صفات خدا نشانه توحید صفاتی

همانطور که پیشتر یادآور شدیم، توحید از اصول مشترک همه مذاهب اسلامی است. در نوشته پیشین به توحید ذاتى پرداختیم که به معنى یکتایی ذات خداوند است و اینک به توحید صفاتى می پردازیم که به معنى نفى هر گونه كثرت و تركیب از ذات خداوند متعال است. در میان مذاهب اسلامی، اشاعره به غیریت صفات و ذات خداوند معتقدند و معتزله توحید را در نفی صفات بطور کلی می دانند ولی امامیه نه مانند معتزله صفات را نفی می کنند و نه مانند اشاعره به غیریت صفات با ذات معتقدند بلکه اعتقاد به عینیت ذات و صفات دارند. شهید مطهری در تعریف توحید صفاتی می فرماید:

«توحید صفاتی، یعنی صفات خداوند از قبیل علم، قدرت، حیات، اراده، ادراك، سمیعیت ، بصیریت ، حقایقی غیر از ذات پروردگار نیستند ، عین ذات پروردگارند ، به این معنی كه ذات پروردگار به نحوی است كه همه‏ این صفات بر او صدق می‏كند و یا (به قولی) به نحوی است كه آثار این‏ صفات بر او مترتب است.»( مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، ج2)

خداوند واجد همه صفات کمالی است. یعنی خداوند عالم، قادر، حیّ، سمیع، بصیر و ... است. این صفات از نظر مفهوم با یکدیگر تفاوت دارند اما در واقعیت خارجی مغایرتی بین آنها نیست و از وحدت برخوردارند. به عبارت دیگر، ذات خداوند در عین بساطت همه این کمالات را دارد لذا همه صفات خداوند عین ذات او ست. علم خدا عین قدرت و قدرت، عین اراده و اراده، عین سمع و بصر و... است. ذات الهى و كمالاتش، تنها و تنها یك مصداق دارد و غیریت میان آنها مفهومى و ذهنى است، امّا به لحاظ وجودى، یك وجود است كه هم ذات است و هم صفات. یك حقیقت واحد است كه اعتبارات متفاوت دارد.

حضرت امیر(ع) در «خطبه 1 نهج البلاغه» چنین می فرمایند:

«الحمد لله الذى لا یبلغ مدحته القائلون و لا یحصى نعماءه‏ العادون، و لا یؤدى حقه المجتهدون، الذى لا یدركه بعد الهمم، و لا یناله غوص الفطن، الذى لیس لصفته حد محدود و لا نعت موجود...

«سپاس ذات خدا را، آنكه‏ ستایش كنندگان نتوانند به ستایش او برسند و شمار كنندگان نتوانند نعمتهاى او را برشمارند و كوشندگان نتوانند حق بندگى او را ادا نمایند، آنكه همت ها هر چه دور پروازى كنند كُنه او را نیابند و زیركیها هر اندازه در قعر دریاهاى فطانت فرو روندبه او نرسند، آنكه صفت او را حد و نهایتى و تغیر و تبدلى نیست...»

و در ادامه مى‏فرماید:

«كمال‏الاخلاص له نفى الصفات عنه لشهادة كل موصوف انه غیر الصفة‏و شهادة كل صفة انها غیر الموصوف(1) فمن وصف الله سبحانه فقد قرنه و من قرنه...»

«اخلاص كامل، نفى صفات از پروردگار است، زیرا موصوف گواهى مى‏دهد كه ذاتش غیر ازصفت است و صفت گواهى مى‏دهد كه او چیزى است غیر از موصوف، و هر كس خداوند را به صفتى توصیف كند، ذات او را مقارن چیز دیگر قرار داده و هر كس خدا را مقارن چیزى قرار دهد... .»

اگر ذات خداوند (در واقع و عینیت و نه در مفهوم) غیر از صفات باشد مستلزم محدودیت ذات خداوند است و این با ذات لایتناهی خداوند مغایر است. صفات و اختلاف صفات با یكدیگر لازمه محدودیت‏ وجود است. به عبارت دیگر، اگر چنین باشد كه ذات خداوند از یك جهت عالم باشد، و از جهت دیگر قادر و مختار(یعنی صفات و ذات با هم مغایر باشند) ‌در آن صورت نوعی كثرت و تركیب و محدودیت در ذات الهی راه خواهد یافت (که خود این امر محال است)، و ذات حق در ایجاد موجودات و اعطای صفات (مثل علم و قدرت و ...) به آنها به صفات خود نیازمند است، و از آنجا که صفات غیر ذات هستند، پس خداوند برای اعطای وجود و صفات به موجودات نیازمند چیزی غیر از ذات خود است و این با وجوب و غنای ذاتی خداوند منافات دارد. بنابراین، همچنان كه هیچ شریکی براى وجود لایتناهى خداوند قابل تصور نیست (توحید ذاتی)، همچنین كثرت و تركیب نیز در ذات الهی راه ندارد. (توحید صفاتی)

در فلسفه نیز بعد از اثبات واجب الوجود (مراجعه کنید به "براهین وجود خدا") به اثبات توحید و از جمله توحید صفاتی می پردازند. بدون اینکه بخواهیم وارد مباحث تخصصی این مسئله شویم، تنها به نظر صدرالمتالهین درباره صفات ذاتیه حق می پردازیم. در حکمت متعالیه، صفات کمالی از قبیل علم و قدرت و اراده ... از عوارض وجود بما هو وجود به حساب می آیند و لذا با حقیقت وجود مغایرتی ندارند، مگر در مفهوم، ولی در عالم خارج همه صفات کمالی عین ذات خداوند هستند. (ملاصدرا، شواهدالربوبیه: 7) البته برای فهم دقیق استدلال صدرا نیاز به بیان مبانی فلسفی او از قبیل "اشتراک معنوی وجود"است که در این مقال نمی گنجد ولی همانطور که مشاهده شد در فلسفه اسلامی نیز صفات واجب الوجود را از ذات واجب جدا نمی دانند.

منابع:

1. صدرالدین شیرازی، شواهدالربوبیه فی المناهج السلوکیه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، 1360

2. متفكر شهید استاد مرتضی مطهری، آشنایی با علوم اسلامی، جلد دوم، (چاپ ششم: تابستان 1368، انتشارات صدرا)

3. نهج البلاغه، جمع آوری سید رضی، ترجمه سیدجعفر شهیدی، انتشارات علمی فرهنگی، 1387

برای مطالعه بیشتر

1. توحید، متفكر شهید ،استاد مرتضی مطهری، چاپ اول : 12 اردیبهشت 1373 ،ناشر : انتشارات صدرا

2. محمدرضایی، محمد، الهیات فلسفی، قم، بوستان کتاب، 1383

3. عبدالله جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا (قم، اسراء، 1375)

4. جعفر سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام  (قم، موسسه امام صادق(ع))

5. آموزش فلسفه، محمد تقی مصباح یزدی، تهران، انتشارات امیرکبیر 

توحید افعالى

لا حول و لا قوة الا بالله/ ما شاء الله و لا قوة الا به

اعتقاد به توحید افعالی بیانگر این عقیده است که جهان هستی تنها یک فاعل حقیقی دارد. بنابر توحید افعالى جهان و هر چه در آن است [از جمله افعال انسانی و ...] فعل خدا و ناشى از اراده اوست. خداوند نه در ذات شریك دارد و نه در فاعلیت (در مقام تاثیر و علیّت). اعتقاد به هر قدرتی غیر از قدرت خداوند مستلزم اعتقاد به شریك بودن آن موجود با خدا در استقلال و در فاعلیت است و استقلال در فاعلیت، مستلزم ‏استقلال در ذات است و با توحید ذاتى منافى است، و به طریق اولی با توحید افعالى ناهمساز است.

«الحمد لله‏الذى لم یتخذ صاحبه و لا ولدا و لم یكن له شریك فى الملك و لم ‏یكن له ولى من الذل و كبره تكبیراً»

سپاس ذات خدا را، آن كه همسر و فرزند نگرفت و براى او شریكى ‏در مدیریت جهان و همچنین كمكى از روى ناتوانى براى اداره عالم نیست. او را بزرگ و برتر بدان، بزرگ و برتر دانستنى كه لایق ذات پاك او باشد. (مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، دعای افتتاح)

در جهان هستى، بیش از یك خالق اصیل و مستقل نداریم و خالقیت علل دیگر در طول خالقیت او است و به اذن و فرمان او صورت مى‏گیرد. مخلوقات نه تنها در اصل وجود و پیدایششان نیازمند به خدا هستند بلكه همه شئون وجودى آنها (حیات و مرگ، رزق و روزی، رشد و كمال، هدایت و شقاوت و ....) وابسته به خداى متعال است و او به هر نحوى كه بخواهد در آنها تصرف کرده و امورشان را تدبیر مى‏نماید. قرآن مجید در آیات زیادى این معنى را بیان کرده است:

«آسمانها را بدون ستونهایى كه بینید آفرید و در زمین لنگرها افكند تا تعادل شما را بر هم نزند; و انواع جانوران رابر روى زمین پراكنده ساخت. و ما از آسمان آب فرستادیم و با آن، انواع جفتهاى پرارج را در زمین رویاندیم. این آفرینش خداست، حالا به من نشان دهید دیگران چه آفریده‏اند، ولى ستمگران آشكارا در گمراهى‏اند» (لقمان:11-10) 

«بگو راستى به من نشان دهید این شریكهایى كه شما به جاى خدا به نیایش آنها مى‏پردازید، چیزى از من را آفریده یا در (آفرینش) آسمانها شركتى داشته‏اند، یا به اینان كتابى داده‏ایم و آنها در (مذهب شرك) بر دلیلى روشنگر از آن كتاب تكیه دارند، نه، راستش اینكه ستمگران فقط یكدیگر را با وعده‏هاى فریبنده گول مى‏زنند. خدا آسمانها و زمین را از سقوط نگه مى‏دارد و اگر سقوط كنند دیگر كسى نیست كه آنها را نگهدارد، او همواره بردبار و آمرزشگر بوده ‏است.» (فاطر: 41-40)

بگو: خداوندگار آسمانها و زمین كیست؟ بگو: بنابراین آیا براى خود غیر از او صاحب اختیارانى برگرفته‏اید كه حتى سود و زیان خودشان هم به دستشان نیست؟ بگو آیا نابینا و بینا، یا تاریكى و روشنایى برابرند، یا كسانى را شریك خدا قرار داده‏اند كه آفرینشى چون آفرینش او دارند و در نتیجه در كار آفرینش، مطلب بر آنها مشتبه شده است؟ بگو خدا آفریدگار همه چیز است و اوست ‏یكتاى چیره» (رعد: 16)

حاصل آنكه: ربوبیت مطلقه الهى بین معنى است كه مخلوقات در همه شئون وجودى، وابسته به خداى متعال هستند و وابستگی هایى كه به یكدیگر دارند سر انجام، به وابستگى همه آنها به آفریننده، منتهى مى‏شود و اوست كه بعضى از آفریدگان را بوسیله بعضى دیگر اداره مى‏كند و روزى خواران را بوسیله روزی هایى كه مى‏آفرینند روزى مى‏دهد، و موجودات ذى شعور را با وسایل درونى (مانند عقل و سایر قواى ادراكى) و با وسایل بیرونى (مانند پیامبران و كتب آسمانى) هدایت مى‏كند و براى مكلفین، احكام و قوانینى وضع، و وظایف و تكالیفى تعیین مى‏كند. (مصباح یزدی، آموزش عقاید، ص 83)

در حدیثی از امام رضا (علیه السلام) می خوانیم:

«خدای تعالی می فرماید: ای پسر آدم به خواست من است که تو هر چه برای خود خواهی، توانی خواست و به نیروی من است که واجبات مرا انجام می دهی و به نعمت من است که بر نافرمانیم، توانا می شوی، من تو را شنوا، بینا، توانا ساختم. هر نیکی که به تو رسد از جانب خداست و هر بدی که به تو رسد از خود تو است و این برای آن است که من به کارهای نیگ تو، از خودت سزاوارترم و تو به کارهای زشتت از من سزاوارتری و علت این آن است که من از آنچه می کنم بازخواست نشوم ولی مردم بازخواست شوند» (اصول کافی، ج1، باب المشیة و الارادة، حدیث 6)

آنچنانچه از این حدیث به روشنی بر می آید، همه امور جهان در اختیار خدا بوده و هیچ موثّری غیر از خداوند در عالم وجود ندارد. اما اگر هر فعل و حرکت و هر اثری که در جهان هستی است همه از اراده و مشیت خدا سرچشمه می گیرد (خداوند آفریننده همه چیز، و حافظ و ناظر بر همه اشیاست) (زمر: 62) به این معنا نیست که ما در اعمال خود مجبوریم؟ و اگر انسان ها در اعمالشان مجبور باشند نه بعثت انبیاء و نازل شدن کتب آسمانی مفهوم داشت، و نه تکالیف دینی و تعلیم و تربیت، همچنین پاداش و کیفر الهی نیز نامفهوم و خالی از محتوا می شد. تنها با آزادی اراده و پیمودن راه اطاعت خدا با اختیار، انسان ها مستحق پاداش و کیفر می شوند و اعمال جبری به دلیل آنکه خارج از اختیار انسان صورت می پذیرند، لذت نه می توان برای آنها کسی را مجازات کرد و نه می توان کسی را برای انجام آنها مستحق پاداش دانست.

به دلیل اهمیت این سوال (همسازی میان اراده انسان و اراده الهی و نسبت آن با توحید افعالی) در نوشته هایی جداگانه این مسئله را پیگیری کرده و در کنار اقوال اشاعره و معتزله به عقیده شیعه در این زمینه خواهیم پرداخت، ولی برای اینکه ذهن خواننده محترم در اثر این اشکال مشوش نشود، بطور خلاصه می گوییم؛ بنابر اعتقادات شیعه و آنچه از روایات و آیات قرآن کریم بدست می آید اختیار انسان با اعتقاد به توحید افعالی نقض نمی شود. خداوند در قرآن کریم همانگونه که می فرماید: «و ما تشاؤون الّا أن یشاء الله ربّ العالمین» «نمی توانید چیزی را اراده کنید مگر اینکه پروردگار جهانیان آن را بخواهد.» (تکویر: 29؛ انسان: 30)

در مقابل، به این نکته نیز اشاره می کند که: «و ان لیس للانسان الا ما سعی»، «و برای انسان بهره ای جز سعی و کوشش او نیست.» (سوره نجم، آیه 39)

بنابراین آیه قرآن و آیات و روایات فراوان دیگر، انسان دارای آزادی اراده است، ولی چون آزادی اراده و قدرت بر انجام کارها را خداوند به ما داده است، اعمال ما مستند به اوست بی آنکه از مسؤولیت ما در برابر کارهایمان بکاهد. او اراده کرده است که ما اعمال خود را با آزادی انجام دهیم. بنابراین اراده انسان در طول اراده خداوند قرار دارد و نه در عرض آن. این همان چیزی است که در لسان ائمه معصومین علیهم السلام با عنوان «امر بین امرین» از آن یاد شده است: «لا جبر و لا تفویض و لکن امر بین امرین.» (اصول کافی، جلد اول، صفحه 160 (باب الجبر و القدر و الامر بین الامرین)).

در دیدگاه فلاسفه اسلامی نیز همین مسئله به طور مستدل بیان شده است. همانطور که در نوشته های پیشین اثبات کردیم جهان از مجموعه علل و معالیل تشکیل شده است. آنچه که اکنون در پی بیان آنیم این است که اولاً همه علت ها به علة العلل (علت غیر معلول: خدا) می رسد و ثانیاً این به معنای نفی علل دیگر نیست چرا که همه علل در یک سلسله طولی، علیت خود را از یک جا دریافت می کنند:

تبیین ملاصدرا در این مورد چنین است:

«معلول وجودی است رابط، که در غیر خودش موجود می باشد و فی نفسه دارای حکمی نیست؛ زیرا استقلال و نفسیتی ندارد، و ناگزیر علت باید مستقل باشد تا معلول متقوم به او باشد. بنابراین علت تامه و علت فاعلی برای تمام اشیاء غیر از وجود باریتعالی نیست» (ملاصدرا، الاسفارالاربعه، ج1، صص 330-329)

هر چند مسئله توحید افعالی و اعتقاد به اختیار از مسائل دشوار فلسفه و کلام اسلامی است ولی در نوشته های آینده خواهیم گفت که آیات، روایات، ادله عقلی زیادی وجود دارد که تلاش کرده اند میان آن دو جمع کنند و اعتقاد مذهب شیعه بر همین اساس ـ جمع میان اراده الهی و اراده انسانی ـ بنا شده است.

منابع:

1. مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، انتشارات پیام آزادی، 1387

2. مصباح یزدی، آموزش عقاید، انتشارات امیرکبیر، 1388

3. اصول کافی، محمدبن یعقوب کلینی، ترجمه سیدمهدی آیت اللهی، انتشارات جهان آرا، 1387

4. الحکمة المتعالیه فی الاسفار الاربعة، محمدبن ابراهیم صدرالدین شیرازی، بنیاد حکمت صدرا، 1383

برای مطالعه بیشتر:

2. محمدرضایی، محمد، الهیات فلسفی، قم، بوستان کتاب، 1383

3. عبدالله جوادی آملی، تبیین براهین اثبات خدا (قم، اسراء، 1375)

4. جعفر سبحانی، مدخل مسائل جدید در علم کلام  (قم، موسسه امام صادق(ع))

5. آموزش فلسفه، محمد تقی مصباح یزدی، تهران، انتشارات امیرکبیر 

پاسخ آيت‌الله‌ سبحاني به فيزيکدان انگليسي

آنچه مي‌خوانيد نوشتاري است به قلم حضرت آيت‌الله سبحاني در پاسخ به اظهارات الحادي استفان هاوکينگ فيزيکدان انگليسي.

استفان هاوکينگ، فيزيکدان مشهور انگليسي در کتاب پرفروش «سرگذشت زمان» که سال 1988منتشر کرده بود نقش خالق در ايجاد کهکشان‌ها را صريحا رد نکرده بود، اما سال 2008در کتاب خود با عنوان «طرح بزرگ» مدعي شد که نظريه انفجار بزرگ نه‌تنها به خواست خدا نيست، بلکه نتيجه اجتناب‌‌ناپذيري از قوانين فيزيک است.

متن اين نوشتار به شرح ذيل است:

آيا علم فيزيک مي‌تواند ماوراي طبيعت را نفي کند؟

علومي که انسان با آن سر و کار دارد، بر دو نوع تقسيم مي‌شوند:

1. علم مادي و تجربي، علمي است که مي‌توان موضوعات آن را در آزمايشگاه تجربه کرد و آثار آن را به دست آورد و با نظم و نظام آن آشنا شد. اين نوع از علوم فقط مي‌تواند در مسائل مادي، قضاوت و داوري کند و بگويد فلان مولکول از چند عنصر تشکيل شده و يا مثلاً عنصر فلاني در آن موجود نيست. اين نوع داوري از او پذيرفته مي‌شود. چرا؟ چون آزمايش و آزمايش کننده، و مورد آزمايش همگي از سنخ واحدي هستند يعني ماده و مادي مي‌باشند.

2. دانشمند زيست‌شناس با ابزاري که در اختيار دارد، نمي‌تواند درباره وجود روح و يا عدم آن داوري کند، مثلاً بگويد من در تشريح بدن انسان به روح برنخوردم، و چاقوي تشريح من، در فعاليت مستمر خود، به چنين واقعيتي نرسيد، زيرا ابزاري که در اختيار دارد نمي‌تواند در موضوعات خارج از ماده نفياً و اثباتاً داوري کند.

يک فيزيکدان اگر بخواهد با دريافت‌هاي خود، وجود ماوراء طبيعت را نفي کند، به سان جنيني است که در رحم مادر، خارج رحم را انکار کند و بگويد: آسمان و زمين و دريا و اقيانوسي وجود ندارد. جهان و شرق و غرب آن، همين رحم است که من در آن پرورش مي‌يابم. ولي اين قضاوت از او پذيرفته نيست و به همين روي، وقتي پرده‌ها از ميان رفت و ديده به جهان گشود، از قضاوت خود، نادم و پشيمان مي‌شود و عالم ديگري را مي‌بيند، که در آن زمان در عقل او نمي‌گنجيد، چه نيکو مي‌گويد شاعره نغز سخن:

مرغک اندر بيضه چون گردد پديد گويد اينجا بس فراخ است و سپيد

عاقبت کان حصن سخت از هم شکست عالمي بيند بسي بالا و پست

گه پرد آزاد در کهسارها گه چرد سرمست در گلزارها

بنابراين، مقام و موقعيت دانشمند فيزيکدان نسبت به صفحه هستي، اعم از مادي و مجرد موقعيت همين مرغک در بيضه يا جنين در شکم مادر است. او مي‌تواند در محيط کار خود، داوري کند، اما در ماوراي محيط خود، که ابزار و ادوات آن را ندارد، نمي‌تواند نفياً قضاوت کند.

اين‌که جهان خدايي دارد و يا ماده آفريدگاري دارد و اين نظام برخاسته از متن ماده نيست و اين خانه صاحبخانه دارد، در گرو براهين عقلي و فلسفي است که مسئله را به حد ضرورت و بداهت برساند، در اين‌جا بايد فيلسوف حکيم، در نفي و اثبات آن داوري کند، نه يک فيزيکدان، هر چند عالم و برجسته باشد. فيلسوف با اثبات حدوث ماده، مي‌تواند به محدث آن راه ببرد يا از هدفمند بودن نظام، کشف کند که اين نظام برخاسته از ماده نيست، چون هدفمند بودن، حاکي از اعمال شعور و خرد است و ماده، فاقد اين ابزار است. و هم‌چنين براهين ديگر که در کتاب‌هاي فلسفي و کلامي بيان شده است.

اکنون برسيم به پديده جديدي که در انگلستان به وجود آمده است. غالباً علما و دانشمندان آن‌جا نسبت به ماورا طبيعت، مردد يا بي‌اعتقاد هستند، برخلاف نوع دانشمندان آلماني که با مسائل فلسفي بيشتر آشنا هستند، مثلاً نبايد از خاطر برد که فيلسوف انگليسي «برتراند راسل» با آن سروصدايي که داشت در کتاب «چرا مسيحي نيستم» مي‌گويد: من سابقاً نسبت به خدا و مسيح اعتقاد داشتم و معتقد بودم که جهان، آفريده خداست، ولي بعداً با خود فکر کردم که اين اعتقاد، مخالف يک قانون قطعي فلسفي است و آن اين‌که هر پديده‌اي پديد آورنده دارد، پس بنابراين، خدا هم بايد آفريدگاري داشته باشد و حال آن‌که دين‌داران او را ازلي و ابدي مي‌دانند، از اين جهت، من از گروه دين‌داران، جدا شدم.

انسان، واقعاً از فکر اين فيلسوف جنجالي، تعجب مي‌کند، زيرا آن‌چه از آن فرار کرده، دوباره به آن گرفتار شده است، زيرا اگر مشکل خدا اين است که آفريدگار ندارد، عين اين مشکل درباره ماده هم پيش مي‌آيد، اگر بگوييد ماده حادث است پس آفريدگار او کيست؟ و اگر بگوييد قديم است، پس معلول بلا علت را پذيرفته‌ايد!!

جناب راسل بين دو مسئله خلط کرده است:

1. هر پديده‌اي پديد آورنده دارد.

2. هر موجودي پديد آورنده دارد.

آن‌که صحيح است، همان گزاره اولي است که موضوع آن پديده است، يعني چيزي که نبوده و بعداً پديد آمده است که البته نياز به پديد آورنده دارد.

و اما دومي کاملاً غلط است، زيرا موضوع گزاره (موجود)، اعم از پديده و غيرپديده است، چيزي که اصلاً مسبوق به عدم نبوده و به اصطلاح ازلي بوده است، نمي‌توان براي آن پديد آورنده‌اي انديشيد وگرنه دچار تناقض مي‌شويم، زيرا اگر قديم است پس پديد آورنده ندارد و اگر علتي دارد، پس قديم نيست، بلکه حادث است.

اخيراً برخي از فيزيک‌دان‌هاي انگليسي نغمه ديگري را ساز کرده و سر و صدايي به راه انداخته‌اند. اکنون به داستان آن توجه کنيد:

«استفان‌ هاوکينگ» فيزيک‌دان 68 ساله انگليسي، در سال 1988 با نوشتن کتاب «تاريخ مختصري از زمان» به شهرت رسيد، وي پيش از اين اعتراف کرده بود که: اگر بخواهيم يک نظريه کامل را براي پيدايش کائنات پيدا کنيم و آن‌گاه پيروزي‌ نهايي در استدلال انساني را به دست آورده‌ايم، آن زمان بايد خدا را به خاطر داشته باشيم.

حتي در کتاب ديگرش اعلام کرده بود که: کشف سال 1992 در مورد سياره‌اي که به دور ستاره‌اي ديگر غير از خورشيد مي‌گردد، به بازسازي نظريه اسحاق نيوتن پدر علم فيزيک کمک مي‌کند که بيان کرده بود: کائنات حاصل بي‌نظمي نبوده و توسط خدايي آفريده شده است.

اکنون پس از گذشت چند سال که بيماري «هاوکينگ» بسيار پيشرفت کرده و تقريباً او را به فلج کامل مبتلا ساخته و او ديگر نمي‌تواند سخن بگويد و با اشاره انگشت دست چپش به يک کامپيوتر، احساسات خود را بيان مي‌کند. در شهريور 1389، کتابي جديد منتشر شده که مؤلف آن را «هاوکينگ» دانسته‌اند. در اين کتاب ادعا شده است:

«کشف منظومه‌هاي ديگري نظير منظومه خورشيدي ثابت کرد که منظومه ما که دربرگيرنده يک خورشيد و سياره‌هايي است که پيرامون آن مي‌چرخند، يک پديده منحصر به فرد نيست. اين واقعيت نشان داد که وجود حالت فيزيکي ايده‌آل بين خورشيد و کره زمين و پيدايش انسان روي کره زمين، يک پديده از پيش‌طراحي شده و دقيق براي موجوديت و رفاه انسان نيست».

حاصل دليل او اين است که ما منظومه خورشيدي ديگري به‌سان منظومه خورشيدي خودمان کشف کرده‌ايم. اين امر ثابت کرد که پيدايش انسان، روي کره زمين، يک پديده از پيش طراحي شده نيست؟!!

اصولاً دليل خداشناسان اين نيست که فقط ما يک منظومه شمسي داريم و انسان هم در کره زمين زندگي مي‌کند تا با کشف منظومه‌هاي ديگر، برهان آنان باطل شود، اگر علم صدها منظومه خورشيدي ديگر کشف کند، کوچک‌ترين خراشي در براهين فلسفي خداشناسي وارد نمي‌شود، اگر مؤيد وجود او نباشد؛ زيرا به حکم «کل يوم هو في شأن» پيوسته خالق و مدبر جهان است و امر خلقت استمرار دارد، چون براهين فلسفي آنان مبني بر اصولي است که منافاتي با اين کشف‌ها ندارد. زيرا طرح قديمي و ديرينه است، ولي اجراي آن تدريجي است.

آنان براي اثبات وجود خدا از براهين زير بهره مي‌گيرند:

1. برهان امکان و وجوب

2. برهان حدوث ماده از طريق حرکت جوهري

3. نظام هدفمند در عالم ماده که حاکي از دخالت شعور در پيدايش آن است.

4. برهان صديقين که خود برهاني برتر است که فقط ذائقه انسان‌هاي برتر آن را مي‌چشد.

5. برهان محاسبه احتمالات که پيدايش نظم نوين عالم را در پرتو تصادف به حد صفر مي‌رساند و امثال اين‌ها.

اتفاقاً فيزيک‌دان انگليسي بايد از کشف منظومه‌هاي ديگر بر وجود خدا استدلال بهتري پيدا کند، زيرا آن منظومه هم داراي نظم و نظامي است که نمي‌تواند ساخته خود ماده باشد. طبعاً دست آفريدگار حکيم و توانايي در کار است که اين نظم را به آن ماده بخشيده است.

پيشرفت علوم و کشف نظام‌هاي هدفمند، بهترين حربه بر ضد مادي‌ها است که نظم جهان را مولود خود ماده مي‌دانند. حالا چرا اين دانشمند پر سر و صدا، از برهان بر وجود خدا، ضد آن را نتيجه گرفته‌اند؟

او فکر مي‌کند که نظام خورشيدي را، مي‌توان دليل بر وجود خدا گرفت ولي اگر نظامات ديگري به‌سان اين نظام کشف شد، بايد کثرت نظام‌ها را گواه بر نفي او گرفت، در حالي که جريان برعکس است. هر چند نظام جهان، بالاخص نظام هدفمند کشف شود، احتمال پيدايش جهان را بر اصل تصادف، به حد صفر مي‌رسد و اتفاقاً برهان محاسبه احتمالات، بيشتر اين باور را تقويت مي‌کند که نظم اندک را مي‌توان معلول تصادف دانست ولي اگر افزايش پيدا کرد، کار به جايي مي‌رسد که «پيدايش تصادف»، احتمالي بسيار اندک در مقابل احتمالات بي‌شمار به حساب مي‌آيد.

اتفاقاً حکيمان الهي، و پيش از آن‌ها وحي آسماني بر نظم هدفمند که هر دو در زمين و آسمان رخ مي‌دهد، تکيه مي‌کنند و خردمندان را بر تفکر و انديشيدن در آن دعوت مي‌نمايد. اينک گوشه‌اي از وحي:

«به راستي در آسمان‌ها و زمين براي مؤمنان نشانه‌هايي است و در آفرينش خودتان و آن‌چه از انواع جنبده‌ها پراکنده مي‌گرداند براي مردمي که يقين دارند نشانه‌هايي است و نيز پياپي آمدن شب و روز و آن‌چه خدا روزي از آسمان فرود آورده و به وسيله آن، زمين را پس از مرگش زنده گردانيده است، و هم‌چنين در گردش بادها بر هر سو براي مردمي که مي‌انديشند نشانه‌هايي است. اين‌ها است آيات خدا که به حق آن را بر تو مي‌خوانيم، پس بعد از خدا و نشانه‌هاي او به کدام سخن خواهيد گرويد؟».

اميرالمؤمنين علي عليه‌السلام نيز در بيانات خود، بسيار بر برهان نظم تأکيد مي‌کند به‌طوري که به بسياري از موجودات منظم از جمله مورچه و طاووس و... اشاره کرده و ظرافت‌هاي خلقت آن‌ها را برمي‌شمرد و در واقع به آدميان توجه مي‌دهند که با تأمل و تفکر در خلقت موجودات منظم، مي‌توان به خداوند حکيم و با تدبير پي برد.

ايشان به‌روشني در تعابيري مي‌فرمايند:

1. «عجبت لمن شک في الله و هو يري خلق الله»

«من تعجب مي‌کنم از کساني که مخلوقات الهي را مي‌بينند و در وجود خدا ترديد مي‌کنند».

2. «بل ظهر للعقول بما أرانا من علامات التدبير».

«اين خداست که با نشانه‌هاي تدبير که در آفريدگانش ديده مي‌شود، بر عقل‌ها آشکار شده است».

3. «کفي بإتقان الصنع لها آية».

«در اتقان صنع (که همان نظم در مخلوقات است) نشانه کافي بر خداوند است».

چشم باز و گوش باز و اين عمي حيرتم از چشم‌بندي خدا

در پايان يادآور مي‌شويم بالأخره در ميان دانشمندان غرب نيز انسان‌هاي منصف و واقع‌بين وجود دارند. خوشبختانه آقاي پروفسور اريک پريست از استادان سابق رياضيات در دانشگاه «سنت اندرو» و از اعضاي هيئت امناي «انستيتو فارادي» در دانشگاه کمبريج پاسخ آقاي «هاوکينگ» را چنين داده است:

سخنان پروفسور هاوکينگ توجيه‌پذير نيست، اين حالت کاملاً تحمل‌پذير و منطقي است که خداوند شرايط را براي وقوع انفجار بزرگ و شکل‌گيري کهکشان‌ها بر اساس آن فراهم کرده باشد.

در جاي ديگري در مصاحبه با روزنامه «گاردين» همو مي‌گويد:

باورهاي مدرن در مورد جهان و عالم هستي با هدف پوشاندن شکاف‌ها و نقاط ضعف در دانش ما نيست بلکه هدف، دادن پاسخ به سؤالات گوناگون بشر مدرن است.

وي مي‌افزايد فلسفه و الهيات رشته‌هاي مناسب براي پاسخ‌گويي به اين سؤالات هستند و مثالي را مي‌آورد به اين صورت:

داستان جوشيدن آب در کتري، با استفاده از قوانين فيزيک به دقت قابل توضيح است که چطور گرما از اجاق به کتري و سپس به آب منتقل مي‌شود و آن را به نقطه جوش مي‌رساند، اما چرا اين آب مي‌جوشد، را نمي‌توان صرفاً با فيزيک توضيح داد، شايد خانم خانه هوس چاي کرده باشد؟!

مقصود او اين است که ما نبايد به علل قريبه اکتفا کنيم، بلکه بايد به علت‌العلل نيز توجه کنيم. اصولاً بايد پرسيد: کي اجاق گاز را روشن کرده است تا بر اثر آن حرارت نهايتاً به آب منتقل شود و آب به جوش آيد؟ و اين کار فيزيک‌دان نيست. کار فيزيک‌دان فقط ارائه علت قريبه است و علل بعيده را بايد از علوم ديگر مانند فلسفه و الهيات استفاده کرد.

منبع:‌ پايگاه حوزه

نحوه تکامل و تنوع موجودات

نظريه فرگشت (تکامل)

در مقالات پيشين به نظري? تکامل پرداختيم. اين نظريه يکي از مصاديق مواجه? علم و دين بشمار مي رود. برخي آن را با نظري? خلقت متعارض دانستند و برخي سعي کردند نظريه فرگشت را با نظري? خلقت سازوار کنند. در اين مقاله با نظري? فرگشت (تکامل) بيشتر آشنا مي شويم. به نظر داروين داده هاي علمي نظريه تکامل را تاييد مي کنند.

تغيير تدريجي گونه ها در طول زمان تکامل يا فَرگَشت گفته مي شود. طرفداران نظريه تکامل يا فرگشت معتقدند که اين نظريه مي تواند چگونگي تغيير حيوانات و گياهان و تبديل آنها به صورتي که امروزه هستند را تبيين کند. مبدع اين نظريه چارلز داروين است.

وي نظريه خود را در سال ???? هجري شمسي(???? ميلادي) و با انتشار کتاب «درباره مبدأ گونه‌ها» مطرح ساخت. او با مشاهد? تنازع بقا در طبيعت به اين نتيجه رسيده بود که هم? موجودات نمي توانند در طبيعت به زندگي خود ادامه دهند. اگر تمامي افراد در يک گونه از موجودات بصورت موفقيت آميزي توليد مثل مي کردند، جمعيت بصورت غير قابل کنترلي افزايش مي‌يافت.

تنها موجوداتي مي توانند به زندگي و توليد نسل ادامه دهند که از ويژگي هاي برتر برخوردار باشند. ادامه نسل هر موجود بستگي به ويژگي ها و خصوصياتي دارد که از والدين خود به ارث مي برند. ويژگي هايي که بتواند به تطابق جانور و طبيعت کمک کند احتمال زنده ماندن او را بيشتر مي کند. او با تحقيقات خود به اين نتيجه رسيد که جانوران در طي زمان ويژگي هاي مثبت را حفظ و ويژگي هاي منفي را رها مي کنند. يعني انسان ها در مواجهه با طبيعت به مرور زمان ويژگي هايي را حفظ مي کنند که به زنده ماندن آنها کمک مي کند. حتي فرزندان ميتوانند با جهش هاي ژنتيکي ويژگي هاي جديدي نيز کسب کنند. اين فرآيند تدريجي را «انتخاب يا گزينش يا کشش طبيعي» مي نامند. اين فرآيند (انتخاب طبيعي) باعث مي‌شود که ويژگي‌هاي مفيد در يک نسل بيشتر و بيشتر شود. اين افزايش در طول زمان باعث مي شود يک نوع از جانوران به نوعي ديگر تبديل شود.

يکي از مشکلات داروين در نظري? تکامل تفاوت هايي است که ميان انواع وجود دارد. نظري? تکامل مي گويد انواع مختلف حيوانات قابل تبديل به گون? ديگر هستند. براي اين منظور، او بايد مي توانست اختلاف ها و تفاوت هاي ميان گونه هاي حيوانات را توجيه کند. در واقع داروين تلاش مي کرد تا اختلاف ميان انواع مختلف جانوران را از طريق فرآيند انتخاب طبيعي تبيين کند. او گمان ميکرد انتخاب طبيعي مي‌تواند توضيحي براي اين اختلافات باشد. اما اين سوال همچنان باقي بود که چرا يک گونه از حيوانات داراي ويژگي هاي الف (و نه ب) مي شود. داروين پاسخ اين سوال را در کارايي اين ويژگي ها نسبت به طبيعت اطراف مي جست.

براي مثال پرندگاني که روي زمين زندگي مي‌کنند و کمتر پرواز مي کنند از پاهاي قوي تر و بال هاي ضعيف تري برخوردارند. در مقابل، پرندگاني که بيشتر در حال پرواز هستند از بال هاي قوي تر و پاهاي ضيف تري برخوردارند. از نظرگاه زيست شناسان، اين سخن داروين در بيان علت انتخاب هاي طبيعي، نادرست است. زيست شناسان بعدي نشان دادند که تغييراتي که در يک شخص به دليل استفاده يا عدم استفاده به وجود مي‌آيند نمي‌توانند به ارث برسند. به اين ترتيب، نظري? انتخاب طبيعي بدون توجيه باقي ماند تا زماني که گرگور مِندل نظري? خود در زمين? ژن ها و نحو? وراثت والدين از فرزندان را طرح کرد. او توانست ضمن اثبات نظري? خود علم ژنتيک را نيز بنيان نهد. آزمايش‌هاي مندل نحوه عملکرد وراثت از والدين به فرزندان را تبيين مي کرد و اين مي توانست به تقويت فرضيه انتخاب طبيعي منجر شود. فرزند نيمي از ژن هاي پدر و نيمي از ژن هاي مادر را بطور تصادفي دريافت مي کند و از آميخته شدن اين دو گروه از ژن ها صفات و ويژگي هاي مخصوص به خود را دارا مي شود.

چالش برانگيزترين بخش نظري? فرگشت به چگونگي پيدايش انسان مربوط مي شود. زيست شناسان معتقدند که «انسان خردمند» نام علمي موجودي است که ما امروزه به عنوان انسان مي شناسيم. ولي اين موجود از ابتدا به همين شکلي که ما امروزه با آن مأنوسيم وجود نداشته است. انسان خردمند زيرگونه اي از «انسان راست‌قامت» و «انسان راست‌قامت» زيرگونه اي از «انسان ماهر» است. بنابر تحقيقات دانشمندان ديرين شناس، گونه هاي نزديک به گون? کنوني انسان ها در حدود ??? هزار سال پيش در آفريقا پديدار شدند و به ديگر نقاط جهان مهاجرت کردند. سير تکاملي موجودات در نظري? تکامل چنين است:

«تک ياختگان جانوري ? بي مهرگان ساده ? ماهيها ? دو زيستان? خزندگان ? دينوزورها ? پستانداران ? پرندگان ? آدم نمايان ? انسان هاي اوليه»

در نسل انسان نيز اين تکامل را مي توان مشاهده کرد. نام علمي و ترتيب نمونه هاي مختلف انساني چنين است:

«استرالوپيتکوس (حدود يک ميليون سال قبل در آفريقاي جنوبي) ? سينانتروپوس (چين) ? پيتکانتروپوس (نيم ميليون سال قبل در جاوه) ?  سوآنسکومب (حدود 250 هزار سال قبل) ? انسان نئاندرتال (متعلق به پس از آغاز آخرين عصر يخبندان) ? انسان کرو- مانيون (حدود 50 هزار سال پيش)»

انسان کرو – مانيون را انسان خردمند يا انسان انديشه ور يا «هومو ساپينس» مي نامند. نسبت ميان انسان و شامپانزه ها يا ميمون ها نيز از بخش هايي از اين نظريه است که بسياري از دينداران را برآشفته مي سازد. زيست شناسان معتقدند اين حيوانات نزديکترين موجوداتي هستند که به انسان ها شباهت بسيار دارند. اما بايد به اين نکته نيز توجه داشت که فرضيات زيست شناسي احتمال وجود نياي مشترک انسان - ميمون را به 6 الي 7 ميليون سال پيش برمي گردانند. اما به هر حال اين فرضيه مي تواند با داستان خلقت (داستان ديني خلقت) متعارض دانسته شود.

دينداران معتقدند که فقط خداوند مي تواند به موجودات حيات ببخشد. خلق حيات در آزمايشگاه غيرممکن است. فقط خداوند مي تواند حد فاصل بين زنده و غير زنده را پُر کند. طبيعت يا مادّه کور نمي تواند بطور هدفمند عمل کند و به ماده حيات ببخشد. نخستين موجود زنده چگونه شکل گرفته است؟

از ديدگاه ديني اولين موجودات زنده آدم و حوا هستند. خداوند موجودات زنده را بطور هدفمند خلق نموده است. هدفمندي مستلزم داشتن غايت است. لذاست که طبيعت لاشعور نمي تواند هدفمند عمل کند. يکي از مولفه هاي نظريه فرگشت (تکامل) تصادفي بودن آن است و اين از ديدگاه دينداران منتفي است. حيات بطور تصادفي خلق نمي شود. همچنين بطور تصادفي، گونه اي به گون? ديگر تبديل نمي شود. در مقال? بعدي به اين مسئله مي پردازيم که چرا برخي از دينداران نظريه فرگشت را بر نمي تابند و برخي ديگر آن را با نظري? خلقت سازوار مي دانند.

عليزاده

بخش اعتقادات تبيان

منابع

1. ايان باربور، علم و دين، ترجمه بهاء الدبن خرمشاهي، مرکز نشر دانشگاهي، 1362.

2. جعفري،محمدتقي،بدون تاريخ،آفرينش و انسان،انتشارات ولي عصر،تهران.

3. سبحاني،جعفر،بدن تاريخ،داروينيسم يا تکامل انواع،انتشارات توحيد،قم.

4. سحابي،يداله،1346،خلقت انسان،شرکت سهامي چاپ،تهران.

5. داروين، چارلز. بنياد انواع. ترجمه نورالدين فرهيخته. اروميه: انزلي. 1363.

آیا خدا جسم است؟

اولین راهی که اثبات می شود که خداوند متعال جسم و جسمانی نیست آن است که بدانیم خداوند متعال در معنا و در کمیت غیر قابل انقسام است. در حالی که هر جسمی در معنا و در کم، قابل انقسام است. پس معلوم می شود که خداوند غیرجسمانی است که قابلیت انقسام

پس از اثبات وجود خداوند متعال یکی از مسائل مهم آن است که صفات حق تعالی را به درستی بشناسیم یکی از این صفات آن است که خداوند جسم نیست بلکه غیر جسمانی است. در این نوشتار به برخی از دلایل در اثبات غیرجسمانی بودن خداوند متعال می پردازیم.

خدا جسم نیست!

ابن سینا برای اثبات آن که خداوند متعال جسم نیست از دو راه وارد می شود. البته باید توجه داشت که او تأکید می کند که این دو راه اثبات حقیقی نیست چون خداوند جسم نیست و برای این مسئله تنها اشاره و تنبیه کافی است. در واقع وقتی برای چیزی اثبات حقیقی می آوریم که به هیچ وجه معلوم نباشد ولی این موضوع از جمله بدیهیات است و تنها با اشاره ای می توان بران رسید!

خدا در معنا و کمیت تقسیم نمی شود!

اولین راهی که اثبات می شود که خداوند متعال جسم و جسمانی نیست آن است که بدانیم خداوند متعال در معنا و در کمیت غیر قابل انقسام است. در حالی که هر جسمی در معنا و در کم، قابل انقسام است. پس معلوم می شود که خداوند غیرجسمانی است که قابلیت انقسام ندارد. این که جسم قابل انقسام در کم و معناست کاملاً محرز و مسلّم است چرا که جسم از لحاظ معنا و ذات مرکب از اجزاء است و لذا قابلیت انقسام دارد. از نظر طبیعی نیز اثبات شده است که جسم مرکب از مولکول ها و اتمهاست که قابلیت انقسام در کمیت را دارا می باشند. اما در مورد این موضوع که خداوند قابلیت انقسام در معنا و کمیت را ندارد باید کمی توضیح دهیم:

اگر خداوند قابلیت انقسام داشته باشد یعنی مرکب از اجزاء است و اگر خداوند را مرکب از اجزاء بدانیم لازم می آید که خداوند به اجزاء خود نیازمند باشد. در حالی که این با خدا بودن خدا در تضاد است که نیازمند به چیزی حتی اجزاء ذات خود باشد. از سوی دیگر اگر خدا مرکب از اجزاء باشد یعنی کسی او را مرکب از اجزاء نموده است و این در مورد خداوند محال دیگری است. بنابراین به طور کلی خداوند مرکب از اجزاء نیست و لذا قابلیت تقسیم شدن نیز ندارد چه در معنا چه در کمیت. بنابراین جسمانی نخواهد بود. زیرا همان طور که گفتیم انقسام پذیری از خواص اجسام و موجودات جسمانی است.

راه دیگر در غیر جسمانی بودن خدا!

یکی دیگر از راه هایی که می توان استدلال نمود که خداوند متعال نمی تواند جسم باشد آن است که بدانیم از نوع خداوند هم شکلی وجود ندارد و این دلیلی است بر غیرجسمانی بودن او! می گویید چگونه؟! لازم به توضیح است که جسم دو نوع است:

انواع و اقسام جسم!

یک جسم عنصری داریم و یک جسم فلکی. جسم عنصری همان جسم مادی فیزیکی هست که قابل تغییر و تبدل است اما جسم فلکی جسمی مثالی است! جسم مثالی به نوعی، جسمی غیر مادی است که البته قابل تغییر و تبدل هم نیست بلکه فقط شکل و اندازه به موجودات مثالی می دهد. اگر هم بخواهیم موجودات مثالی را توضیح دهیم، باید بگوییم موجودات مثالی موجوداتی میان مادی و مجرد محض هستند؛ یعنی موجودات نیم مادی نیم مجرّد که خودشان هم عواملی دارند که بماند! (علاقمندان می توانند برای تکمیل بحث موجودات مثالی و اطلاع بیشتر در این زمینه به کتب فلسفه اسلامی مراجعه نمایند.)

خلاصه آن که جسم عنصری مادی دارای افراد است یعنی یک نوع است که دارای افراد است. مثلاً جسم سنگ که انواع و اقسام سنگ ها می شود افراد نوع سنگ بودن و همین طور در مورد سایر اجسام عنصری اما جسم فلکی نوع منحصر در فرد است و فقط یکی است. انواع و اقسام ندارد. این مطلب مقدمه بحث و حالا ادامه استدلال یا استدلال منطقی در ادامه!!

خلاصه استدلال در این جا این است که هر جسمی حتماً جسمی دیگر از نوعش یافت می شود(چون همان طور که گفتیم اجسام عنصری انواع و اقسام دارند!) و هر چه جسمی دیگر از نوعش یافت بشود معلول است. بنابراین هر جسمی معلول است و لذا اگر خداوند متعال را جسم بدانیم او را معلول علتی دیگر دانسته ایم که در مورد خداوند محال است معلول موجود دیگری باشد بلکه خود او علت همه موجودات است!

شاید این سوال مطرح باشد که چرا هر جسمی که از نوعش یافت بشود معلول است؟ یعنی قسمت دوم استدلال ما به چه دلیل است؟ باید گفت وقتی ذاتی دارای کثرت است نمی تواند کثرتش از ذات خودش باشد بلکه دیگری آن را به او داده است یعنی معلول علّتی غیر از خود است! در اینجا ذات جسم بودن متعدد است که این تعدد و کثرت از ذات و درون خودش نیست بلکه علّتی آن را به او داده است و لذا می گوییم جسمی که از نوعش یافت شود معلول است.

پایان سخن ...

این استدلال ها و براهینی که در این جا ذکر نمودیم تنها بخش بسیار کوچک و اندکی بود از کتاب پر محتوای ابن سینا به نام اشارات که در آن به مباحث فلسفی عمیق به خصوص در باره خداوند متعال پرداخته بود. هدف از بیان این استدلال ها به زبان ساده در این جا، آن بود که مخاطبان و دوستان عزیز کمی با نگاه امثال ابن سینا آشنا شوند که می کوشید با استدلال ها و براهین عمیق و قوی عقلی به بررسی موضوعی مهم چون «خداوند» بپردازد و از باب: آب دریا را اگر نتوان چشید/ پس به قدر قطره ای باید چشید خود را از ذکر آنها بی نیاز ندیدیم.

منبع:

1- اشارات و تنبیهات ابن سینا- نمط رابع

2- شرح اشارات ابن سینا از دکتر احمد بهشتی با عنوان هستی و علل آن.

3- شرح خواجه نصیر طوسی بر اشارات ابن سینا

4- محاکم- قطب الدین شیرازی

راههای بیشمار خداشناسی!

در مقاله پیشین به بررسی براهین خداشناسی و مهم‌ترین آن‌ها یعنی برهان صد یقین پرداختیم. در این مقاله به بررسی برخی دیگر از براهین اثبات خداوند می‌پردازیم که از نظر فهم آن‌ها آسان‌تر و سهل‌تر خواهد بود.

حرکت به سوی اثبات او!

در گذشته‌های دور، ارسطو فیلسوف یونانی برای اثبات خداوند به برهانی توسل جست که بر همان حکمت نام دارد. ارسطو اثبات می‌کند که محرک نخستینی وجود دارد که حرکت را در عالم ایجاد کرده است.

آن محرک اولینی همان خدای ارسطوست! این محرک خودش غیر متحرک است و اگر نه مشکل دور یا تسلسل اجتناب ناپذیر خواهد بود. ارسطو در این برهان چند مقدمه را به عنوان اصل و مبنا می‌پذیرد:

1- حکمت یعنی حرکت به معنای ارسطویی که حرکت در کم و کیف وأین است. یعنی در اجسام و موجودات تغییر در کیست و کیفیت و مکانشان رخ می‌دهد که همان حرکت است.

2- هر متحرکی در حرکت خود به محرّک نیازمند است و نمی‌شود بدون آن حرکت کند.

3- بطلان دور و تسلسل

4- محرک و متحرک همواره همراه یکدیگر هستند.

بیان شهید مطهری در برهان حرکت

شهید مطهری درباره برهان حرکت ارسطو می‌فرمایند: «ارسطو خدا را به محرک اول تعبیر کرده است و برهان او بر اثبات خدا همین برهان محرک اول است... خلاصه حرف ارسطو این است که حرکت نیازمند محرک است و هر محرکی با خود متحرک است و یا نه. در صورت دوم که محرک غیر از متحرک است همان خداست و در غیر این صورت اگر محرک نیز متحرک باشد خود حرکت آن نیز از سوی محرکی است و همین طور تا جایی که برسیم به محرکی غیر متحرک که همان خدا و محرّک اول است.»

طریق معرفت نفس

یکی دیگر از براهین شناخت خدا شناخت نفس است که ما را متوجه خداوند متعال می‌کند. در حدیث شریف نیز آمده است: من عرف نفسه فقد عرف ربّه؛ هر کسی که نفس خودش را بشناسد خداوند و پروردگارش را خواهد شناخت. ملاصدرا از حکمای اسلامی در باره این برهان می گوید: «از جمله طرق، طریق معرفت نفس است و علم به این که نفس ملکوتی است و دائماً در صراط تکامل و ترّقی و خروج از قوه و استعداد به حدّ کمال است. پس ناچار برای نفس مربّی و مکمّل وجود دارد که او را از قوه به فعل و از نقص به جانب کمال می‌کشاند. این موجود که مربّی و مکمّل نفس است ناچار باید عقل کامل بالفعل باشد والّا لازم می‌آید که معنی کمالی خود فاقد کمال و ناقص باشد. بنابراین آن مربّی نفس آدمی و مکمّل آن موجود کامل است که همان خداوند است. بنابراین نفس طریق است از طرق الهی که سالک راه حق را به سوی خدا سوق می‌دهد و دری بسیار بزرگ است که انسان از آن در، وارد خانه خدا می‌شود و سر به آستان او می‌سپارد.»

نظم، نظم تا ناظم!

یکی دیگر از براهین خداشناسی برهان نظم است. این برهان یکی از ساده‌ترین براهین اثبات خداوند است که حتی کودکان نیز قادر به فهم و درک آن هستند. بر اساس این برهان عقل آدمی در هر نظم و انضباطی به دنبال کسی می‌گردد که آن را ترتیب و نظم داده است. نظم عالم و زندگی منظم و دقیق موجودات از گیاهان و حیوانات گرفته تا کهکشان‌ها و همه عالم هستی خود گواه وجود ناظمی قدرتمند است که با حکمت و تدبیر عالم را اداره می‌کند که او همان خداوند متعال است.

این برهان را با دقیق شدن در احوال زندگی و جزئیات زیست و حیات سایر جانورانی به خوبی می‌توان دریافت. چون از شواهد علمی و تجربی برای اثبات  خداوند متعال در این برهان بهره جسته می‌شود، این برهان را برهانی علمی در خدا شناسی می‌دانند.

طریقه حدوث

یکی دیگر از براهین خداشناسی که برهانی کلامی است، برهان حدوث است. حدوث در مقابل قدیم قرار دارد و مقصود از آن دومی است که قبلاً نبوده و بعد پدیدار شده است. در مقابل قدیم موجودی است که همواره بوده و زمانی نیست که او نبوده باشد. این برهان به صورت زیر تقریر می‌شود:

عالم خالی از حرکت و سکون نیست و حرکت و سکون هر دو حادثند و هر چه خالی از حرکت و سکون و به طور کلی خالی از حوادث نیست، خودش حادث است. پس عالم حادث است . از سوی دیگر هر چیزی که حادث باشد نیازمند محدث است یعنی عامل و فاعلی که آن را به وجود آورد. پس عالم نیازمند محدث است. این محدث یعنی آن عاملی که عالم را به وجود آورده است. این برهان که برهان حدوث نامیده می‌شود را متکلمان اسلامی مطرح نموده‌اند که البته اشکالاتی بدان وارد است کسا قصد نداریم در این نوشتار بدان بپردازیم. امّا علاقمندان می‌توانند به کتب کلامی و فلسفی و به ویژه کشف المراد در شرح تجرید الاعتقاد از علامه حلّی مراجعه نمایند که به طور مبسوط به بررسی این برهان و موارد نقص آن پرداخته است.

راه‌های خداشناسی!

بر اساس آن چه گذشت باید دانست که راه‌های خداشناسی بسیار است و براهین متعددی در اثبات خداوند متعال وجود دارد. گفته شده است که فخر رازی یکی از متکلمان اسلامی براهین توحید را به هزار برهان رسانیده است و می‌گویند: الطوق الی الله بعدد أنفسی الخلائق؛ راه‌های خداشناسی به تعداد آدم‌ها مختلف است. بنابراین باید دانست که برای اثبات وجود او راه‌های بسیاری وجود دارد اما برخی از راه‌ها موثق‌تر و شریف‌تر و نورانی‌تر از بعضی دیگر است و قدم نهایی در این راه آن است که با عقل خدا را اثبات و با دل او را به جان پذیرفت!

ن.رادفر

بخش اعتقادات تبیان

فهرست منابع و مآخذ

1- الاسفار الاربعة- ملاصدرای شیرازی- ج6

2- حرکت و زمان- شهید مطهری

3- شرح منظومه سبزواری- تعلیقه میرزا مهدی آشتیانی

4- براهین اثبات خدا- آیت الله جوادی آملی

5- کشف المراد- علامه حلی (ره)

6- تجرید الاعتقاد- خواجه طوسی (ره)

7- هستی و علل آن- احمد بهشتی- شرح نمط چهارم الاشارات و التنبیهات بوعلی سینا

جنس خدا از چیه؟

در چند مقاله ی سابق به بررسی برخی از ادله ی عقل و برهانی بر وجود خداوند متعال پرداختیم. اکنون در این نوشتار به بررسی این موضوع می پردازیم که حقیقت خداوند چیست؟!

شاید یکی از سؤالهای مهم پس از آن که از بود و نبود چیزی پرسید آن باشد که از حقیقت و چیستی آن بپرسد. ما می دانیم خدا هست و وجود دارد و برخی از ادله ی عقل و شهودی آن را نیز می دانیم که برای علاقمندان توصیه می کنیم به برخی از مقالات قبلی مراجعه فرمایند:

مقالات مرتبط:

1- خدا هست؟!

3- جسم نیست!

4- نمی بینم پس نیست!

حال سؤال این است خدا چیست؟ به بیان دیگر حقیقت ذات خداوند چیست؟ آیا اساساً ما می توانیم از حقیقت خدا اطلاع پیدا کنیم؟! آیا اصلاً تا به حال چنین چیزی به نظر شما رسیده است که خدا چیه؟!!

جنس ما خدا؟!

ما می دانیم خدا هست یعنی وجود دارد. از طرف دیگر می دانیم خودمان هم هستیم یعنی وجود داریم. پس یعنی هم ما و هم خدا وجود داریم! یعنی خدا هم مثل ما «موجود» است یعنی وجود دارد. به نظر شما معنای «وجود داشتن» یعنی چه؟!! آیا وجود داشتن ما با وجود داشتن خدا فرق می کند؟ یا این که یکی است؟!!

«وجود داشتن» یعنی بودن!

شاید پرسیدن در مورد مفاهیمی که بدیهی هستند یعنی نمی توانیم آنها را توضیح بدهیم؛ نه اینکه بلد نباشیم بلکه آن قدر معلومند که دیگر توضیحی ندارند! کمی خنده دار و البته سخت باشد!! مثل این که «بودن» و «هست» یعنی چه؟ تا بحال شما هم گرفتار سؤالات عجیب و غریب بچه های کنجکاو شده اید؟! بچه هایی که با سؤالهای پی در پی، آخرش به جایی می رسید که دیگر نمی توانید توضیح بدهید! مثلاً مامان من هستم یعنی چی؟!! بابا اون بود یعنی چی؟!! واقعاً در چنین مواقعی شما چه توضیحی دارید؟!! واقعاً «بودن و هست» یعنی چی؟!! شما می توانید این مفاهیم بدیهی را توضیح بدهید؟!! در واقع باید گفت چنین مفاهیمی بدیهی هستند یعنی همه ی افراد معنای آنها را می دانند و یک نوع تصوری هم از آن دارند گرچه نتوانند آن را در قالب الفا0و کلمات توضیح بدهند.

خدا هم هست مثل ما!

حال در مفهوم «بودن» باید توجه داشت که فرقی ندارد وقتی می گوییم من هستم یا گل هست یا آسمان هست. در همه ی اینها مفهوم «بودن» مفهوم مشترکی است. بنابراین وقتی هم می گوییم «خدای هست» مقصود از «بودن» در مورد خدا هم همان معنای «بودن» در مورد ما را دارد یعنی خدا هم هست حال چه تفاوتی میان ما و خدا هست که خدا را خدا کرد و ما را ما؟!!

در پاسخ به این پرسش مهم باید گفت خدا هم هست امّا حقیقت وجود و ذات خداست که با ما فرق دارد! وگرنه هر دوی ما هستیم و اصلاً ما هستیم چون او هست و ما را آفریده است!

خداوند موجودی کامل و دارای همه ی کمالات وجود است و از این رو در اصطلاح فلاسفه اشدّ الوجود است! حال به سؤال اصلی خود باز می گردیم:

بی شک شما نیز اذعان خواهید کرد ما وجودهای ناقص و کوچک چگونه می توانیم وجود بی انتهای خدا را دریابیم و بفهمیم حقیقت ذات او چیست!

فقط همین!

پس با توجه به آنچه بیان شد معلوم می شود که ما فقط می دانیم خدا هست و او بهترین و کاملترین موجودات است امّا این که حقیقت او چیست و جنس او از چیست و اصلاً خدا چیه، در حد توان درک بشر نخواهد بود! خدا هست و او بهترین است. فقط همین! مَثَل ما در مقابل خدا مَثَل ماهی در تنگ آب است که از بیرون تنگ هیچ نمی داند فقط می داند هست، فقط همین!

سخن پایانی...

عدم توانایی بشر در ادراک حقیقت و کفه ذات خداوند موضوعی بسیار مهم است که البته بالوجدان و به طور بدیهی همه ی انسانها با اندک توجهّی در می یابند که آن را می دانسته اند! هدف ما از بیان این مسأله تنها توجه دادن دوستان عزیز به یکی از مسائل پرپیچ و خم فلسفی بود که درباب اعتقادات نیز بی فایده نخواهد بود!

منابع:

1-  اشارات – ابن سینا – غلط چهارم

2- شرح اشارات – خواجه ی طوسی

3- هستی و علل آن (شرح اشارات) – دکتر احمد بهشتی

4- اسفار اربعه – ملاصدرا – ج 1

5- (شرح اسفار) رحیق مختوم – آیت الله جواد آملی

6- مقالات فلسفی – شهید مطهری