چگونه گناه و خطا را تضعیف کنیم؟

 

---

امام علی (علیه السلام) می‌فرماید:"من کرُمت علیه نفسه هانت علیه شهواتهُ" (1) ؛ آنکه برای خویش ارزش قایل باشد، گناهان و شهوات برای او کوچک و حقیر خواهند شد.

 

---

 

پاسداری از عزت نفس

برای سازندگی و بالندگی انسان، عزت نفس او را باید پاس داشت. آبروی انسان بزرگ‌ترین سرمایه انسانی و پشتوانه حفظ او از سقوط به پرتگاه گناه و تباهی است. امام علی (علیه السلام) می‌فرماید: "من کرُمت علیه نفسه هانت علیه شهواتهُ" (1) ؛ آنکه برای خویش ارزش قایل باشد، گناهان و شهوات برای او کوچک و حقیر خواهند شد.

این پیام ارزشمند تربیتی و روانی گویای این حقیقت است که به نسبت تحقیر انسان، زمینه بزهکاری در او رشد می‌کند و به همان نسبت که شخص ارزشمند، عزت نفس و کرامت وجودی پیدا کند از بزهکاری و ارتکاب جرم و گناه فاصله می‌گیرد. به جاست نمونه ایی از سیره رفتاری امیر المؤمنین (علیه السلام) که بیانگر این حقیقت است مطرح کنیم :

"امیرالمؤمنین (علیه السلام) پنج وسق (ظاهراً وسق به معنی مجمعه یا سینی است) خرما از باغ بغیبغه برای یک نفر فرستاد. در هنگام ارسال خرما کسی نزد آن بزرگوار نشسته بود. گفت: یا علی فلانی از شما سؤال نکرده بود (درخواستی نداشته) چرا این خرما را می‌فرستی؟ امیرالمؤمنین (علیه السلام) فرمود: خداوند امثال تو را در مؤمنین زیاد نکند من می‌دهم تو بخل می‌ورزی؟! اگر این خرماها را پس از سؤال برای آن شخص می‌فرستادم در مقابل قیمتی مبادله می‌کردم. زیرا بعد از سؤال مجبور بود آبروی خود را در معرض مبادله بگذارد." (2)

 

آثار حفظ حریم عزت دیگران

پاسداری از حریم عزت دیگران، پاسداری از خوبی‌ها و زیبایی‌های معنوی و اخلاقی است. کسی که حریم می‌شکند، برای شکستن مرزها و حرمت‌ها و آلوده شدن آماده می‌شود و آن که نزد دیگران برای خویش احترام و ارزش احساس می‌کند دست کم برای حفظ همین احترام و آبرو از ارتکاب گناه و لغزش می پرهیزد .

 

خداوند نیز به عزت نفس مؤمن توجه خاص دارد و می‌فرماید:

" یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا " (3) خداوند از گفتن کلمه "راعنا" – رعایت حال ما کن – منع کرده زیرا با گفتن این کلام مؤمن خود را شکسته و تحقیر نموده و به آبروی خود لطمه وارد کرده و آبرو، آبی نیست که بتوان به جوی باز گرداند.

دست طمع که پیش کسان می‌کنی دراز                   پُل بسته‌ای که بگذاری از آبروی خویش

رد پای تحقیرها و توهین‌ها را می‌توان در انگیزه سقوط‌های اخلاقی و رفتاری پیدا کرد. وقتی کسی برای خویش ارزش اعتباری قایل نباشد برای هر جرم و جنایتی آماده می‌شود. در خانواده‌های از هم گسیخته و طلاق این کودکان هستند که قربانیان این تحقیرها و شکست های شخصیتی می‌شوند. گاهی افت و یا شکست تحصیلی نیز حاصل این رفتارها می‌باشد. بعضاً تکرار این حقارت‌ها ، زمینه را برای پذیرش تحقیر و احیاناً تقویت آن به وسیله خود فرد را فراهم می‌کند.

 

رفتارهای پسندیده و سازنده

مطالعه سیره و رفتار عملی بزرگان ما و اهل بیت علیهم السلام گویای این ویژگی است که با شخصیت بخشیدن، حفظ کرامت و عزت نفس، به سازندگی و شکوفایی اندیشه یاران می‌پرداختند. در زندگی خانوادگی نیز همین امر به تکامل و تعادل رفتاری افراد کمک می‌کند. اغماض و چشم پوشی از خطاها، تأیید رفتارهای مثبت، بیان نقطه ضعف‌ها در یک فضای دوستانه بدون حضور دیگران، احترام گذاشتن به یکدیگر، تشویق و .... همه و همه از نمونه‌های رفتارهای پسندیده و سازنده‌ای هستند که در سیره و منش بزرگان ما بارز است.

آیا مجموعه این رفتارها و سیرت‌ها به پرورش روح و کرامت و عزت نفس افراد منجر نمی‌شود؟ آیا در مجلسی که به کودکان احترام گذاشته می‌شود و سایه مهر و عاطفه پدری برسر آنان است جایی برای خود ناباوری کودکان باقی می‌ماند؟ آیا چیزی به اسم عقده و گره روانی یافت می‌شود؟

ره آورد کرامت انسانی

ره آورد عزت نفس و کرامت انسانی در نگاه امیرالمؤمنین علیه السلام از نظر تربیتی بسیار تأمل برانگیز و دقیق است.

الف) گناه و بزهکاری را خوار و حقیر می‌سازد. "من کَرُمَت علیه نفسه لم یُهنها بالمعصیه" (4) ؛ آنکه برای خویش شخصیت قایل باشد خود را با گناه حقیر و بی مقدار نمی‌سازد.

ب) کرامت نفس، دشمن و لجاجت و رویارویی با مردم را کاهش می‌دهد. "من کرمت نفسه قل شقاقة و خلافُه" (5) ؛ هر کس کرامت نفس داشته باشد، دشمنی و ستیز او با مردم کم می‌شود.

ج) عزت نفس، زمینه ساز خیرخواهی و تأثیر مثبت و سازنده در جامعه است. "مَن هانَت علیه نفسه فلا تَرجُ خیره" ؛ آنکه برای خویش شخصیت قایل نباشد، چندان به خیر او امیدی نیست.

برای کاهش گناه و بزهکاری، مهار کردن شعله‌های لجاجت و دشمنی و از بین بردن رفتارهای مفسده آمیز، باید به تقویت عزت نفس و کرامت انسانی پرداخت. چون تکریم و تجلیل از افراد خوب، دیگران را انگیزه‌ای جهت گام نهادن در این مسیر می‌گرداند. و در نتیجه ما شاهد فضایی سرشار از زیبایی‌ها و ارزش‌های متعالی در جامعه خواهیم بود.

پی نوشت ها:

1-نهج البلاغه، حکمت 441

2- فرازهایی جذاب و خواندنی از زندگی امام علی  (علیه السلام)، علامه محمد تقی جعفری، ج2 ص104

3- سوره بقره آیه 104

4- شرح غررالحکم و در رالکلم، ج3 ص357 جمال الدین محمد خوانساری

5- همان ص 432

6- شرح غررالحکم، ج5 ص443

 

مهناز وکیلی

بخش نهج البلاغه تبیان

 هرگز نگو حتما چنین می‌کنم و چنان!

 

 

---

جمله مشهوری از نهج البلاغه است از مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) که : « خدای  را به بر هم زدن اراده ها و وا شدن گره ها و شکستن همت ها شناختم »

 

---

تا حالا شده با خودتان تصمیم بگیرید که دیگر هرگز کاری را انجام ندهید یا عزم خود را جزم کنید که حتما فلان کار را انجام دهید و هنوز چیزی از این تصمیم قاطع و محکم نگذشته که آن را می شکنید و خلافش را انجام می دهید .

صدها بار تصمیم گرفته ایم مثلا کارهایمان را به فردا نیاندازیم و با خود عزم می کنیم که همین الآن همه را انجام دهیم و ناگهان یک اتفاق غیر مترقبه می افتد و یا ضعفی بر ما عارض می شود و ما را در آنچه اراده کرده بودیم ناکام می گذارد .

یا در دیگر موارد مثلا اراده برای خریداری یک کالای خاص ،سرمایه گذاری در یک زمینه و ...واقعا چرا اینگونه است ؟ 

و یا گاه هزاران مشکل و گرفتاری ما را احاطه کرده است و ناگهان نسیم گره گشایی می وزد و مشکلات ما را یک به یک حل می کند .

خدای را به فسخ عزیمت ها شناختم

جمله مشهوری از نهج البلاغه است از مولا امیرالمؤمنین (علیه السلام) که : « خدای  را به بر هم زدن اراده ها و وا شدن گره ها و شکستن همت ها شناختم » و در کتاب « غرر و درر » این جمله نیز افزوده دارد: « و گشودن سختی و بلا برای کسی که نیت خود را برای او خالص گرداند. » (1)

 

یعنی از جمله دلیل ها برای شناختن خداوند از بین بردن تصمیم هاست. چه بسیار واقع می شود که شخص عازم بر انجام یا ترک کاری است ناگاه از آن منصرف می شود و چون این فسخ عزم و اراده حتماً سببی دارد دانسته می شود که یک قدرت فوقی است که بر بشر است تا جائی که تصمیم های او هم تابع اراده او است و از هر جهت بشر مقهور او است، و نیز از جمله دلائل خداوند اینست که بسیار دیده می شود کار بر کسی بسته می شود و در گره می افتد یا در سختی و بلائی واقع می شود و همین که به درگاه خدا از روی خلوص نیت رو می آورد و از او گشایش آن گره و رفع آن بلا را می طلبد امر او را اصلاح می فرماید.»

 

رهائی حسن مثنی و دعاء فرج

برای نمونه قضیه ای از تاریخ ذکر می شود: ولید بن عبدالملک مروان به صالح بن عبدالله المرّی که از طرف ولید حاکم مدینه بود نوشت که: باید حسن فرزند حضرت مجتبی (علیه السلام) را که در زندان آن ملعون بود بیرون آوری و در مسجد رسول خدا پانصد تازیانه بزنی. «صالح» آن بزرگوار را از زندان به مسجد آورد و مردم جمع شدند آنگاه بر منبر رفت تا نامه ولید را بخواند و سپس حکم را اجرا کند.

در این حال حضرت علی بن الحسین زین العابدین(علیه السلام) وارد مسجد شدند و مردم برایشان راه دادند تا خود را به جانب حسن مثنی رسانید و فرمود: ای پسر عم، خدای را به دعاءالکرب بخوان! گفت آن دعا کدامست؟ حضرت تعلیمش فرمود (2) و برگشت و حسن این دعا را مکرر می خواند تا صالح از خواندن نامه فارغ شد و از منبر پایین آمد تا آن حکم را اجرا کند، ناگاه گفت: به نظرم حسن مظلوم باشد فعلاً در اجراء حکم ولید باید صبر کرد تا ثانیاً به خلیفه مراجعه کنم چون با خلیفه مکاتبه کرد و در پاسخش نوشت او را از زندان آزاد کن و صالح حسن را آزاد کرد.»(3)

 

حائل شدن خدا بین دل و شخص

و مانند این داستان بسیار و افزون از شمار است بلکه هر آدمی در مدت عمرش هزاران مرتبه فسخ عزیمت و باز شدن گره از کار و شکستن تصمیم برایش پیش آمده است، بنابراین باید به یقین دانست که دل او و همه بشر تحت تصرف و تسخیر و تربیت حضرت آفریدگار است چنانچه خودش می فرماید: « و بدانید که خداوند میان شخص و دلش حائل می شود» (4) و آشکار است که از موارد حائل شدن خدا همان فسخ عزیمت ها است .

و این مواقع است که ما عمیقا در می یابیم که ما در این دنیا هیچ کاره ایم، امر امر خداست و تا او نخواهد برگی از جای نمی جنبد .

«هرگز نگو من فردا فلان کار را می کنم مگر اینکه بگویی اگر خدا بخواهد» (سوره ی کهف آیه 23)

 

پی نوشت ها:

1. عرفت الله بفسخ العزائم و حل العقود و نقض الهمم – و کشف الضر و البلیة لمن اخلص له النیه (کتاب غرر و درر)

2. لا اله الا الله الحلیم الکریم. لا اله الا الله العلی العظیم سبحان الله رب السموات السبع و رب الارضین السبع و رب العرش العظیم والحمدلله رب العالمین.

3. سفینة البحار جلد اول صفحه 456

4. سوره انفال آیه 24

منبع: قلب سلیم، شهید آیت الله عبدالحسین دستغیب، صص 128 و 129

عبور امیرالمومنین(علیه السلام) از سرزمین کربلا

 

---

خوشا به حالت ای تربت کربلا که گروهی از تو محشور می‏شوند و بدون حساب وارد بهشت می‏گردند. آن گاه با دست خود به این نقطه و آن نقطه اشاره کرد و گفت: اینجا و آنجا . 

---

بعد از عزم لشکر امیرالمومنین برای حرکت، آنها از سرزمین های مختلفی عبور کردند. امام در مسیر خود از کوفه به صفین از سرزمین کربلا نیز عبور کرد.

 

 

شخصی می‏گوید:

امام در سرزمین کربلا فرود آمد و با ما نماز گزارد. وقتی سلام نماز را گفت،مقداری از خاک آن را برداشت و بویید و گفت:

"خوشا به حالت ای تربت کربلا که گروهی از تو محشور می‏شوند و بدون حساب وارد بهشت می‏گردند. آنگاه با دست خود به این نقطه و آن نقطه اشاره کرد و گفت: اینجا و آنجا."

شخص دیگری می‏گوید: گفتم مقصود شما چیست؟ فرمود: خانواده‏ی گرانقدری در این سرزمین فرود می‏آیند. وای بر آنان از شما، وای بر شما از آنان، گفتیم: مقصود چیست؟ گفت: وای بر آنان از شما که آنان را می‏کشید؛ وای بر شما از آنان که شما را به سبب قتل آنان وارد آتش می‏کنند.[1]

حسن بن کثیر از پدر خود نقل کرده که امام در سرزمین کربلا ایستاد و گفت: «ذات کرب و بلاء(سرزمین غم و بلاست) آن گاه به دست خود به نقطه‏ی خاصی اشاره کرد و گفت: اینجا بارانداز آنان و خوابگاه مرکبهایشان است. سپس به نقطه‏ای دیگر اشاره کرد و گفت: این نقطه قتلگاه آنان است.

 

عبور از شهر انبار و واکنش معروف امام به استقبال مردم

امام در مسیر حرکت بعد از گذر از شهر مدائن، به "انبار" رسید.

مردم انبار از حرکت امام‏ و عبور وی از آنجا آگاه شدند و به استقبال آن حضرت شتافتند و میان آنان و امام در این استقبال گفتگوهایی انجام گرفت.

آنان وقتی با امام روبرو شدند از اسبهای خود فرود آمدند و در مقابل او به جست و خیز و خضوع و تذلل پرداختند.

امام فرمود: این چه کاری است که انجام می‏دهید و این چهار پایان را برای چه آورده‏اید؟

 

گفتند: این روش ما در تعظیم بزرگان (از عهد شاهان ایران) بوده است و این چهار پایان هدیه‏ای است از ما به شما، و ما برای شما و دیگر سپاهیان، غذا و برای مرکبها و چهارپایانتان علف فراهم کرده‏ایم.

امام فرمود:

" آنچه را که خوی خود در تعظیم بزرگان می‏انگارید، به خدا سوگند، آن عمل به نفع آنان نیست و شما با این کار خود را به زحمت و مشقت می‏افکنید. دیگر به این کار بازنگردید. چهار پایانی را که همراه خود آورده‏اید، اگر راضی باشید، از شما می‏پذیرم مشروط بر اینکه از خراج و مالیات حساب شود. غذایی که برای ما فراهم کرده‏اید به یک شرط می‏پذیرم و آن اینکه بهای آن را بپردازیم."

مردم انبار گفتند: شما بپذیرید، ما قیمت می‏کنیم و آنگاه بهای آن را می‏گیریم.

امام فرمود: در این صورت کمتر از قیمت واقعی تقویم می‏کنید.

مردم انبار گفتند: اماما، ما در میان مردم عرب دوستان و آشنایانی داریم. آیا ما را از هدیه کردن به آنان و آنان را از پذیرفتن هدیه‏ی ما باز می‏دارید؟

امام فرمود: همه‏ی اعراب دوستان شما هستند، ولی هر کس شایسته نیست که هدایای سنگین شما را بپذیرد، و اگر کسی بر شما خشم کرد ما را آگاه سازید.مردم انبار گفتند: اماما، هدیه‏ی ما را بپذیر. ما دوست داریم که هدیه‏ی ما را بپذیری.

امام فرمود:

"وای بر شما. ما از شما بی نیازتریم!"

این جمله را گفت و راه خود را در پیش گرفت و عدل الهی را برای کسانی که سالیان درازی در زیر ستم شاهان عجم بودند و پیوسته دسترنج آنان پیشکش فرمانروایان بود، به آنان یادآور شد.[2]

 

پی نوشت ها

[1] وقعه‏ی صفین، صص 142 تا 140؛ شرح نهج‏البلاغه ابن‏ابی‏الحدید، ج 3، ص 170 تا 169.

[2] نهج‏البلاغه، باب الحکم، شماره‏ی 36 باختصار؛ وقعه‏ی صفین، ص 144؛ شرح نهج‏البلاغه ابن‏ابی‏الحدید، ج 3، ص 203

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منبع :سایت ابو رتاب

ویژگی جوانمردان!

 

---

امام علی علیه السلام فرمود : از لغزش هاى افراد جوانمرد، چشم‏پوشى كنید،كه كسى از ایشان نمى‏لغزد مگر آن كه دست خدا به دست اوست و او را بلند مى‏كند .

 

---

«نصربن مزاحم» در کتاب «صفّین» چنین نقل مى کند، بعد از آن که لشکر امیرمؤمنان على(علیه السلام) شریعه فرات را از لشکر معاویه بازپس گرفتند، عمروعاص به معاویه گفت: اى معاویه اگر آنها نیز مانند تو عمل کنند و آب را به روى تو و لشکریانت ببندند چه خواهى کرد و گمان تو چیست؟ آیا این قدر در خود قدرت مى بینى که بتوانى ضربه اى بر آنان وارد کنى و آب را بازپس بگیرى، همان گونه که آنها بر تو وارد کردند؟ و این در واقع سرزنشى بود به معاویه که پیشنهاد او را در مورد خود دارى از بستن آب به روى لشکر على(علیه السلام) رد کرده بود.

معاویه گفت: گذشته را رها کن، اکنون بگو ببینم درباره على چه عقیده اى دارى؟

عمروعاص گفت: گمان من این است که او درباره تو مقابله به مثل نمى کند، و آب را به روى تو و لشکرت نمى بندد، یعنى او جوانمرد است و این کار را با اصول جوانمردى هماهنگ نمى بیند. سپس افزود: چیزى که او براى آن آمده است غیر از این است .(شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، سوم، صفحه 330)

مرحوم سیدمحمدحسین شهریار در این باره اشعار زیبایى سروده است که در ذیل از نظر مى گذرد:

شنیدم آب به جنگ اندرون معاویه بست            به روى شاه ولایت، چرا که بود خسى!

على به حمله گرفت آب و باز کرد سبیل            چرا که او کس هر بى کسى ودادرسى

سه بار دست به دست آمد و در هر بار             على چنین هنرى کرد و او چنان هوسى

فضول گفت که ارفاق تا به این حد بس              که بى حیایى دشمن زحد گذشت بسى!

جواب داد که ما جنگ بهر آن داریم                    که نان و آب نبندد کسى به روى کسى!

غلام همّت آن قهرمان کون و مکان                     که بى رضاى الهى نمى زند نفسى!

( کلیات دیوان شهریار، جلد 1، صفحه 690)

شبیه همین جوانمردى در تاریخ زندگى فرزندش حسین(علیه السلام) نیز آمده است که در بیابان خشک و سوزان لشکر دشمنش حرّبن یزید ریاحى را با آبى که در لشکر خود ذخیره کرده بود سیراب کرد، در حالى که آنها در کنار شطّ فرات آب را از او و فرزندانش دریغ داشتند!

دست خدا با جوانمردان

وَ قَالَ (علیه‏السلام ): «أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ فَمَا یعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ یدَهُ بِیدِ اللَّهِ یرْفَعُهُ » ؛

و درود خدا بر او، فرمود : از لغزش هاى افراد جوانمرد، چشم‏پوشى كنید،كه كسى از ایشان نمى‏لغزد مگر آن كه دست خدا به دست اوست و او را بلند مى‏كند.( ترجمه‌‏شرح‏نهج‏البلاغه(ابن‏میثم)، ج 5 ، ص 42)

 

شرح :

امام (علیه السلام) با یادآورى این مطلب كه دست خدا به دست جوانمردان است و آنان را بلند مى‏كند، در مورد، گذشت از لغزش هاى جوانمردان، كه به ندرت لغزش از آنها سر مى‏زند، تشویق كرده است مانند داد و ستد آنان كه ممكن است پشیمان شوند. كلمه: «عثرات» را براى خطایى كه از روى بى‏توجّهى از آنان سرزند، و لفظ «ید» را براى عنایت و قدرت خداوندى، استعاره آورده است. و این كه دست خدا به دست آنهاست و آنان را بلند مى‏كند، كنایه از وابستگی هاى آنان به خدا و جبران حال ایشان است، توضیح آن كه جوانمردى، فضیلت بزرگى است كه باعث جلب توجّه مردم و میل قلبى و كمک آنان مى‏گردد، بدین ترتیب، خطاكار جوانمرد، براى عنایت خدا، و هم چنین به پاخواستن و جبران لغزش خود، آمادگى پیدا مى‏كند(ترجمه‌شرح‏نهج‏البلاغه(ابن‏میثم)، ج 5 ، ص 422) .

نکته دیگر این که حضرت امیر (علیه السلام) به ما هشدار می‌دهند که مبادا اگر لغزشی از اهل مروّت دیدیم، آن را برای ایشان بزرگ و نابخشودنی بپنداریم و گمان کنیم خداوند متعال ایشان را مورد غضب قرار خواهد داد و دیگر هدایت نخواهد کرد. بلکه باید بدانیم به واسطه جوانمردیشان دست خداوند با آنهاست و سرانجام نجاتشان خواهد داد .

 

امام علی علیه السلام درباره جوانمرد چنین فرموده اند :

دوست جوانمرد از خویشاوند مهربانتر است زیرا مهربانی او حقیقی و طبیعی است اما مهربانی خویشاوند گاه از روی تکلّف ورنج است.(نهج البلاغه؛حکمت ها،باب 239 )

وَ قَالَ [علیه السلام] قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَیرَتِهِ .

و درود خدا بر او ، فرمود : ارزش مرد به اندازة همت اوست ، و راستگویى او به میزان جوانمردى اش ، و شجاعت او به قدر ننگى است که احساس مى کند ، و پاکدامنى او به اندازة غیرت اوست .

عبدالرحمن جامی نیزدراین باره چنین سروده است:

جوانمردی دو چیزاست ای جوانمرد                 به سویم گوش نه تا گویمت راست

یكی آن كز رفیقان در گذاری                            اگر هر لحظه بینی صد كم و كاست

دوم آن كز تو ناید هیچ گاهی                          چنان كاری كه باید عذر آن خواست

                                                                                                                                                      فرآوری : محمدی

 بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منابع : سایت ابو تراب

سایت آیت الله مکارم شیرازی

وبلاگ سخنان حکمت و معرفت

تنها چیزی که باید از آن ترسید

 

 

---

 

---

 

در پیشگاه خدا

امام على علیه السلام فرمود:

«مَنْ قَرَعَ بابَ اللَّهِ فُتِحَ لَهُ. » ؛ هر كس آستان خدا را بكوبد، در به رویش گشوده مى‏شود. (غررالحكم ج5 ص267)

مهربانى‏هاى خدا بى‏پایان است.

از بندگان خواسته است كه او را بخوانند، تا جواب دهد، درخواست كنند تا عطا كند.

چه لطفى بالاتر از این؟! وعده آمرزش نیز داده است. دعا و نیایش و استغفار، كوبیدن آستانه و درگاه خداست. بى‏شك، نیایش‏هاى خالصانه را بى‏پاسخ نمى‏گذارد و استغفارهاى راستین را مى‏پذیرد و گناهان را مى‏بخشاید.

 گر گدا كاهل بود، تقصیر صاحبخانه چیست؟

در دعاى افتتاح، در شبهاى رمضان مى‏خوانید كه خداوند، اجازه داده تا او را بخوانند و اجابت را هم تضمین كرده است. حالِ عبادت یافتن نیز، موهبتى الهى است.

هم دعا از تو، اجابت هم زتو.

مهم، دعاى خالصانه و خواستن صمیمى و اصرار و التماس در پیشگاه اوست.

كسى كه درى را بكوبد و ادامه دهد، اگر در خانه كسى باشد، بالأخره در را مى‏گشاید. چرا آستان خدا چنین نباشد؟! خدا كه شنواتر، مهربان‏تر و كریم‏تر است!

اگر صدا مى‏زنیم و جواب نمى‏شنویم، باید ببینیم كجاى كار خراب است؟

فرصتهاى این ایام را نباید راحت و رایگان از كف داد. شبها، سراسر بركت‏اند و رحمت، روزها هم فرصت بندگى و اطاعت.

قصور در كجاست؟ در رحمت خدا یا خواستن ما؟

فرصت محاسبه

امام على علیه السلام فرمود:

ثَمَرَةُ الُْمحاسَبَةِ صَلاحُ النَّفْسِ ؛ ثمره محاسبه، اصلاح شدن نفس است. (غررالحكم ج3 ص334)

هیچ خردمندى راضى به خسران و زیان در معامله نمى‏شود.

لیكن، شناخت سود و زیان مهم است.

چه بسیارند كسانى كه نفع و ضرر را به جاى هم اشتباه مى‏گیرند و گاهى عمرى خسارت مى‏برند، اما خود را برنده مى‏پندارند. چه خوب است كه دفترچه محاسبه نفس افتتاح كنیم.

برنامه اخلاقى و تربیتى محاسبه، براى آن است كه انسان به سود و زیان عمر خویش بنگرد و سرمایه عمر را كه خرج مى‏كند بازدهى هم برایش داشته باشد.

كتاب نفس را هم باید ورق زد و خواند.

در شناخت نیت‏ها، خصلتهاى خوب و بد و رذایل و فضایل خود هم باید كوشا بود و فرصت رمضان و شبهاى قدرش و سحرهاى بیدارگرش، بهترین موقعیت است.

كسى مى‏تواند مدعى خودسازى باشد كه خودشناسى هم داشته باشد.

شگفتا!... انسان براى مقدارى سرمایه مادى و سرمایه‏گذارى تجارى و سپرده بانكى كلى حساب و كتاب و دفتر جزء و كل و... دارد، اما سرمایه‏هاى خویش را بى‏ملاحظه برباد مى‏دهد و خسران‏هاى روحى را خسارت به حساب نمى‏آورد.

نتیجه محاسبه خویش، اصلاح خود است.

در سایه محاسبه است كه انسان به عیوب و كاستیهاى خود واقف مى‏شود و اگر واقعاً در مسیر كمال است، آنها را اصلاح مى‏كند و زمینه رشد را فراهم مى‏آورد.

روزى چند دقیقه، از خودتان حساب مى‏كشید؟...

 

ترس از گناهان

امام على علیه السلام فرمود: لا تَخَفْ إِلاَّ ذَنْبَكَ؛ جز از گناه خویش مترس. (غررالحكم ج6 ص262)

گناه، دست از دامن گناهكار نمى‏كشد، تا او را رسوا كند. وقتى بساط عدالت گسترده شود، پاى اهل ستم در تله مى‏افتد و ظلم، دامنگیر ظالم مى‏شود.

اگر بنا شود مجرمان تعقیب و مجازات شوند، هر جرم و گناهى، دامى است كه موجب گرفتار شدن مجرم مى‏شود. آخرت، مرحله دادرسى، كیفر و مجازات خطاكاران است و... البته مرحله مزد و پاداش نیكوكاران نیز.

خداوند هم، عادل است و عالم، دقیق است و حسیب. گرچه به لطف و رحمتش امیدها بسته‏ایم، اما اگر نه به فضل و لطفش، بلكه به عدلش با ما رفتار كند، كیست كه از كیفرش برهد؟

ذره ذره گناهان، تبدیل به كوه معصیت مى‏شوند، كه هرگز دوش‏هاى ضعیفمان یاراى تحمل آن را ندارد.

قطره قطره معاصى، تبدیل به دریاى جرایم مى‏شوند، كه ما را در كام امواجش غرق مى‏سازد.

پس، دشمن‏ترین دشمنان ما، گناه ماست كه ما را گرفتار یا رسوا خواهد ساخت و اگر در دنیا هم بگریزیم، گریزى از فرداى قیامت نیست.

باید ترسمان نه از قانون و محكمه، بلكه از حساب و بررسى اعمال و گناهانمان باشد، والا آن را كه حساب پاك است، از محاسبه چه باك است؟

توبه راهى است براى محو سیئات.

تا این فرصت باقى است، دام‏هاى رسواگر گناه را برچینیم!

عبرت‏ها

امام على علیه السلام فرمود:

ما أَكْثَرَ الْعِبَرُ وَ أَقَلَّ الإِعْتِبارُ ؛ وسایل عبرت گرفتن چه بسیارند، اما عبرت گرفتن چه اندك است!(غررالحكم ج6 ص68)

شكست‏هایى كه براى عده‏اى پیش مى‏آیند، مى‏توانند براى دیگران درس پیروزى داشته باشند.

ناكامى‏هاى برخى برنامه‏ها، مى‏توانند برنامه‏ریزان را به تغییر شیوه وادارند، تا در كارها موفق شوند و به اهداف برسند.

مرگ و میرهاى هر روزه، مى‏توانند براى ما مایه بیدارى و سرمایه تنبّه شوند.

دیدن صحنه‏هاى تصادف، به رانندگان درس احتیاط مى‏دهد و فرجام شوم معتادان براى اهل هوس، آیینه عبرت است و رسوایى اهل معصیت، براى دیگران یك موعظه است.

همه اینها درست، ولى وقتى كه چشم عبرت‏بین باز و تصمیم بر پند آموختن در كار باشد!

خاقانى، ایوان مدائن را آیینه عبرت مى‏داند، ولى براى كه؟ براى دل عبرت‏بین!

قرآن كریم و نهج‏البلاغه عزیز، از عبرت‏ها پندها، آموزش‏ها، هشدارها و اعلام خطرها، موج مى‏زنند. ولى براى دلهاى آگاه و چشم‏هاى باز.

دوروبر خود ما و همین عمر اندك‏مان، كلى عبرت براى ما ارائه مى‏دهد. ولى آنجا كه دیده عبرت‏بین را بسته باشیم و خود را به آن كوچه بزنیم، از این همه عبرت‏ها چه اعتبار؟

دواى دردها موجود است، اما اگر از آنها استفاده نكنیم، درمانى هم در كار نیست.

راندن در جاده بى‏علامت، خطرناك است.

رانندگى در جاده‏اى هم كه پر از علایم رانندگى و تابلوهاى هشدار دهنده است، اگر راننده نخواهد به آنها توجه كند همان خطرها را دارد.

مایه عبرت فراوان است، ولى آنچه كم داریم، پندآموزى و عبرت گرفتن است.

بخش نهج البلاغه تبیان

 

 

---

منبع : شرح 101 حکمت علوی ، جواد محدثی

در روح و روان بخیل چه می گذرد؟

 

---

بخل فرد بخیل برخاسته از چند ویژگی است ، یکی خیال پردازی و دیگری فخر فروشی است.خیال پردازی بخیل باعث می شود که او تصور کند باید تنها به جمع کردن مال بپردازد و با وجود دارایی آن از آن استفاده نکند چرا که می ترسد فقیر شود و از ثروتمند بودنش فاصله بگیرد . حضرت علی (علیه السلام) درباره آنان می فرماید : فقیر زندگی می کنند و ثروتمند می میرند.

 

---

 

ثروتمندی که فقیر است

انسان سیری ناپذیر است به هر جا می رسد و یا هر چه را به دست می آورد به آن راضی نشده و به دنبال بهترین ها و بیشترین هاست . اگر در کسب مقام  و شهرت باشد در پی والاترین مقام است و اگر در پی مال و ثروت باشد کسب پول بیشتر تمام همّ و غمّ او خواهد بود و این از ویژگی های انسان حریص است . انسانی که به دنبال دست یافتن به بیشترین هاست و در این مسیر هیچگونه توقفی را جای ندانسته و از هر گونه فعالیتی کوتاهی نمی کند. یک از خصلت های انسان حریص بخل و خساست است.

انسان هرچه بیشتر بهره مند از پول و مادیات باشد امکان این وجود دارد که از بخشندگی بهره  کمتری داشته باشد . کم هستند افرادی که از وضعیت مالی خوبی برخوردارند و در احسان و بخشش پیش قدم باشند چرا که در بخشش گویی بخشی از جانشان جدا شده و احساس ناخوشایندی به سراغشان می آید. اینگونه افراد را که با وجود توانگری از بخشش و کمک به دیگران امتناع می ورزند خسیس و بخیل می گویند.

بخل

بخل یعنی حبس و زندانی کردن سرمایه ها و امکانات و افتخار به آنها به بیان قرآن ( حدید 23) ویژگی انسان های مختال فخور است که با تخیلشان زندگی می کنند نه با تعقل و از آنجا که نعمت ها را مایه ی فخر و مباهات می دانند به جمع آنها می اندیشند نه به جریان انداختن آنها و  شدت گرفتن این حالت آنها را به منع دیگران نیز در داد و ستد می کشاند و در این راه وظیفه خود را امر به بخل می دانند.

ویژگی های باطنی بخیل

بخل فرد بخیل برخاسته از چند ویژگی است ، یکی خیال پردازی و دیگری فخر فروشی است.

خیال پردازی بخیل باعث می شود که او تصور کند باید تنها به جمع کردن مال بپردازد و با وجود دارایی آن از آن استفاده نکند چرا که می ترسد فقیر شود و از ثروتمند بودنش فاصله بگیرد. حضرت علی(علیه السلام) درباره آنان می فرماید: فقیر زندگی می کنند و ثروتمند می میرند.(نهج البلاغه، حکمت 126) آنچه هم جمع نموده بود می گندد و خودش نیز از آن محروم می شود . امام علی (علیه السلام) از کنار مزبله ای عبور می کرد ؛ غذاهای گندیده زیادی در آنجا جمع شده بود به آنها اشاره کرد و فرمود: این همه مواد گندیده از خبس افراد بخیل است.

فخرفروشی دیگر ویژگی بخیل است چرا که هر چه دارایی و مال افراد بخیل بیشتر باشد بهتر می توانند درمیان هم کیشان (دنیاپرستان و ساده لوحان) خود را بالاتر کشیده و به مقام و منزلتش که از دارایی خویش کسب کرده است فخر بفروشد.

ویژگی دیگر طمع ورزی است، چرا که بخل از ترس فقر ناشی می گردد، الزام به جمع آوری مال را نیز به دنبال دارد و در این حال فرد بخیل به مال بیشتر طمع می ورزد و همچنین در مالی که امکان بخشیدن آن به دیگران نیز وجود دارد ، هر چند به مقدار کم طمع می ورزد.

عاقبت بخیل

بخیل از آنجا که با واقعیت ها زندگی نمی کند خیال پردازی می کند عاقبتش آن می شود که مورد تعجب علی (علیه السلام) است و می فرماید: از فقری که از آن فرار میکند به سرعت گرفتارش می شود و غنی و ثروتی که آن را طلب می کرد از دستش می دهد.(نهج البلاغه، خطبه 378) بخل جامع همه عیب های زشت و قبیح است و در حقیقت ظلمی بزرگ بر مروت و انسانیّت انسان است .

بخیل در دنیا مثل یک انسان فقیر زندگی می کند چون خودش را صرف پول می کند حاضر نیست پول را صرف خودش کند. لباس کهنه می پوشد، غذای ساده می خورد از این آدم باید پرسید چرا چنین کاری می کنی؟ ایثار که نمی خواهد بکند؛ اگر آدمی بود که ثروت را صرف خودش نمی کرد ولی صرف دیگران می کرد او اهل ایثار بود اما صحبت در بخیل است که فقط می خواهد جمع بکند. بخیل در حالی که از فقر فرار می کند در همان فقر گرفتار است و از غنا دور شده است. در این دنیا زندگیش به زندگی بی نوایان می ماند و در آخرت چون توانگران از او حساب می کشد.( نهج البلاغه ، حکمت 121)

 

پی نوشت ها :

1. نهج البلاغه ترجمه دشتی

2.علی و جاری حکمت، فلسفیان ، نشر لیله القدر

3.نظری دیگر در نهج البلاغه، علیزاده ، ضمیری، نشر معارف

فرآوری : مریم پناهنده

 بخش نهج البلاغه تبیان

واقعا دل به دل راه دارد؟

 

---

امام علی علیه السلام مى فرماید: «کینه و بدخواهى دیگران را از سینه خود دور کن تا بدخواهى به تو از سینه دیگران ریشه کن شود» «اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ»

 

---

بارها و بارها این جمله را شنیده ایم "دل به دل راه دارد" اما واقعا نمی دانیم که این ضرب المثل از کجا آب می خورد،گاه هنگام ابراز علاقه به دیگری طرف مقابل هم ابراز می دارد که چنین حسی به ما دارد ،یا در ذهن داریم به کسی فکر می کنیم ناگهان یا با ما تماس می گیرد و یا با او برخورد خواهیم کرد ؟ این مواقع است که حس می کنیم واقعا پیوندی نامرئی بین قلوب برقرار است .

امام علی علیه السلام مى فرماید: «کینه و بدخواهى دیگران را از سینه خود دور کن تا بدخواهى به تو از سینه دیگران ریشه کن شود» «اُحْصُدِ الشَّرَّ مِنْ صَدْرِ غَیرِکَ بِقَلْعِهِ مِنْ صَدْرِکَ»بسیار مى شود که افراد به دلیل سوء ظن یا حسادت یا اصطکاک منافع، نیات سوئى درباره انسان در دل مى پرورانند، چگونه مى توان آنها را از میان برداشت؟ امام مى فرماید: از خود شروع کن، ابتدا به قلب خویش مراجعه کن ببین آیا نیت سوئى درباره دیگران دارى یا نه؟ اگر دارى آن را از سینه ات پاک کن چیزى نمى گذرد که خواهى دید سینه دیگران نیز از نیات سوء درباره تو پاک شده است.

این مطلب دو دلیل دارد: نخست این که هرگاه انسان نیات بدى درباره دیگران داشته باشد خواه ناخواه در چهره یا سخنان و افعالش نمایان مى شود و همین امر سبب مى گردد دیگران در برابر او موضعى مشابه بگیرند اما هرگاه سخنان و چهره و اعمال کسى را از هرگونه بدخواهى پاک دیدند و آثار محبت و خیرخواهى در رفتار و گفتارشان نمایان گشت آنها نیز موضع مشابهى خواهند گرفت، بنابراین براى زدودن کینه ها از سینه ها و بدخواهى ها و نیات سوء دیگران باید از خودمان شروع کرد و این یکى از اصول مهم روانشناسى است که تا از خود شروع نکنى نباید انتظارى از دیگران داشته باشى .

دیگر این که رابطه مرموز خاصى در میان دلها برقرار است و ضرب المثل معروف «دل به دل راه دارد» یک واقعیت است. گویى دل ها در پنهانى با هم سخن مى گویند و رابطه برقرار مى سازند هنگامى که قلب کسى مملو از بدخواهى به دیگران گردد این پیام به قلب آنها منتقل مى شود و آنها مقابله به مثل مى کنند.

 

این گفتار حکیمانه در واقع چهره دیگرى از گفتار پیش از آن است و هر کدام براى زدودن آثار سوء از نیات و رفتار و گفتار دیگران تأثیر خاص خود را دارند. به همین دلیل در روایتى که از طرطوشى در کتاب سراج الملوک نقل کردیم هر دو با هم آمده است.

شایان توجه این که واژه «شر» مفهوم وسیعى دارد که هر نیت سوء و کینه و عداوتى را فرا مى گیرد. در شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید تفسیر دیگرى نیز براى این کلام حکمت آمیز ذکر شده است و آن این که منظور امام(علیه السلام) این است که مردم را به کار نیکى موعظه نکن و از کار بدى نهى منما مگر این که قبلاً خودت آن کار نیک را انجام داده باشى و آن منکر را ترک کرده باشى، زیرا اندرز دهنده ناپاک سخنانش در دل ها اثر نمى کند.(1)

البته این سخن یک واقعیت است اما موافق منظور امام(علیه السلام) از گفتار حکیمانه بالا نیست، زیرا تعبیر به «صدر» در دو جاى این کلام حکمت آمیز نشان مى دهد که منظور، نیات سوء و کینه هاى درونى است نه افعال بیرونى.

این معنى نه تنها در رابطه انسان ها با یکدیگر، بلکه از یک نظر در رابطه انسان با خدا نیز صادق است، چنان که در حدیثى از امام صادق(علیه السلام) مى خوانیم: «مَنْ أرادَ أنْ یَعْرِفَ کَیْفَ مَنْزِلَتُهُ عِنْدَاللهِ فَلْیَعْرِفْ کَیْفَ مَنْزِلَةُ اللهِ عِنْدَهُ فَإِنَّ اللهَ یُنَزِّلُ الْعَبْدَ مِثْلَ ما یُنَزِّلُ الْعَبْدُ اللهَ مِنْ نَفْسِهِ ؛ هر کس مى خواهد بداند چه مقام و منزلتى نزد خدا دارد به منزلت خداوند نزد خود بنگرد، زیرا خدا منزلت بنده را همان گونه قرار مى دهد که بنده منزلت خدا را در دل و جان خود قرار داده است».(2) در حدیث جالبى از امام صادق(علیه السلام)مى خوانیم که مردى خدمت آن حضرت عرض کرد: شخصى به من مى گوید من تو را دوست دارم چگونه بدانم که او راست مى گوید و واقعاً مرا دوست مى دارد؟ امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود:«اِمْتَحِنْ قَلْبَکَ فَإنْ کُنْتَ تَوَدُّهُ فَإنَّهُ یَوَدُّکَ ؛ قلب خود را بیازماى اگر تو او را دوست مى دارى او هم تو را دوست مى دارد». (قلوب با یکدیگر راه دارند).(3)

 

این سخن را با حدیث دیگرى از امام على بن موسى الرضا(علیه السلام) درباره امام و پیروانش پایان مى دهیم: یکى از یاران آن حضرت به نام «ابن جهم» عرضه داشت: فدایت شوم مى خواهم بدانم من نزد تو چگونه ام؟ امام(علیه السلام) در پاسخ فرمود: «أُنْظُرْ کَیْفَ أَنَا عِنْدَکَ ؛ نگاه کن ببین من در نزد تو چگونه ام».(4)

گاهی اوقات احساس می کنیم علاقه به شخص خاصی دارد وجود ما را می سوزاند بدون اینکه او توجه خاصی به ما داشته باشد و یا حتی از ما بیزار است ، در چنین مواقعی خیلی از ما مخصوصا جوانان و نوجوانان دست به نفرین گشوده و بدترین اتفاقات ممکن را برای شخص محبوب خود می خواهند ، که در این حالت واقعا نمی توان گفت که من او را دوست دارم و او نه،چرا که ما خودمان را دوست داری اینقدر زیاد که نمی توانیم اینرا بپذیریم که وی ما را دوست ندارد ، اگر تو او را نفرین می کنی او هم از تو متنفر است علی رغم اینکه تصور میکنی محبوب توست ، البته

در ایم میان استثنائاتی هم وجود دارد که با بررسی ریشه ها می توان به نتیجه روشنی رسید .

البته شواهدی که از روایات آوردیم برای یک شرایط عادی است و شاهد مثالی بر شرایط نرمال و روابط معمول نه روابط عاطفی عمیق که خود مبحث جداگانه ای می طلبد . بحث ما در این جا این بود که نباید بدخواه و کینه توز بود.

 و صفحه دل را باید از هر آنچه که ناشایست است شست و به جای خشم و کینه و نفرت،عشق و محبت دوستی را به قلب خود راه دهیم تا تبلور آن را در همگان مشاهده کنیم . 

 

پی نوشت ها :

 (1). شرح نهج البلاغه ابن ابى الحدید، ج 18، ص 411.

(2). بحارالانوار، ج 71، ص 156، ح 74.

(3). اصول کافى، ج 2، ص 652، ح 2.

(4). میزان الحکمه، ح 3149.

فرآوری : محمدی

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منبع : سایت آیت الله مکارم شیرازی

نیایش های مولا علی(علیه السلام)

 

 

---

بار خدایا! به تو پناه می برم از این كه با وجود توانگری تو، من تهیدست باشم، یا با وجود هدایتگری، در گمراهی به سر برم، یا با آن كه قدرت و پادشاهی از آن توست، به من ستم شود، یا با آن كه زمام اختیار امور در دست توست، من مقهور و خوار گردم .

---

 

1. پناه بر خدا از انحراف

اللهم انا نعوذ بك ان نذهب عن قولك، او ان نفتتن عن دینك. (خطبه 215)

بارخدایا! به تو پناه می بریم كه از گفتارت روی گردانیم، یا از دینت منحرف شویم.

2. نیایش حضرت علی - علیه السلام -

اللهم انی اعوذ بك ان افتقر فی غناك، او اضل فی هداك، او اضام فی سلطانك، او اضطهد و الامر لك!. (خطبه 215)

بارخدایا! به تو پناه می برم از این كه با وجود توانگری تو، من تهیدست باشم، یا با وجود هدایتگری، در گمراهی به سر برم، یا با آن كه قدرت و پادشاهی از آن توست، به من ستم شود، یا با آن كه زمام اختیار امور در دست توست، من مقهور و خوار گردم.

3. پناه به خدا

«اللهم انی اعوذ بك من ان تحسن فی لامعه العیون علانیتی، و تقبح فیما ابطن لك سریرتی، محافظا علی ریا الناس من نفسی بجمیع ما انت مطلع علیه منی، فابدی للناس حسن ظاهری، و افضی الیك بسوء عملی، تقربا الی عبادك و تباعدا من مرضاتك.» (حكمت 276) ؛

خداوندا! به تو پناه می برم از این كه ظاهرم را در چشم های مردم نیكو جلوه دهی و باطنم را در پیشگاهت زشت سازی، و به وسیله اعمالی كه تو از آنها خوب آگاهی داری، خوش بینی و احترامات مردم را برای خود محافظت كنم و ظاهر خوبم را برای مردم آشكار نموده و اعمال بدم را فقط تو بدانی ، تا به بندگانت نزدیك و از رضای تو دور گردم.

4. نهی از ناسزاگویی

«لما سمع قوما من اصحابه یسبون اهل الشام: انی اكره لكم ان تكونوا سبابین، و لكنكم لو وصفتم اعمالهم، و ذكرتم حالهم، كان اصوب فی القول، و ابلغ فی العذر، و قلتم مكان سبكم ایاهم: اللهم احقن دمانا و دماهم.» (خطبه 206) ؛

شنید كه گروهی از یارانش به شامیان ناسزا می گویند، فرمود: من خوش ‍ ندارم كه شما ناسزاگو باشید، بلكه اعمال او رفتار و موقعیت (باطل) آن ها را خاطرنشان كنید، مؤ ثر و در بیان و جهت رساتر و قانع كننده تر باشد. به جای ناسزاگفتن به آن ها بگویید: خدایا! خون های ما و آنان را حفظ كن!.

5. رضا و توفیق خداوندی

«فی ختام كتابه الی قثم بن العباس: وفقنا الله و ایاكم لمحابه.» (نامه 67)  ؛

در پایان نامه خود به قثم بن عباس: خداوند ما و شما را به آنچه مورد رضای اوست توفیق دهاد.

6. درد دل امیرالمؤمنین - علیه السلام - با خدا

«اللهم انا نشكو الیك غیبه نبینا، و كثره عدونا، و تشتت اهوائنا.» (نامه 15) ؛ خداوندا! به تو از غیبت پیامبرمان و فراوانی دشمنان و پراكندگی خواسته هایمان شكایت می كنیم.

7. طلب بخشش

اللهم اغفرلی ما تقربت به الیك بلسانی، ثم خالفه قلبی. (خطبه 78)

بارالها! بر من ببخشا آن چه را كه به وسیله زبانم بر تو تقرب جستم ، سپس ‍ قلبم یا كاری كه بر زبانم كرده بود مخالفت نمود.

8. راهنمایی خواستن علی - علیه السلام - از خداوند

اللهم ان فههت عن مسالتی، او عمیت عن طلبتی، فدلنی علی مصالحی، و خذ بقلبی الی مراشدی، فلیس ذلك بنكر من هدایاتك، و لا ببدع من كفایاتك. (خطبه 227)

خداوندا! اگر از سؤ ال كردن خود ناتوان باشم یا راه پرسیدن را ندانم، مرا به مصالح خویشتنم راهنمایی و دلم را به سوی موارد رشدم بگردان، این الطاف از هدایت های تو ناشناخته نیست و از كفایت هایی كه برای مخلوقات می نمایی شگفت انگیز نمی باشد.

9. نیایش علی - علیه السلام -

«اصبحت عبدا مملوكا ظالما لنفسی، لك الحجه علی و لا حجه لی. و لا استطیع ان آخذ الا ما اعطیتنی، و لا اتقی الا ما وقیتنی.» (خطبه 215)

آن حضرت به طور فراوان نیایش با خدای می نمود: شب را به بامداد رساندم در حالی كه بنده ای ستمكار به خویشتنم. پروردگارا! من حجتی بر تو ندارم و من نمی توانم چیزی جز آنچه كه تو به من عطا كرده ای بگیرم و نمی توانم خود را نگهداری و صیانت كنم جز آنچه تو مرا صیانت كنی.

10. مانوس ترین انس گیرندگان

اللهم انك آنس الانسین لاولیائك، و احضرهم بالكفایه للمتوكلین علیك. تشاهدهم فی سرائرهم، و تطلع علیهم فی ضمائرههم، و تعلم مبلغ بصائرهم. فاسرارهم لك المكشوفه، و قلوبهم الیك ملهوفه. ان اوحشتهم الغربه آنسهم ذكرك، و ان صبت علیهم المصائب لجاوا الی الاستجاره بك، علما بان ازمه الامور بیدك، و مصادرها عن قضائك. (خطبه 227)

بارالها! تویی مانوس ترین انس گیرندگان بر دوستانت و حاضرترین آنان برای كفایت به كسانی كه توكل بر تو می نمایند، آنان را در درونشان شاهدی و بر آنان در وجدان های باطنیشان مطلعی و تویی كه به مقدار بینایی های آنان دانایی. پس رازهای نهانی آنان برای تو آشكار و دل هایشان رابه سوی تو شیفته و بی قرار است. اگر غربت آنان را به وحشت بیاندازد، ذكر تو انیسشان گردد و اگر مصیبت های روزگار بر سرشان تاختن آورد، پناهندگی به تو جویند؛ زیرا می دانند كه زمام همه امور به دست تو است و صدور آن ها از مقام قضای تو.

11. حمد و سپاس خدا را سزاست!

الحمدلله المعروف من غیر رؤیه، و الخالق من غیر منصبه. خلق الخلائق بقدرته، و استعبد الارباب بعزته، و ساد العظما بجوده. (خطبه 183)

حمد و سپاس خدا را كه بی آن كه دیده شود، شناخته شده و بدون رنج و زحمت آفریننده است، موجودات را به قدرت خویش بیافرید و خداوندگاران را با عزت و اقتدار خویش به بندگی گرفت و با جود و بخشندگی خود بر بزرگان سروری یافت.

بخش نهج البلاغه تبیان

 

 

 

---

منبع : اندیشه قم

گرفتاران رنج ابدى

 

---

به همان اندازه که عفو و گذشت، روح انسان را آرامش و آسایش مى‏بخشد، کینه‏توزى و انتقام جویى موجب رنج درونى و عذاب روحى است.

 

---

امام على علیه السلام فرمود:

«أَلْحَقُودُ مُعَذَّبُ النَّفْسِ مُتَضاعِفُ الْهَمِّ.» ؛  

انسان‏کیته‏توز، پیوسته روحش در عذاب و اندوهش رو به‏افزایش است.  (غررالحکم ج2 ص91)

به همان اندازه که عفو و گذشت، روح انسان را آرامش و آسایش مى‏بخشد، کینه‏توزى و انتقام جویى موجب رنج درونى و عذاب روحى است.

آنکه عفو مى‏کند، کار را پایان یافته مى‏داند و جان را رها و دل را فارغ؛ ولى کسى که حاضرنیست بگذرد، مایه رنج و ریشه غصه را در درون خود باقى مى‏گذارد، پیوسته در فکر انتقام و تقاص است و این فکر، او را در رنج نگه مى‏دارد. استخوان لاى زخم، یعنى همین!

چرا با کینه‏توزى و لجبازى و عناد، خود را به دست خودمان شکنجه دهیم؟

وقتى مى‏توان راحت زیست، چرا زندگى با اعمال شاقّه را بر خودمان تحمیل کنیم؟

بعضى‏ها کینه شترى دارند. تا تلافى نکنند آرام نمى‏شوند. ولى گاهى زمان این تلافى و انتقام، تا ده سال طول مى‏کشد. ده سال در کمین بودن تا آن کینه را به کار گرفتن و ضربه زدن؟! واقعاً که نادانى و خود آزارى است.

آنکه همان لحظه اول، خطاى دیگرى را مى‏بخشاید، از همان دم خود را آسوده ساخته و پرونده را بسته است.

کینه‏توز، اگر نتواند انتقام بگیرد، غصه و اندوه خودخورى‏اش چند برابر مى‏شود.

حقا که کینه‏توزان، گرفتار رنج‏ابدى‏اند.

رهایى از این رنج هم به دست خودشان است... با عفو.

حالا چگونه می توان بخشید؟ وقتی که حس می کنیم تمام وجود ما کینه و نفرت است نسبت به طرف مقابل ،این کینه های شتری به این خاطر است که ما زیادی این دنیا و محتویاتش را جدی گرفته ایم اگر واقعا چشم باز کنیم و کمی دقت کنیم می بینیم که موضوعات خیلی مهم تر هم ارزش توجه ندارند چه برسد به این مسائل جزئی که دنیا را برای ما تیره و تار کرده است .

 

امام على علیه السلام فرمودند:

«اَلدُّنیا أَصغَرُ وَ أَحقَرُ وَ أَنزَرُ مِن أَن تُطاعَ فیهَا الحقادُ» ؛ دنیا کوچک تر و حقیر تر و ناچیز تر از آن است که در آن ازکینه ها پیروى شود. (غررالحکم، ج2، ص 52، ح1804)

امام على علیه السلام:

«مَنِ اطَّرَحَ الحِقدَ استَراحَ قَلبُهُ وَلُبُّهُ » ؛ هر کس کینه را از خود دور کند، قلب و عقلش آسوده گردند.

(غررالحکم، ج5، ص 326، ح8584)

امام على علیه السلام:

«اِحصِدِ الشَّرَّ مِن صَدرِ غَیرِک بِقَلعِهِ مِن صَدرِک » ؛ براى دِرو کردن بدى از سینه دیگران، آن را از سینه خودت ریشه کن کن. (نهج البلاغه، حکمت 178)

امام على علیه السلام :

«اِحتَمِل أَخاک عَلى ما فیهِ وَلاتُکثِرِ العِتابَ، فَإِنَّهُ یورِثُ الضَّغینَةَ » ؛ برادرت را با همان وضعى که دارد تحمل کن و زیاد سرزنش نکن، زیرا این کار کینه مى آورد. (تحف العقول، ص84)

تادیر نشده

امام على علیه السلام فرمود:

«قَصِّرُوا الأَمَلَ وَ بادِرُوا الْعَمَلَ وَخافُوا بَغْتَةَ الأَجَلِ. » آرزو را کوتاه کنید و به سوى عمل بشتابید و از فرارسیدن ناگهانى اجل و مرگ، بهراسید. (غررالحکم ج4 ص511 ) 

امان از فرداهاى نامعلوم و افقهاى ناپیدا!

یکى از آفت هاى عمل، تسویف است، یعنى کارها را به بعد، موکول کردن و امروز و فردا کردن.

داشتن آرزوهاى دور و دراز و افسانه‏اى و رؤیایى، کار آدمهاى غافل است. گاهى یک ناگهان، همه نقشه‏ها را نقش بر آب مى‏کند و همه بافته‏ها را پنبه مى‏سازد.

 

مرگ ناگهانى، حادثه ناگهانى، بیمارى پیش‏بینى نشده، گرفتارى‏هاى خارج از محاسبه، به هم خوردن رابطه‏ها و رفاقت‏ها و... خیلى ناگهان‏هاى دیگر.

پس، نمى‏توان خیلى به فرداى نیامده دل بست و در عالم تخیل و رؤیا زیست.

حسابها باید روشن و وظیفه‏ها باید انجام یافته باشد و خودمان نیز باید آماده باشیم. آماده هرچیز، از جمله رفتن ناگهانى و کوچیدن بى‏خبر.

همه انبیا و سفیران غیب، آمده‏اند تا به عنوان برگزیدگانى آگاه از آن سوى پرده‏ها گوشه‏اى از همین نیامدهها را به ما بگویند و هشدار دهند و بیدارمان کنند.

بدا به حال آنکه مرگ، ناگهان او را بگیرد و او حتى مجال خداحافظى با این و آن را نداشته باشد

فرآوری : محمدی 

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منابع : حکمت هاى علوى (علیه السلام) ترجمه و شرح 110 حکمت از سخنان حضرت على علیه السلام جواد محدّثى

سایت شهید آوینی

عملی که هیچ بشری قادر به انجامش نیست!

 

---

کمال شکر و کامل ترین شکر به این است که انسان با زبان دل و خلوص نیّت به درگاه الهی اعتراف کند که پروردگارا!  من از به جا آوردن کم‌ترین شکر و کوچک‌ترین نعمت تو عاجز و ناتوانم ، زیرا توفیق شکرگزاری، خود نعمت جدیدی است .

 

---

 

«الحمدالله الذی إلیه مصائر الخلق، وعواقب الأمر نَحمَدُهُ علی عظیم إحسانِهِ ، ونیرّ بُرهانِهِ، و نوامی فضله وامتنانه، حَمداً یکونُ لحّقه قضاءً ، ولشکره أداءً، وإلی ثوابه مُقرّباً ،وَ لِحُسنِ مَزیدِه موجباً ».1

امیر بیان علی (علیه‌السلام) در این فرازی از خطبه نورانی182نهج البلاغه، ضمن حمد و ستایش حضرت حق، از فضل و احسان فراوانی که یگانه خالق هستی در بندگان خویش عنایت نموده ،سخن به میان آورده و در این باره به زیبایی می‌فرماید:

«ستایش خداوندی را سزاست که سرانجام خلقت، و پایان کارها به او بازمی گردد، خدا را بر احسان بزرگش ،و برهان آشکار، و فراوانی فضل و آنچه بدان بر ما منّت نهاده است می‌ستاییم، ستایشی که حق او را اداء کند، و شکر شایسته او را به جا آورد، به ثواب الهی ما را نزدیک گرداند، و موجب فراوانی نیکی و احسان او گردد».

سخن مولای متّقیان حامل این پیام ارزنده است که انسان همواره باید در زندگی به یاد خدا بوده و در مقابل نعمت‌های فراوانی که او در اختیارش قرارداده به شکر و سپاس از آن آفریدگار مهربان بپردازد.

اهمیّت مسئله شکرگزاری به اندازه‌ای است که خداوند بی همتا غفلت از آن ‌را هرگز مجاز ندانسته و از این جهت به شدّت مردم را مورد مذمّت و سرزنش خویش قرار داده و در این باره فرموده است:

(اِنَّ الله لذوفضلٍ علی الناس ولکنّ اکثرالناس لا یشکرون) ؛ خداوند نسبت به بندگان خود احسان می‌کند، ولی بیشتر مردم شکر او را بجا نمی‌آورند .

پیرامون موضوع شکر، آن چه مسلّم است آن است که این شکر در مقابل نعمت‌های بی شماری است که خداوند بی همتا به ما عنایت فرموده است، اما در این میان به این مطلب نیز باید معترف بود که نعمت‌های الهی به گونه‌ای هستند که سر تا پای وجودمان را فراگرفته و به اندازه‌ای فراوان است که ما حتی قادر به شمارش آن نیستیم ،تا چه برسد به اینکه شکر آن را بجا آوریم ،چرا که شکر نعمت، زمانی امکان پذیر است که ما نعمت را بشناسیم ، در حالی که هیچ انسانی در این عالم هستی نمی‌تواند چنین ادّعایی داشته باشد که من به این شناخت و معرفت دست یافته‌ام .

بنابراین باید در مقابل چنین خدایی زانوی ادب بر زمین نهاده و زبان به عجز گشاییم که خدایا ما به این حقیقت معترفیم که حتّی توان شناخت کوچک‌ترین نعمت‌هایی را که به ما ارزانی داشته‌ای نداریم.

 

در حدیثی ششمین اختر تابناک آسمان ولایت و امامت ،امام صادق(علیه‌السلام) پیرامون این امر فرموده است: «و تمام الشکر ألاعتراف به لسان السِّرِ ّخالصاً لله عزوجل بالعجز عَن بلوغ أدنی شکره، لانّ التوفیق للشکر نعمة حادثة یجب الشکر علیها، وهی أعظم قدراً و أعزّ و جوداً من النعمة التی مِن أجلها وفقت له، فیلزمک علی کل شکرٍ شکرٌ اَعظم مِنه إلی ما لا نهایة لَهُ...)  ؛ کمال شکر و کامل ترین شکر به این است که انسان با زبان دل و خلوص نیّت به درگاه الهی اعتراف کند که پروردگارا!  من از به جا آوردن کم‌ترین شکر و کوچک‌ترین نعمت تو عاجز و ناتوانم ، زیرا توفیق شکرگزاری، خود نعمت جدیدی است که خدا به بنده خویش عنایت فرموده، بنابراین بر خود این توفیق نیز شکر دیگری لازم است، و این توفیق شکر به مراتب قدر و منزلتش بالاتر و وجودش عزیزتر است از نعمتی که به خاطرش موفّق به شکر شدی، روی این حساب بر هر شکری، شکری جداگانه لازم است که این موضوع سر به بی نهایت می‌زند .

با توجّه به فرمایش نورانی امام صادق (علیه‌السلام) می‌توان گفت: از آغاز خلقت تا کنون هیچ انسانی نتوانسته موفق به ادای شکر شود و در آینده نیز چنین مهمّی به وقوع نخواهد پیوست ، و شاید در این باره بتوان گفت: خالق هستی با کرم و لطف خویش، همین اقرار ما به عجز از«شکرگزاری» را به عنوان شکر به حساب می‌آورد.

در این میان ممکن است عده‌ای گمان کنند حال که ما قادر بر شکر الهی نیستیم، بنابراین از چنین تکلیفی معاف بوده و در این باره هیچ وظیفه‌ای متوجه ما نیست.

در پاسخ به این پندار غلط باید گفت: درست است که ما توان شکر نعمت‌های الهی را نداریم اما این بدان معنا نیست که ما نسبت به ادای شکر الهی هیچ وظیفه‌ای نداشته باشیم ،بلکه باید در این مسیر قدم نهاده و به قدرت و توان و نیروی خویش ادای تکلیف نماییم.   

توجّه به نعمت‌های الهی و تلاش در جهت به جا آوردن شکر آن‌ها، شعله عشق خدا را در اعماق جان ما فزون‌تر نموده و خانه قلب ما را از نور ایمان روشن و منوّر می سازد.

 

نعمت بزرگی که کمتر به آن توجّه می‌شود!

در میان انبوه نعمت‌های فروانی که خالق هستی در اختیارمان قرار داده است، یک نعمت که همیشه همه جا به اما بوده و تا زمانی که چراغ حیات در وجودمان روشن است ما را همراهی می‌کند. آن نعمت ارزشمند، نعمت نفس کشیدن است که خداوند مهربان از سر لطف و محبت آن‌را به ما ارزانی داشته است.

نعمت تنفّس به اندازه‌ای مهمّ است که اگر کم‌ترین اختلالی در دستگاه آن پدید آید، عرصه‌ی زندگی بر انسان تنگ و به رنج و مشقت فروان مبتلا خواهد شد.

انسان نفس می‌کشد و گمان می‌کند که فقط مقداری اکسیژن به وسیله دستگاه تنفس وارد بدن شده و سوخته‌ی آن‌ را به نام "کربنیک" بر می گرداند، در حالی که به این سادگی نیست برای ایجاد یک نفس در وجود ما انسان‌ها، میلیاردها چرخ باید در کارگاه با عظمت هستی به حرکت درآید تا در نهایت نفسی برایمان ساخته شود.

زمین باید به دور خورشید بگردد تا فصل‌ها پدید آید و نیز باید به دور خود بگردد تا شب و روز پدید آید، آفتاب بر زمین بتابد تا قسمتی از آبها تبخیرش و دو سپس گیاهان و درختان در اثر تبخیر آب و بارش باران برویند و بدنبال آن عمل کربن گیری به وسیله‌ی میلیاردها گیاه و درخت انجام می شود و طی مراحل بسیار حساس و پیچیده اکسیژن زمین تأمین شود تا در نتیجه انسان به راحتی نفس بکشد.

ما اگر بخواهیم تا حدودی با موضوع تنفس آشنا شویم و به ماهیت و چیستی آن پی ببریم، هزاران کتاب را باید در این باره مطالعه نماییم، بنابراین اگر پیرامون موضوع شکرگزاری از حضرت حق منصفانه نظر بدهیم باید بگوییم که ما حتّی نسبت به نعمت تنفس که به نظر ساده و کوچک می‌آید، ادای شکر نکرده و حقش را بجا نیاورده‌ایم. در حدیثی امام صادق(علیه‌السلام) در مورد نعمت نفس کشیدن و لزوم شکرگزاری از پروردگار عالم در این باره می‌فرماید:«فی کل نَفَسٍ مِن انفاسک شکرٌ لازمٌ لک، بَل ألف أوأکثر...» 4 ؛ در هر نفسی از نفس‌های تو، شکری لازم است برای تو، بلکه هزار شکر و یا بیشتر.

چنان چه ملاحظه می‌فرمایید، امام(علیه‌السلام) در مورد شکر ، شخص را بیان نفرموده است و در این باره از کلمه( أو اکثر) یعنی بلکه بیشتر ، استفاده نموده است که این خود بیانگر آن است که به جهت همین نعمت به  هزاران هزاران شکر لازم است که بدیهی است چنین امری از توان بشر خارج است.      

نمونه‌ای کم نظیر از شکرگزاری!

نقل است که حضرت داوود(علیه‌السلام) به پروردگار عرض کرد: پروردگارا! همنشینم را در بهشت به من معرفی کن و نشان بده کسی را که مانند من از زندگی بهشتی بهره‌امند خواهد شد؟ خداوند فرمود: همنشین تو در بهشت، «متی» پدر حضرت یونس است داوود اجازه خواست به دیدار متی برود، خداوند هم اجازه داد، داوود با فرزندش سلیمان به محل زندگی او آمدند. خانه‌ای را دیدند که از برگ خرما ساخته شده، پرسیدند : متی کجاست؟ در پاسخ گفتند: در بازار است هر دو به بازار آمدن از محل متی پرسیدند، در جواب گفتند: او در بازار هیزم فروشان است، در بازار هیزم فروشان سراغ او را گرفتند عده‌ای گفتند ما هم در انتظار او هستیم .

داوود و سلیمان به انتظار دیدار او نشستند، ناگاه متی در حالی که پشته‌ای از هیزم بر سر گذاشته بود آمد. مردم به احترام او برخاستند و پشته را از سر او گرفته بر زمین نهادند، متی پس از حمد خدا هیزم را در معرض فروش گذاشت و گفت: چه کسی جنس حلالی را با پول حلال می‌خرد؟ یکی از حاضران هیزم را خرید، در این وقت داوود و سلیمان به او سلام دادند، متی آنها را به منزل خود دعوت نمود و با پول هیزم مقداری گندم خرید و به منزل آورد و آن را با آسیاب آرد کرد و خمیر نمود و آتش افروخت و مشغول پختن نان شد.

در آن حال با داوود و سلیمان به گفتگو پرداخت تا نان پخته شد مقداری نان در ظرف چوبی گذاشت، و بر آن کمی نمک پاشید و ظرفی پر از آب هم در کنارش نهاد، به دو زانو نشست و مشغول خوردن شدند. متی لقمه‌ای برداشت خواست در دهان بگذارد، گفت: بسم الله و خواست ببلعد گفت الحمدلله . و این عمل را در لقمه دوّم و سوّم و...نیز انجام داد.

آنگاه کمی از آب با نام خدا میل کرد. هنگامی که خواست آب را بر زمین بگذارد خدا را ستود، سپس چنین گفت: الهی چه کسی را مانند من نعمت بخشیدی و درباره اش احسان نمودی؟ چشم بینا و گوش شنوا و تن سالم به من عنایت کردی و نیرو دادی تا توانستم به نزد درختی که آن را نکاشته‌ام و نه در حفظ آن کوشیده‌ام، بروم و آن را وسیله روزی من قرار دادی و کسی را فرستادی که آن را از من خرید و با پول آن گندمی خریدم که با آن نان پختم و با میل و رغبت آن را خوردم تا در عبادت و اطاعت تو نیرومند باشم، خدایا تو را سپاسگزارم . پس از آن متی گریست در این موقع داوود به فرزندش سلیمان فرمود: فرزندم ،بلند شو برویم من هرگز چنین بنده‌ای مانند این شخص ندیده بودم که به پروردگارش سپاس گزارتر و حق شناس تر باشد.

 

 پی نوشت ها :                                                                          

1 فرازی ازخطبه182نهج البلاغه،ص344، ترجمه محمد دشتی

2 سوره بقره،آیه 243

3ـمصباح الشریعه،ص25

4 همان،ص 24

مهدی صفری

بخش نهج البلاغه تبیان

 

درمان اعجاب و خودپسندى مسؤلان!

 

---

یكى از مسائل [اخلاقى كه در رابطه با مسئولان و زمامداران جنبه اجتماعى پیدا مى كند] مسأله خودپسندى، خودبینى و خودمحورى است.

---

بهترین روش درمان استكبار این است كه انسان رابطه خود را با خداى خود، مطمح نظر قرار دهد و ناچیزى خود را در برابر غنّىِ بالذّات به دقت ارزیابى كند و ببیند آیا با این همه فقر و ناچیزى و نادارى، دم از خودمحورى و خودپسندى زدن ابلهانه و احمقانه نیست؟ و مگر نه این است كه خداوند مى فرماید: «اَلْكبرِیاءُ رِدایى (كبر و بزرگى جامه مخصوص من است) و مگر نه این است كه انسان متكبّر مى خواهد در این حد، خود را بسان خداوند تصوّر كند؟ و آیا این شرك خفى نیست؟!

آرى، همین است كه على (علیه السلام) را وادار مى كند تا مالك را از عاقبت شوم استكبار برحذر دارد:

«وَ إِیَّاكَ وَ الاِْعْجَابَ بِنَفْسِكَ وَ الثِّقَةَ بِمَا یُعْجِبُكَ مِنْهَا وَ حُبَّ الاِْطْرَاءِ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیْطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیَمْحَقَ مَا یَكُونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ.وَ إِیَّاكَ وَ الْمَنَّ عَلَى رَعِیَّتِكَ بِإِحْسَانِكَ أَوِ التَّزَیُّدَ فِیمَا كَانَ مِنْ فِعْلِكَ أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَكَ بِخُلْفِكَ فَإِنَّ الْمَنَّ یُبْطِلُ الاِْحْسَانَ وَ التَّزَیُّدَ یَذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ وَ الْخُلْفَ یُوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللَّهِ وَ النَّاسِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ» ؛ از خودپسندى و اطمینان داشتن به چیزى كه از آن خوشت مى آید و نیز از ستایش و تعریف مردم برحذر باش; زیرا در این حالت ها شیطان فرصتى مى یابد و نیكى هاى نیكوكاران را محو و نابود مى كند.

برحذر باش از این كه با احسانى كه به رعیت مى كنى، منّتى بر سر آنان بگذارى و یا كارى كه برایشان انجام مى دهى، زیادتر از اندازه، آن را به رخشان بكشى و بزرگ جلوه دهى و یا اگر وعده اى به آنان مى دهى، از آن سرپیچى و تخلّف نمایى; زیرا منّت، احسان را باطل و بى پاداش مى گرداند و زیادتر از اندازه جلوه دادن، نور حقیقت را از بین مى برد و خلف وعده، خشم و غضب خدا و مردم را افزایش مى دهد. خداوند متعال مى فرماید: «خداوند از قولى (منظور هر گونه قول دادن است) كه مى دهید و بدان عمل نمى كنید سخت غضبناك خواهد شد.»

 

در این كلمات، حضرت پس از بیان زشتى استبكار، سه مطلب اساسى دیگر را نیز مورد عنایت قرار داده است:

 

1. حاكم اسلامى حقّ منّت گذارى به مردم را ندارد

اصولاً در تعالیم اسلامى منّت در همه جا محكوم است ـ چه منّت مردم به مردم و چه منّت دولت به مردم ـزیرا كه اوّلاً، انفاق و صدقه [و به عبارت دیگر كمك به دیگران]براى این است كه فقرا از وضع دلخراش زندگى فقیرانه نجات پیدا كنند و با تأمین احتیاجات مادّى، ناراحتى روحى شان برطرف گردد. در صورتى كه اگر به دنبال انفاق و بخشش، منّت بوده باشد، نه تنها این هدف عملى نشده بلكه لطمه سنگین ترى بر روح مستمندان وارد آمده است. ثانیاً، آنچه كه دولت به عنوان خدمت ارائه مى دهد، انجام وظیفه است و نمى توان بر كسى منّت گذاشت. ثالثاً، انفاق و بخشش بایستى وجهه خدایى داشته باشد و منّت، حاكى از این است كه عمل انجام شده براى خدا نبوده است. رابعاً، خداوند متعال كه حاكم على الاطلاق و صاحب همه قدرتها و نیروهاست، در بخشش این همه نعمت هاى هستى (جز نعمت رسول خد (صلى الله علیه وآله) و نعمت اسلام) بر انسان ها منّت نگذاشته است و اگر انسانى در مقابل احسان به دیگرى منّت بگذارد، حاكى از این خواهد بود كه براى خود استقلال قائل شده و نعمت را از آن خود مى داند; در صورتى كه به حكم«لا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إلاّ بِالله» مالك همه هستى، اوست و از اوست. (إنّا لله وَإنّا إلَیْهِ راجِعُونَ).

2. نتیجه خلف وعده حاكم اسلامى

در اسلام تخلّف از وعده در حكم بى دینى و بى ایمانى است. قرآن در همین زمینه مى فرماید: «كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ الله و...» در مقابل، وفاى به عهد از نشانه هاى ایمان و پاى بندى به مسائل اسلامى است. اگر مسئولى به مردم وعده اى بدهد و از آن تخلّف كند، علاوه بر این كه مورد غضب خدا قرار خواهد گرفت، زیان این تخلّف متوجه دولت خواهد شد ولذا شایسته است مسؤولان وعده هایى رامطرح كنندكه صددرصدمى توانندبه آن عمل نمایند و از دادن وعده هایى كه احتمال تخلّف از آن هست، پرهیز كنند.

 

3. مبالغه گویى شایسته حاكم اسلامى نیست

حقیقت و آنچه كه از حقیقت برخوردار است، از نورانیّت و روشنایى مخصوص به خود بهره مند مى باشد و لذا انسانى كه فى المثل دروغ مى گوید، در باطن خود گرفتار عذاب وجدان است و در تاریكى و سیه دلى به سر مى برد; در حالى كه انسان راستگو از نورانیّت و روشنایى برخوردار است. روى این اصل، گفتن آنچه كه تحقّق یافته است، مردم را متنفّر نمى كند; بلكه انسان ها با مشاهده نورانیّت مجذوب حقیقت خواهند شد. از این رو، شایسته نیست دولت اسلامى كارهاى انجام شده را به صورتى اغراق آمیز و با مبالغه و بیش از آنچه انجام گرفته با مردم مطرح كند; زیرا مردم با دیدن عملكرد واقعى، فریفته حقیقت مى شوند و با احساس مبالغه و گزافه گویى، مسؤولان را خائن و بى اعتقاد به مبانى اسلامى تلقّى خواهند كرد.

 

 

بخش نهج البلاغه تبیان

---

منبع : آیین كشوردارى از دیدگاه امام على (علیه السلام) آیت الله العظمى محمد فاضل لنكرانى (ره)

دو خطر بزرگ اخلاقی در نهج‌البلاغه

 

---

ای مردم، از دو چیز بیش از هر چیز بر شما ترسانم: پیروی از هوای نفس، و آرزوی دراز. امّا پیروی از هوای نفس و اطاعت از شهوات، آدمی را از حق جدا کند و از برکات آن محروم سازد. و امّا آرزوی دراز، رستاخیز را از یاد برَد.

 

---

 

و من خطبه له علیه‌السلام

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَیْکُمُ اثْنَانِ اتِّبَاعُ الْهَوَی وَ طُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّبَاعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْآخِرَةَ أَلَا وَ إِنَّ الدُّنْیَا قَدْ وَلَّتْ حَذَّاءَ فَلَمْ یَبْقَ مِنْهَا إِلَّا صُبَابَةٌ کَصُبَابَةِ الْإِنَاءِ اصْطَبَّهَا صَابُّهَا أَلَا وَ إِنَّ الْآخِرَةَ قَدْ أَقْبَلَتْ وَ لِکُلٍّ مِنْهُمَا بَنُونَ فَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ وَ لَا تَکُونُوا مِنْ أَبْنَاءِ الدُّنْیَا فَإِنَّ کُلَّ وَلَدٍ سَیُلْحَقُ بِأَبِیهِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَ إِنَّ الْیَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَلَ أقول الحذاء السریعة و من الناس من یرویه جذاء بالجیم و الذال أی انقطع درها و خیرها (خطبه (42) نهج البلاغه)

دو خطر بزرگ اخلاقی

ای مردم، از دو چیز بیش از هر چیز بر شما ترسانم: پیروی از هوای نفس، و آرزوی دراز. امّا پیروی از هوای نفس و اطاعت از شهوات، آدمی را از حق جدا کند و از برکات آن محروم سازد. و امّا آرزوی دراز، رستاخیز را از یاد برَد. آگاه باشید که دنیا روی گردانیده و شتابان در گذر است و چیزی جز اندکی - چون ته مانده ظرفِ از آب تهی شده - باقی نمانده است. هان بدانید که آخرت نیز به سویتان در راه است، و هر کدام از این دو را فرزندانی است. و شما تلاش کنید که از فرزندان آخرت باشید نه از فرزندان دنیا، که هر فرزندی بزودی در قیامت به پدرش پیوندد. امروز روز کار است نه حساب، و فردا روز محاسبه خواهد بود نه کار.

شریف رضی گوید: بعضی به جای کلمه «حذّû، «جذّû نقل کرده‌اند یعنی دنیا پشت کرده در حالی که خیر و برکت آن قطع شده است.

هوای نفس به هر عمل و رفتار، ظاهری و باطنی گفته می‌شود که در جهت مخالف خواسته و اراده خداوند متعال باشد. ما یک خواسته‌هایی داریم و خداوند هم خواسته‌هایی. اگر خواسته ما مطابق خواسته خدا نباشد, می‌شود هوای نفس و خواسته های نفسانی. غفلت از یاد خدا، فراموش کردن نعمت‌ها، نیکی‌ها، حکومت و اقتدار الهی و پیروی از شیطان و شیطان صفتان، افراد و تفریط در اعمال و رفتار، برخی از مصادیق پیروی از هوای نفس می‌باشد. خداوند متعال در سوره کهف با اشاره به این نکته می‌فرماید: وَ لا تُطِعْ مَنْ اَغْفَلْنا قَلْبَهُ عَنْ ذِکْرِنا وَ اتّبَعَ هَواهُ وَ کانَ اَمْرُهُ فُرُطاً; } ای رسول ما! از کسانی که قلبشان را از یاد خود غافل ساختیم اطاعت مکن ؛ همان‌ها که از هوای نفس پیروی می‌کردند و کارهایشان از روی افراط و تفریط است.

 

لذا در قرآن پیروی از هوی نفس مورد نکوهش و مذمت قرار گرفته است و کسانی که از هوی و هوس پیروی نمی‌کنند مورد ستایش و تشویق پروردگار متعال قرار گرفته‌اند: «وَ أَمّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی* فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِیَ الْمَأْوی؛ و اما کسی که از ایستادن در برابر پروردگارش هراسید و نفس خود را از هوس باز داشت. پس جایگاه او همان بهشت است». (سوره نازعات، آیه 41)؛ (بهاءالدین خرمشاهی، دانشنامه قرآن، انتشارات دوستان، ج 2، ص 2358)

 

مبارزه با هوای نفس

به هر میزان که انسان خواهان امیال نفسانی باشد، به همان اندازه، از نیروی عقل و اراده فاصله می‌گیرد. آدمی به دلیل افراط در هواپرستی، سست اراده و بی اختیار می‌شود، و همه‌ی فضایل انسانی را از دست می‌دهد. از نظر اسلام، منشأ همه‌ی گناهان، پیروی بی چون و چرا از هوای نفس است و پرهیزگار کسی است که از دام هوا و هوس رهیده باشد. پیامبر گرامی اسلام، هوسْ گریزان را از شجاعان امت خویش برشمرده و فرموده‌اند: اَشْجَعُ الماسِ مَنْ غَلَبَ هَواهُ ؛ شجاع‌ترین مردم کسی است که بر خواسته های نفسانی چیره شود.

آرزوی بلند داشتن

از نگاه آموزه های دینی، اصل داشتن آرزو پذیرفته شده است. آنچه اسلام پیروانش را از آن باز داشته، آرزوهای طول و درازی است که نه تنها هرگز بدان ها دست نمی‌یابند، بلکه انسان را به غفلت و بی خبری می کشانند و او را از رسیدن به حقیقت باز می‌دارند، چنان که امام علی علیه‌السلام «آرزوی دراز را عامل فراموشی امر آخرت معرفی می‌فرمایند.» امام سجاد علیه‌السلام نیز در صحیفه سجادیه، در مواردی بسیار از طولانی بودن آرزو به خدای مهربان پناه می‌برد، از جمله در نیایشی می‌فرماید: «بارالها! به تو پناه می‌بریم از اینکه قصد خیانت با کسی کنیم یا به اعمال عجب بورزیم و آرزوهای خود را دراز سازیم».

خطر آرزوهای دور و دراز آرزوهای دور و دراز، افزون بر آنکه نشانه خام اندیشی انسان است، فکر وی را از توجه کردن به واقعیت‌های زندگی باز می‌دارد و او را در راه رسیدن به این آرزوها به لغزش‌های فراوان دچار می‌کند. بر این اساس، خداوند در قرآن کریم وجود گرایش انسان به چنین آرزوهایی را وسوسه و القای شیطان می‌داند و می‌فرماید: یَعِدُهُمْ وَ یُمَنّیهِمْ وَ ما یَعِدُهُمْ الشَّیْطانُ اِلاّ غُروُرا. (نساء:120) شیطان به آنان وعده می‌دهد و ایشان را در آرزوها می‌افکند و (البته) جز غرور (و فریب) به آنان وعده ای نخواهد داد.

امام سجاد علیه‌السلام ، رهایی از دام چنین آرزوهای فریب دهنده و تباه کننده را از خداوند درخواست می‌کند و از حضرتش می‌خواهد که برای تعدیل در آرزوها، همواره یاد مرگ را در برابر چشمانش مجسم بدارد. نیایش آن حضرت در این باره چنین نغز و تأمل برانگیز است: خدایا! ما را از نیرنگ (و فریب) آرزو سلامت دار و از شر آن ایمن گردان و مرگ را در برابر دیدگان ما مجسم کن و ما را چنان مکن که یک روز در یاد مرگ باشیم و روز دیگر آن را فراموش کنیم (بلکه توقیفمان ده تا همواره به یاد آن باشیم).

فرآوری : زهرا اجلال

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منابع :

سایت حوزه

سایت اندیشه قم

فوت و فن پنهان کاری را فراگیرید!

 

---

موفق‏ترین کارها آن است که پنهان کاری آن را فرا گیرد. اصولاً انسان اشیاء قیمتی و با ارزش را در جایی دور از چشم‏دیگران پنهان می‏کند. راز نیز گوهر گرانبهایی است که باید در جای‏مطمئن، پنهان گردد. اگر جواهر گرانبها را درون صندوق‏های‏آهنین، پنهان می‏کنند سینهء هر کس نیز، محکم‏ترین صندوق راز اوست.

 

---

در بینش اسلامی راز داری دارای جایگاه ویژه ایست. افرادی که‏باز و بی‏پروا سخن می‏گویند، دور از ادب و فرهنگ اسلامی معرّفی‏شده‏اند، به تعبیر ساده‏تر اسلام کوشیده است که برای همه ی دهان‏هاقفل و بندی از جنس تعهّد و تدبیر ارائه کند و این فرهنگ را گسترش دهد.

در حدیثی، امام صادق علیه السلام می‏فرماید:

«... آنگاه که مطّلع شدید، در بین شما کسی هست که‏محدودیت‏های گفتاری را رعایت نمی‏کند، به خانه‏اش‏بروید و با نصیحت بکوشید او را از این عادت بازدارید.اگر قبول نکرد از طریق کسی که این فرد، او را بزرگ‏می‏دارد و از او حرف شنوی دارد، اقدام کنید و بالطایف‏الحیل تلاش کنید تا این مهم برآورده شود وهمان‏گونه که در مورد امور مهمّهء خودتان تمام تدابیر را به‏کار می‏برید، در مورد این مسأله که خواستهء من ازشماست، نیز از تدابیر ویژه استفاده کنید. اگر او پذیرفت،چه بهتر و گرنه سخن او را پنهان داشته و جایی نقل نکنید .» [ - اصول کافی، ج 2، ص 222 ]

بدین سان امام علیه السلام از یاران خویش می‏خواهد که نه‏تنها رازدار و امانتدار راز دیگران باشند، بلکه در گسترش فرهنگ رازداری ‏بکوشند.

در بینش اسلامی، انسان موظّف است زمامدار زبان خود باشد و آن را با شدّت و دقّت در بند کشد.

امیر مؤمنان علیه السلام می‏فرماید:

«اَلِّلسََانُ سَبُعٌ إنْ خُلِی عَنْهُ عَقَرَ[ - نهج‏البلاغه، حکمت 57 ] ؛ «زبان درنده‏ای است که اگر وانهاده شود، به انسان آسیب‏می‏رساند.»

در بیان دیگری می‏فرماید:لِسَانُ الْعََاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ‏وَرَاءَ لِسَانِهِ[ - نهج‏البلاغه، حکمت 39 ] ؛ هیچ عاقلی قلب خود را از طریق زبان ارائه و عرضه‏نمی‏کند. این‏سیره و روش نادان است که قلبش در دهانش قرار دارد، امّا عاقل‏زبان را از معبر قلب می‏گذراند و سینه  وی صندوق اسرار اوست. فرهنگ رازداری و مهار زبان یکی از اصول عمده مورد نظر و تأکید اسلام است و نقض آن سخت مورد نکوهش رهبران دینی‏قرار گرفته است.

 

اولیای گرامی اسلام نیز با توجه به وضعیت ناهنجار سیاسی و ستم حاکمان جور در روزگار خود، به اصل پنهان کاری اهمیت‏می‏دادند و تنها عدّه  اندکی از یاران و نزدیکان را از اهداف خویش‏آگاه می‏ساختند و یاران و نزدیکان خود را به راز داری سفارش‏کرده، اهمیت آن را گوشزد می‏نمودند.

سخن امیر مؤمنان علی علیه السلام در این باره چنین است: «اَنْجَحُ الْاُمُورِ مَا اَحَاطَ بِهِ الْکِتَْمانُ[ - شرح غررالحکم، آمدی، ج 2، ص 458 ] ؛ موفق‏ترین کارها آن است که پنهان کاری آن را فرا گیرد. اصولاً انسان اشیاء قیمتی و با ارزش را در جایی دور از چشم‏دیگران پنهان می‏کند. راز نیز گوهر گرانبهایی است که باید در جای‏مطمئن، پنهان گردد. اگر جواهر گرانبها را درون صندوق‏های‏آهنین، پنهان می‏کنند سینهء هر کس نیز، محکم‏ترین صندوق راز اوست.

 علی علیه السلام در این باره فرمود: «صَدْرُ الْعََاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ[ - بحارالانوار، ج 72، ص 71 ] ؛ سینه خردمند، صندوق سرّ اوست.»

 

حفاظت از اسرار مؤمنین

«امانت» تنها در باز پس دادن فرش همسایه یا مراقبت از گلدان های او و امثال اینها نیست. «آبرو» از هر سرمایه‌ای بالاتر است و با «رازداری» می‌توان «آبروداری» كرد. حفظ اسرار را باید از خدا آموخت. در دعای كمیل می‌خوانیم:«وَلا تَفْضَحْنی بِخَفِی مَا اطَّلَعْتَ عَلَیهِ مِنْ سِرّی...؛ خدایا مرا با اسرار پنهانی كه از من می‌دانی، رسوا مگردان.»

 

و همانطوری كه نگهبانی از راز مسلمانان یک وظیفه دینی است، حفاظت از راز نظام اسلامی و راز جنگ مسلمانان هم از تكالیف دینی است. عملیات های موفق جبهه‌ها مدیون بسیاری از رازداری های رزمندگان اسلام است، و از این بالاتر مرهون رازداری اُسرایی است كه حاضر بودند شكنجه‌های دشمن را به جان بخرند اما سخنی بر زبان نیاورند.

یكی از اسرای سالهای اول انقلاب كه به دست حزب كومله به اسارت در آمده است، در وصف یكی دیگر از نیروهای ارتشی كه از ایمان بسیار بالایی برخوردار بوده است، چنین می‌گوید:

«این برادر را 75 روز شكنجه كردند، ابتدا به هر دو پایش نعل كوبیدند، و او را به همین ترتیب برای آوردن چوب و سنگ و بیگاری می‌بردند. پس از دادگاهی شدن، محكوم به شكنجه مرگ شد تا شاید اعتراف كند. در این شكنجه مرگ، ابتدا هر دو دستش را از بازو بریدند، چون وضع جسمانی مناسبی نداشت برای معالجه و درمان او را به بهداری بردند. بعد از چند روز كه كمی بهبودی یافت، مجدداً شكنجه‌ها برای اعتراف گرفتن شروع شد، بعد از آن با دستگاه‌های برقی تمام صورتش را سوزاندند. سوزاندن پوست تنها مقدمه شكنجه بود، به این معنی كه مدتی می‌گذشت تا پوستهای نو جانشین پوستهای سوخته شود، آن وقت همان پوست های تازه را می‌كندند كه درد و سوزندگی‌اش بیشتر از قبل بود. وقتی خونریزی شروع می‌شد، نوبت به آب نمك می‌رسید، او را با همان بدن مجروح داخل دیگ آب نمك می‌انداختند؛ ولی او كه از ایمانی وصف ناپذیر برخوردار بود، لب به سخن نمی‌گشود و مرتب آیات قرآن را زمزمه می‌كرد.»  ( در اسارت یانكی ها (مجموعه خاطرات) ، ص 58. )

فرآوری : محمدی

بخش نهج البلاغه تبیان

 

---

منابع : سایت ذی طوی (سایت جامع تبلیغ ، سایت طوبی )