع): «حَنِّکوا اولادکم بماء الفُرات و بتُربة قبر الحسین فإن لم یکن فبماء السّماء؛ به بچه‌های خود پس از تولّدشان، آب رود فرات و تربت پاک امام حسین(ع) را بخورانید و اگر دسترسی به آن‌ها نباشد، از آب باران استفاده کنید».

5. تراشیدن موی سر نوزاد در روز هفتم و به اندازة وزن آن از طلا یا نقره به فقراء صدقه دهد.

6. ختنه کردن پسران؛ دین اسلام به ختنه کردن پسران در روز هفتم تولّدشان سفارش کرده و آن را باعث تطهیر و رشد فرزند معرفی می‌نماید.

عن النبیّ(ص): «اختنوا أولادکم فی السابع فإنّه اطهر و أسرع لبنات اللّحم، و قال: إنّ الأرض تنجس ببول الأغلف أربعین یوما؛فرزندان خود را در روز هفتم تولّد آنان ختنه کنید، این کار باعث پاکی و رشد بدنی آنان می‌گردد و همچنین فرمودند: زمین از بول شخص ختنه نشده تا چهل روز نجس می‌شود».ت

7. عقیقه و قربانی در روز هفتم، سفارش به عقیقه و قربانی کردن شده است که نقش اساسی در سلامتی نوزاد دارد.در روایات تأکید شده که هر وقت تا آخر عمر مقدور شد آن را انجام دهد.

8. انتخاب نام نیک برای کودک که طبق روایات از جمله حقوق فرزند بر پدر است.

قال رسول‌الله(ص): «استحسنوا اسمائکُم تُدْعَونَ بِها یَوْمَ القیمة؛نام نیکو و مناسب برای خود انتخاب کنید؛ زیرا با همان نام‌ها در روز قیامت خوانده می‌شوید».

توصیه‌های تربیتی اسلام به مادر

این مرحله که از زایمان شروع می‌شود، هم برای مادر و هم برای کودک بسیار مهم است؛زیرا سلامت مادر و فرزند به آن بستگی دارد و کوچک‌ترین غفلت ممکن است لطمه‌های غیر قابل جبرانی بر آن دو وارد سازد.از نظر اسلام این کار با همة سختی‌اش بسیار ارزشمند است و پیامبر اکرم(ص) ارزش آن را با جهاد برابر می‌داند. چنانکه در روایت آمده است: پیامبر اکرم(ص) ذکر جهاد کرد. زنی پرسید: یا رسول‌الله برای زن جهاد نیست؟ فرمود: «چرا، زن از وقت حامله شدن تا زاییدن و تا بچه‌ را از شیر گرفتن ثواب مجاهد در راه خدا را دارد و اگر در این بین بمیرد مقام شهید را دارد».

اهمیت تغذیه مادر در رشد کودک

به دلیل اهمیت مرحلة بعد از تولد، تغذیة مادر در این دوره بسیار مهم است و نقش تعیین کننده‌ای برای صفات و خصوصیات کودک دارد؛ به همین مناسبت، اسلام مادر را در این دوره به استفاده از روش خاصی از تغذیه دعوت می‌کند.

در اهمیت مسئله مراحل و دوران رشد همین بس که هر نظام تربیتی بدون در نظر گرفتن آن مراحل و پرداختن به آن‌ها ناتمام و ناتوان خواهد بود؛ زیرا اهداف، اصول و روش‌های تربیتی همه متوقف بر تعیین مراحل است.

پیامبر اکرم(ص) در این‌باره فرموده است: «اولین چیزی را که به زنان بعد از وضع حمل باید بخورانید خرماست؛ زیرا خداوند عزوجل به مریم دختر عمران فرمود: "و تنة‌ درخت خرما را به طرف خود (بگیر و) بتکان، تا بر تو خرمای تازه فرو ریزد"».

بعد حضرت فرمود: «خداوند تبارک و تعالی فرمود: به عزت و جلال و عظمتم سوگند، زنی که در دورة آغاز تولد، رطب تناول کند، چنانچه فرزندش پسر باشد، حلیم و بردبار می‌شود؛ اگر هم دختر باشد، او هم دارای همین صفت صبر خواهد شد».بدیهی است که صفت صبر از روشن‌ترین مصادیق شخصیت بهنجار به حساب می‌آید و نشانه‌ای از قدرت بر کنترل انفعالات و به کار گرفتن چنین توصیه‌هایی به معنای آماده کردن کودک برای اصلاح هر چه بیشتر شخصیت آینده‌اش است.

تأثیر شیر مادر در رشد کودک

مسئلة مهم دیگر، تأثیر شیر مادر در رشد و نمو و تربیت کودک است که هم از نظر روان‌شناسی مورد تأیید است و هم اینکه اسلام روی این موضوع بسیار تأکید می‌کند؛ زیرا تغذیة صحیح نوزاد را یکی از عوامل مهم تربیت می‌داند.

قرآن مجید دربارة مدت شیرخوارگی می‌فرماید:(وَ الْوالِداتُ یُرْضِعْنَ أوْلادَهُنّ حَوْلَیْنِ کامِلَیْنِ لِمَنْ أرادَ أنْ یُتِمّ الرّضاعَةَ)؛ «مادران باید فرزندان خود را ـ در صورتی که می‌خواهند دوران شیرخوارگی آن‌ها را تکمیل کنند ـ دو سال شیر دهند». امام صادق(ع) مدت شیرخوارگی را 21 ماه به عنوان یک مدت ضروری و لازم اعلان نموده و کمتر از آن را ناقص می‌شمارند.

شیر مادر دارای تازگی و حرارت مناسب و کامل‌ترین غذاست و هضم آن راحت و سریع و از هر ناخالصی و میکروب مبرّاست؛ به دلیل این ویژگی‌ها حضرت علی(ع) می‌فرماید: «ما من لبن یرضع بد الصبی أعظم برکة علیه من لبنِ اُمِّه؛ هیچ شیری برای طفل با برکت‌تر و مناسب‌تر از شیر مادرش نمی‌باشد».بنابر روایات مذکور لازم است خود مادر در صورت امکان به کودکش شیر دهد؛ زیرا شیر مادر مناسب‌ترین غذا برای فرزند می‌باشد. در صورت عدم امکان مادر برای شیر دادن، اسلام صفاتی را برای دایة کودک در نظر گرفته است؛ زیرا تمام صفات دایه و اخلاق او در کودک مؤثر می‌باشد.

حضرت علی(ع) فرمودند: «دقت کنید چه کسی فرزندان شما را شیر می‌دهد؛ زیرا فرزند با همین وضع پرورش می‌یابد (اخلاق و شمایل صاحب شیر در او مؤثر است)».

امام رضا(ع) نیز در این‌باره می‌فرمایند: «زنان احمق و کودن و آن‌هایی که بینایی چشمشان بسیار کم است را دایة فرزندان خود قرار ندهید؛ زیرا شیر مؤثر است».

کودک همواره باید احساس کند که پدر و مادرش او را دوست دارند و از او حمایت می‌کنند. این محبت و توجه، محیط آرام و قابل اعتمادی از نظر روانی برای او فراهم می‌‌آورد که عامل مؤثر در رشد و تکامل عاطفی او خواهد بود.

از بیانات ائمه(ع) روشن می‌شود که دوران شیرخوارگی بسیار حساس بوده و صفات ظاهری و باطنی مادر یا دایه در اثر شیر او به بچه منتقل می‌شود.اسلام در مورد توجه کودکان به خدا عقیده دارد که از همان آغاز، کودک متوجه این امر است؛ زیرا که از زدن کودکان هنگام گریه نهی کرده است.

رسول خدا(ص) فرمودند: «اطفال را برای گریستن نزنید؛ زیرا گریة آن‌ها تا چهار ماه شهادت به توحید است و چهار ماه صلوات و دعای بر پیامبر و چهار ماه دعا برای پدر و مادر خود می‌باشد».

در توضیح باید گفت، درست است که نوزاد با مفاهیم کلمات آشنا نیست و کسی را نمی‌شناسد، اما فطرتاً آگاه به ناتوانی خود می‌باشد و از طرف دیگر می‌داند که این نیاز باید از خارج برطرف گردد و آگاهی فطری بر این مسئله دارد که ملجأ و پناهگاهی در خارج وجود دارد که بی‌نیاز و غنی است و نیازها را برطرف می‌کند؛ براین اساس، او با گریه از آن نیرو استمداد می‌طلبد. در این صورت که اگر ما فوراً به یاریش بشتابیم، او خوش‌بین شده و با آرامش خاطر به حیات خویش ادامه می‌دهد.

تجارب علمی ثابت کرده است که علاوه بر شیر مادر، توجه و ابراز عاطفة مادر نسبت به شیرخوار در رشد و نمو او تأثیر به سزایی دارد. غذای روحی و عاطفی اهمیتش از غذای جسمی در رشد کودک کمتر نیست؛ به همین جهت در اسلام تغذیة‌ طبیعی کودک از شیر مادر به تغذیه از دایه برتری دارد؛ زیرا در صورت اول، او علاوه بر شیر از عواطف مادری نیز برخوردار است.

از همین‌رو رسول اکرم(ص) می‌فرماید: «فرزندان خود را زیاد ببوسید؛ زیرا با هر بوسه، برای شما، مقام و مرتبتی در بهشت فراهم می‌شود که فاصلة میان هر مقامی، پانصد سال است».بنابراین کودک همواره باید احساس کند که پدر و مادرش او را دوست دارند و از او حمایت می‌کنند. این محبت و توجه، محیط آرام و قابل اعتمادی از نظر روانی برای او فراهم می‌‌آورد که عامل مؤثر در رشد و تکامل عاطفی او خواهد بود.

راضیه طبرسی

منبع:ماهنامهنامه جامعه شماره نود و چهار