با قران باشخصيت شويم
سـاخت شخصيــت فــردي
اسلام به سازههاي شخصیّت انسان و زيربناي تفكّر او توجّه فراواني دارد؛ و خدای ربّ العالمین از هر امکاناتی برای آمادهسازی فضا در تربيت بشر دریغ نورزیده است. پیامبرانی را با کتاب و پیامبران دیگر را بدون کتاب نزد خلق فرستاد تا تربیت او را بر دوش کشند.
آيات فراواني انسان را به خودشناسی فرا ميخواند و آگاهي او را نسبت به این موضوع اوّلين قدم خداشناسي ميداند، هر چه خودشناسی عمیقتر باشد فرد خدايش را بزرگتر و تواناتر مييابد.
در آيه 105 سوره مباركه مائده آمده است:
﴿يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ إِلَى اللّهِ مَرْجِعُكُمْ جَميعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ.﴾
اى كسانى كه ايمان آوردهايد مراقب خود باشيد اگر شما هدايت يافتهايد، گمراهى كسانى كه گمراه شدهاند، به شما زيانى نمىرساند. بازگشت همۀ شما به سوى خداست؛ و شما را از آنچه عمل مىكرديد، آگاه مىسازد.
هر کس باید در رفع رذایل اخلاقی خويش همّت گمارد، زیرا رذایل ایمان فرد را متزلزل و در نهایت نابود میسازند و اگر فرد گرفتار غفلتهاي اخلاقي شود خانوادهاش به تَبَع از اين غفلت بينصيب نخواهند ماند.
اين آيه ثبوت و ماندگاری ایمان را وابسته و منوط به خودشناسی و ساخت شخصیّت افراد ميداند، و متذكّر ميشود، قبل از آنكه نگران سهلانگاريهاي خانوادۀ خویش باشيد، كم كاريهاي خود را بنگريد.
عَلَيْكُمْ أَنْفُسَكُمْ رهايي نفسهايتان از بند پليدي و آلودگي بر خود شماست. از خدا كمك بگيريد؛ و بدانيد اگر در مسیر صلاح قدم بردارید به تحقيق حرکت صحیح شما، خانوادهتان را رستگار خواهد كرد و این رستگاري دو نتیجه در پي خواهد داشت.
1- خير و نيكي بدون كمترين زحمتي در زندگيتان هويدا و پخش ميشود.
2- از آفات اجتماعي در امان ميمانيد، لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ. اگر شما به راه هدايت باشيد زياني از كفر گمراهان به شما نخواهد رسيد.
همۀ افراد باید بر معایب رفتاری اعتقادی و اخلاقی خویش واقف باشند و در پي يافتن راهحل و توجيه برای رهایی از عیوب خود نباشند، زیرا این توجیهات بي دليل فقط نابودی و تباهی فرد و نزديكانش را به همراه دارد.
هر یک از ما عامل بسیاری از نکات مثبت و منفی زندگیمان هستیم و باید بر اساس تواناییهایی که خدا در وجودمان به ارمغان گذاشته است در امور مثبت به خودباوری دست یابیم و آنها را تقویت نماييم و در نکات منفی نفس را توبیخ کنیم؛ و در پی تغییر و جایگزین کردن رذایل اخلاقی به فضایل آنها باشیم.
﴿ إِنَّ اللَّهَ لا يُغَيرُ مَا بِقَوْمٍ حَتى يُغَيرُوا مَا بِأَنفُسِهِمْ.﴾
خدای سبحان سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمیدهد مگر اینکه خودشان تغییراتی در آن ایجاد کنند.
هیچگاه آرامش درونی فرد به ناامنی مبدّل نمیشود، مگر خود او تغییر کرده باشد و مودّتها جایگزین اختلافها نمیشود مگر آنکه این تغییر از خود انسان آغاز شود.
خانواده جامعۀ کوچکی است که آرامش و ناامنی آن منوط به ساخت تک تک افراد است به همین دلیل قرآن خودسازی را محوریترین و اساسیترین امر زندگی بشر دانسته است و برداشتن سه گام را در مسیر خودسازی برای روندگان آن ضروری میداند.
نکته اول: در ابتدا شخص به این باور دست یابد که خواهان تغییر رفتار خویش است و ميخواهد حُسنخُلق را جایگزین سوءخُلقش گرداند.
نکته دوم: فرد بداند کامیابی و ناکامیاش منوط و وابسته به ديدگاه او نسبت به زندگی است. نگاه افراد بر ذرّه ذرّه زندگیشان تأثیر خود را به وضوح نشان میدهد؛ و بايد شخص این تفکّر را قبول داشته باشد که زشتی و زیبایی اطراف ما به شدّت با احساسمان ارتباط مستقیم دارد. روزی که با شکرگزاری از خدای سبحان آغاز میشود و در ابتداي روز ذکر كوتاه الحمدلله بر زبان جاری میشود باعث ميگردد تا شخص همه چیز را تا پایان روز موافق با خواستههاي خويش ببيند و شب هنگام در بازگشت به خانه احساس خستگی و فشار کار نکند. بر عکس روزی که با ناشکری آغاز ميشود و يا حتّي اگر ناشكري هم ندارد بلكه در وضعیّت خنثی نه مثبت و نه منفی روزش را شروع ميكند گویا همۀ کائنات علیه این شخص کمر همّت بستهاند تا زيباييهاي زندگي را براي او زشت و كريه جلوه دهند تا او از انجام هيچكاري احساس لذت نكند. این قانونی است که تجربۀ آن کار مشکلی نخواهد بود و اگر انسان گمان کند تغییر رفتارش هیچ نقشی در زندگی ندارد؛ و یا تلاشهای او برای رسیدن به یک ساختار شخصیتی سالم بیفایده است، هیچگاه به ثمرۀ لازم آن دست نمییابد تا کامروایی خود را مشاهده کند.
نکته سوم: محافظت از دست آوردهاي الهي است. اگر به لطف حضرت حق تغییر رفتاری برای شخص حاصل شد و توانست حُسن خلق را جایگزین سوء خّلق نماید بر او فرض است تا دست آوردهای خود را حفظ کند و در پی ماندگاری و تثبیتشان تلاش کامل داشته باشد.
اگر تغییرات حاصله در شخصیّت فرد ثابت نشود در اصطلاح عرفان حال است؛ و حال زمان کوتاه و زودگذر است که نقش اساسی در زندگی ندارد، امّا اگر حال به مقام تبدیل شود هدف حاصل شده است و حُسن خُلق جایگزین سوء اخلاق خواهد شد. بد رفتاریها به خوش رفتاری و تلوین به تمکین و از رنگ به رنگ شدن به ثبوت شخصیّت بدل میشود و در این زمان فرد در هر شرایطی رفتارش کنترل پذیر است درحالیکه بسیاری از افراد از قبول حقیقت کنترل رفتار سرباز میزنند و در فکر توجیه رفتارهای ناپسند خویشاند، درحالیکه، اگر موقعیّت فرد عصبانی تغییر کند به سرعت رفتارش کنترل پذیر میشود.
شخصی که کنترل رفتار ناشایست خویش را منوط به ناتوانیاش میداند به مجرّد تغییر موقعیّت بر خویشتن مسلط میشود.
در آيه 88 سوره مبارکۀ يوسف خدای سبحان با تدبيري ظريف و زيبا انسان را به خودسازي توجه ميدهد.
﴿ فَلَمّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قالُوا يا أَيُّهَا الْعَزيزُ مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَ تَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقينَ.﴾
هنگامى كه آنها بر او (يوسف) وارد شدند، گفتند: اى عزيز ما خاندان ما را ناراحتى فرا گرفته، و متاع كمى (براى خريد موادّ غذايى) با خود آوردهايم؛ پيمانه را براى ما كامل كن؛ و بر ما تصدّق و بخشش نما، كه خداوند بخشندگان را پاداش مىدهد.
آنچه بيش از همه در ساخت شخصيت فرديِ انسان مؤثر است، تواضع و فروتني و خاكساري است. در مسير خودسازي هر چه فرد بيشتر مسكنت و تهيدستي خويش را به نمايش بگذارد، الطاف بي دريغ خداي سبحان بيشتر بر او باريدن ميگيرد، مهم اينكه، انسان در مقابل مولاي خويش دست نياز دراز كند؛ و از درگاه ربوبي او كمك طلب نماید.
برادران يوسف در اين آيه به اين راز مهم دست يافته بودند و تمام فقر و بيچارگي خود را بهعنوان پشتوانۀ خواهش خود به نزد وليّ زمان خويش بردند. آنها يوسف را به رفيعترين القاب مورد خطاب قرار دادند و گفتند: «اي عزير مصر» اي كسي كه همۀ عزّت و سربلندي مصر از وجود با بركت توست؛ و در مقابل او خود را حقير و ناچيز دانستند و گفتند: «ما همگي دچار قحطي شدهايم و از خود هيچ سرمايه و تواني نداريم دستگير ما باش تا از اين رنج و سختي رهايي يابيم».
اين عاملِ مهم تأثير بسزايي در تغيير موقعيت برادران يوسف داشت. زماني كه آنها خود را فقير و قحطي زده و بيچاره ديدند و ذلّ بندگي خود را اعلام داشتند از عنايات خاص الهی بهره جستند و وليّ زمانشان به لطف خداي سبحان پيمانۀ نيازشان را پر كرد.
اگر باور داشته باشيم هر آيه براي هر خوانندهاي پيامدي خاص به همراه دارد بايد بگویيم اين آيه صرفاً براي اعلام بيچارگي انسان نسبت به خداي سبحان است. در ادامه اين آيه آمده است اگر ساختار شخصيت افراد ناموزون و ناهماهنگ باشد، تأثير خود را به وضوح نشان خواهد داد. مَسَّنا وَ أَهْلَنَا الضُّرُّ؛ ما و خاندان ما را ناراحتى فرا گرفته است.
اگر فرد دچار مشكل اخلاقي، اجتماعي و اقتصادي و غيره شود به تَبَع خانوادهاش در امان نخواهد بود، پدري كه برای دستیابی به هدف به دروغ متوسل میشود، شایسته نیست فرزندش را برای پناه بردن به دروغ سرزنش کند. مادري كه خود به امور عبادي و اخلاقي پايبند نيست مثلاً، از صحبت با نامحرم وحضور در مجالس لهو و لعب ابايي ندارد، نباید دخترش را به دلیل بیتقیدی به شرع سرزنش نمايد. افراط و تفريطها بهطور قطع، ضربۀ خود را بر پيكر خانواده فرود میآورد.
قرآن در آيه 6 سوره مباركۀ تحريم ميفرمايد:
﴿ يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَ أَهْليكُمْ نارًا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا يَعْصُونَ اللّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤْمَرُونَ.﴾
اى كسانى كه ايمان آوردهايد خود و خانوادهۀ خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست نگه داريد؛ آتشى كه فرشتگانى بر آن گمارده شده كه خشن و سختگيرند و هرگز فرمان خدا را مخالفت نمىكنند و آنچه را فرمان داده شدهاند (به طور كامل) اجرا مىنمايند.
معمولاً هرگاه بحث خانواده مطرح ميشود، در ابتدا تمام توجهات شنونده و يا خواننده به ساير افراد بهغیر از خودش معطوف میگردد و سلامت اخلاقی خود را منوط به سلامت سايرين ميداند، درحاليكه هدفِ قرآن در اين آيه به سوي خود فرد نشانه میرود. ابتدا هر كس بايد توجهي عميق به خویشتنِ خويش داشته باشد؛ و بعد از این در فکر سلامت رفتاری دیگران باشد. شخصی که خود بیمار است هیچگاه نمیتواند کمکرساني داشته باشد. این آيه خطاب به دلدادگان معشوق است يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا؛ اي كساني كه ايمان آوردهايد و دلدادۀ حق شدهايد، نفسهايتان را محافظت كنيد. قُوا أَنْفُسَكُمْ از نفسهايتان مراقبت کنید اگر شما كفّ نفس پيشه كنيد و اَجزاء وجوديتان را در بندگي خدا به كار بگيريد، مطمئن باشيد نزديكانتان در پي شما گام بر خواهند داشت. اگر خود را در مقابل آسيبهاي فردي و اجتماعي حفظ نكنيد به طريق اولي از حفظ خانوادۀ خويش ناتوانيد.
خدای سبحان مي فرمايد: چنانچه با آسيبي روبرو شديد به دنبال نيروهاي كمكي در بيرون از وجود خودتان نباشيد. اگر به نيروهاي دروني خویش تكيه كنيد به هيچ كمكی نياز ندارید. شما را چنان تجهيز كردهايم كه در باورتان نميگنجد. به محبّتي كه ميان شما و همسرتان برقرار كردهايم، دقّت كنيد، پيوند عاطفي كه مايۀ استحكام خانواده شما گرديده است، نمونهاي از اين امكانات درون شماست. محبّت، عاملي نگهدارنده هم براي شما و هم براي اطرافيان شماست. هر چه فرد از توانايي و انگيزه بيشتري برخوردار باشد، روبرو شدن با آسيبها و مشکلات برای او راحتتر خواهد بود.
گاهي لازم است انسان براي مدّت زماني ذهن خود را از تمام تعلّقات رها كند و فقط بر نيروهاي دروني خويش كه چون گنجي در عمق وجود او پنهان است متمركز كند، و تك تك اين نيروها را نام ببرد تا تمام اجزاء او از داشتن اين امكانات دروني آگاه شوند. آيا اين همه سربازهاي باطني براي رهايي از چنگال ابليس كافي نيست؟ اين تمكّن به لطف حضرت حق در وجود هر بشري نهفته است، فقط بايد چشم به ديدن آنها باز كند كه اگر اين عمل انجام شود مسيري بس طولاني در شناخت خويشتن خويش طي شده است.
برای ساخت جامعه سالم باید فرزندی سالم تربیت شود و برای تربیت فرزندی سالم باید به تربیت خود فرد توجه شود، زيرا جامعه جدای از تکتک افراد یک خانواده نیست.
اميدوارم لبخند امام زمان روزي شما خواننده گرامي باشد
موسسه علي بن موسي الرضا- سركار خانم زهره بروجردي