تفاوت معاد با رجعت در چیست؟

پاسخ به شبهات و سؤالات رجعت

---

مسئله رجعت نیز همانند دیگر مسائل مهدویت ممکن است دچار شبهه‌هایی شده باشد. سؤالات و یا شبهاتی که در این زمینه مطرح است، اگر به درستی پاسخ داده نشود، ممکن است انحرافاتی را در جامعه پدید آورد.

---

اولین شبهه‌ای که ممکن است وجود داشته باشد،این است که آیا احتمال نمی‌دهید کافرانی که به دنیا باز می‌گردند، توبه کنند و یا مؤمنان از راه مستقیم منحرف شوند؟ در پاسخ باید گفت بنا بر حدیثی که رجعت را در مورد فرد مؤمن اختیاری می‌داند، مؤمنی که احتمال می‌دهد در رجعت از راه مستقیم به بیراهه کشیده شود، می‌توانند به دنیا باز نگردد. در این حدیث آمده است: مفضل بن عمر می‌گوید: در محضر امام صادق علیه السلام از حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف صحبت شد و از افرادی که عاشقانه انتظار ظهور او را می‌کشند و پیش از نیل به چنین سعادتی از دنیا می‌روند. حضرت فرمود: هنگامی که حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف قیام کند، مأمورین الهی در قبر با اشخاص مؤمن تماس می‌گیرند و به آن‌ها می‌گویند: ای بنده خدا! مولایت ظهور کرده است، اگر می‌خواهی به او پیوندی، آزاد هستی و اگر بخواهی در نعمت‌های الهی متنعم بمانی، باز هم آزاد هستی».

در مورد توبه کافر نیز باید گفت، این مسئله امر بعید و غیر ممکنی است؛ زیرا ظلم چنین با سرشت و آمیخته است که گویی جزء ذات او شده و توبه در مورد او غیرممکن است.

چنانچه قرآن در جواب آن‌هایی که تقاضای بازگشت دارند، می‌فرماید: «وَ لَوْ رُدُّواْ لَعَادُواْ لِمَا نُهُواْ عَنْهُ »؛ «اگر باز گردند دگر بار همان اموری را که از آن نهی شده‌اند، انجام می‌دهند».

شاید این سؤال هم مطرح شود که آیا رجعت با تناسخ فرقی دارد؟ بعضی این دو را با هم خلط کرده‌اند.

برای جواب به چنین پرسشی باید این دو مسئله را تعریف کرد تا فرق آن‌ها بیان و مشخص شود. چکیده عقیده تناسخ، این است که جهان آفرینش پیوسته در گردش و هر دوره‌ای، تکرار دوره پیش است و این گزارش و تکرار پایان ندارد. روح هر انسانی پس از مرگ بار دیگر به دنیا باز می‌گردد و در این بازگشت که بر کردار و رفتار پیش او مبتنی است، اگر در روزگار گذشته به کارهای نیک و شایسته دست زده باشد، دوران بعد را با شادی و خوشی سپری می‌کند، اما اگر مرتکب اعمال ناروا شده باشد، گرفتار حزن و اندوه می‌گردد. این عقیده پاداش و کیفر اعمال را منحصر به این دنیا می‌داند و می‌گوید روح پس از مرگ، از بدنی به بدن دیگر و بعضی نیز می‌گویند از بدن به حیوانات و بعضی دیگر هم می‌گویند از بدن به نباتات و بعضی دیگر نیز می‌گویند از بدن به جمادات منتقل می‌شود. اما در بحث رجعت، بازگشت روح انسان به همان بدن قبلی خود وی است. در رجعت کیفر و پاداش را در دنیا منحصر نمی‌داند؛ بلکه معتقد است در رجعت پاره‌ای از عذاب و شادی را می‌چشند.

شبهه دیگری که ممکن است وجود داشته باشد، اینکه شاید برخی بگویند رجعت با آیه 100 سوره مؤمنون سازگار نیست؛ زیرا طبق این آیه، مشرکان به جهان باز می‌گردند تا عمل صالح انجام دهند، آن‌ها می‌گویند: «رب ارجعونی لعلی أعمل صالحاً فیما ترکت»، اما به آن‌ها پاسخ منفی داده و گفته می‌شود: «کلا إنها کلمه هو قائلها». در پاسخ باید گفت این آیه عام است، ولی آیه رجعت خاص؛ به عیارتی این آیه عموم را گفته است، در صورتی که در بحث رجعت عمومیتی در کار نیست و تنها یک عده خاص رجعت می‌کنند.

شبهه دیگری که مطرح است، اینکه آیا رجعت جزء اصول مذهب است یا جزء اصول دین؟

طبق تعاریفی که از این دو واژه شده است، رجعت جزء اصول دین نیست؛ زیرا اصول دین از اموری هستند که اگر فرد به آن‌ها اعتقاد نداشته باشد، به دین لطمه می‌زند؛ برای مثال اگر انسان به توحید اعتقاد نداشته باشد، کافر شناخته می‌شود؛ اما اگر انسان به اصلی از اصول مذاهب معتقد نباشد، به واسطه این اعتقاد نداشتن از دین رانده نمی‌شود. بنابراین اگر کسی به رجعت اعتقاد نداشته باشد، کافر شناخته نمی‌شود و اعتقاد به رجعت از مسلمات شیعه است، نه از مسلمات اسلام.

شاید این سؤال مطرح شود که تفاوت رجعت با معاد چیست؟ این دو مسئله دارای چهار تفاوت هستند:

1- رجعت در این جهان مادی با همه مشخصات و عوارض، محقق می‌گردد. همان‌طور که در تعریف رجعت آمده است مردمان در همان شکل و صورتی که در گذشته بودند، بر می‌گردند؛ اما معاد در جهان دیگر اتفاق می‌افتد که از عوارض مادی خبری نیست؛

2- در معاد همه خلایق برای حسابرسی محشور می‌گردند، در حالی که رجعت به کافران شرور و مؤمنان خالص اختصاص دارد؛

3- چنانچه گفته شد انکار اصلی از اصول دین موجب کفر می‌شود، برخلاف انکار اصول مذهب؛ بنابراین انکار معاد موجب خروج از دین می‌شود، ولی انکار رجعت موجب کفر نمی‌شود؛

4- بازگشت کنندگان به دنیا در زمان رجعت دوباره خواهند مُرد یا کشته خواهند شد، اما در معاد دیگر مرگ و ارتحالی نخواهد بود؛ زیرا آنجا سرای ابدی است.

همچنین در مورد وجه اشتراک و افتراق رجعت و ظهور باید گفت، این دو مسئله در یک جهت با هم اشتراک دارند و آن این است که هر دو در آخرالزمان رخ می‌دهند، اما فرقشان در این است که خداوند برای برچیدن ظلم و گسترش عدالت، حجت خود حضرت ولی عصر عجل الله تعالی فرجه الشریف را روی زمین خواهد آورد، ولی رجعت آن است که هنگام ظهور، برای یاری حضرتش و نیز استمرار حاکمیت حق بعد از برقراری عدالت، خداوند گروهی از مؤمنان را که از دنیا رفته‌اند، به دنیا باز می‌گرداند تا شاهد اعتلای کلمة الله در روی زمین باشند، اما نباید چنین تصور کرد که رجعت همان ظهور است. رجعت یعنی بازگشت عده‌ای از مؤمنان و کفار، ولی ظهور به معنای آشکار شدن و قیام دوازدهمین ذخیره الهی پس از غیبت طولانی است؛ در نتیجه نزدیکی زمان آن دو واقعه نباید موجب خلط و یکی دانستن آن‌ها شود.

زهرا رضائیان
بخش اعتقادات تبیان

---

پی‌نوشت:

1.بحارالانوار، ج 53، ص92.

2.انعام: 28.

3. مجله‌ی موعود خرداد و تیر 1376، شماره 2

 

واقعه عجیب در عالم برزخ

علامه سید محمد حسین طباطبایی صاحب تفسیر المیزان نقل کرده که : استاد ما عارف برجسته «حاج میرزا علی آقا قاضی» می‌گفت :

در نجف اشرف در نزدیکی منزل ما  مادر یکی از دخترهای افندی‌ها (سنی‌های دولت عثمانی) فوت کرد.

این دختر در مرگ مادر بسیار ضجّه و گریه می‌کرد و جداً ناراحت بود و با تشییع کنندگان تا کنار قبر مادرش آمد و آنقدر گریه و ناله کرد که همه‌ی حاضران به گریه افتادند.

هنگامی که جنازه‌ی مادر را در میان قبر گذاشتند دختر فریاد می‌زد : من از مادرم جدا نمی‌شوم هر چه می‌خواستند او را آرام کنند مفید واقع نشد.

دیدند اگر بخواهند با اجبار دختر را از مادر جدا کنند ممکن است جانش به خطر بیفتد سرانجام بنا شد دختر را در قبر مادرش بخوابانند و دختر هم پهلوی مادر در قبر بماند ولی روی قبر را از خاک انباشته نکنند و فقط روی قبر را با تخته‌ای بپوشانند و دریچه‌ای هم بگذارند تا دختر نمیرد و هر وقت خواست از آن دریچه بیرون آید.

دختر در شب اول قبر کنار مادر خوابید ، فردا آمدند و سرپوش را برداشتند تا ببینند به سر دختر چه آمده است دیدند تمام موهای سرش سفید شده است.

پرسیدند : چرا این‌طور شده‌ای ؟

در پاسخ گفت : شب کنار جنازه‌ی مادرم در قبر خوابیدم ناگاه دیدم دو نفر از فرشتگان آمدند و در دو طرف ایستادند و یک شخص محترمی هم آمد و در وسط ایستاد آن دو فرشته مشغول سوال از عقاید مادرم شدند و او جواب می‌داد.

سوال از توحید نمودند ، جواب درست داد ، سوال از نبوت ، جواب درست داد که پیامبر من محمد بن عبدالله (صلی الله علیه وآله) است .

تا اینکه پرسیدند : امام تو کیست ؟

آن مرد محترم که در وسط ایستاده بود گفت :« من امام او نیستم » ( آن مرد محترم امام علی (علیه السلام) بود . )

در این هنگام آن دو فرشته چنان گرز بر سر مادرم زدند که آتش آن به سوی آسمان زبانه می‌کشید.

من بر اثر وحشت و ترس زیاد به این وضع که می‌بینید که همه موهای سرم سفید شده در آمدم.

مرحوم قاضی می‌فرمود : چون تمام طایفه‌ی آن دختر در مذهب اهل تسنّن بودند تحت تأثیر این واقعه قرار گرفته و شیعه شدند ( زیرا این واقعه با مذهب تشیَع تطبیق می‌کرد ) و خود آن دختر جلوتر از آن‌ها به مذهب تشیّع  اعتقاد پیدا کرد. 

 

بخش اعتقادات تبیان

 

---

منبع :

معادشناسی علامه محمد حسین تهرانی ؛ ج3 ، ص110 -  داستان دوستان ج5 ، ص 217

عواملی که موجب کاهش فشار قبر می‌شوند

 

فـــشـــار قبــــــر

فشار قبر برای همه است منتهی شدت و ملایمت آن نسبت به افراد فرق دارد. نسبت به کفار و فسّاق و منافقین و ... خیلی شدید است و کیفر اعمالشان حساب می‌شود اما نسبت به افراد دیگر ملایم‌تر است و جبران کوتاهی‌ها و کفاره گناهانشان محسوب می‌شود ؛ یعنی با این فشاری که می‌بینند از گناهانشان کم می‌شود.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آ له) در روایتی می‌فرماید : « هیچ مؤمنی نیست مگر اینکه فشاری در قبر دارد. »( بحارالانوار - ج6 - ص 221)

و در روایت دیگری امام صادق (علیه‌السلام) از رسول خدا (صلی الله علیه و آ له) نقل کرده که فرموده : « فشار قبر برای مؤمن کفاره ضایع کردن نعمت‌ها از ناحیه اوست .» ( بحارالانوار -  ج6 - ص221)

حالا فشار قبر بر همین بدن وارد می‌شود یا بر بدن قالب مثالی که در عالم برزخ بدن در درون آن قرار دارد اختلاف است. آقای فلسفی در کتاب معادش می‌گوید : این‌طور نیست که دیوارهای قبر به هم نزدیک شود و مرده را مورد فشار قرار دهد بلکه یک فشار نامرئی و غیر محسوس است که بر روح و جسم برزخی وارد می‌شود مانند فشاری که فرد اعدامی در شب قبل از اعدام می‌بیند و محسوس هم نیست و از هر فشار محسوس هم بدتر است . و شاید روی همین حساب است که تا کنون این همه کشف قبر شده هیچ اثری از فشار قبر بر بدن مرده احساس نشده . حتی سابق بر این بعضی برای اینکه فشار قبر و یا سوال و جواب در قبر را کشف کنند به دهن مرده آرد می‌ریختند و بعداً سر قبر را باز می‌کردند و نگاه می‌کردند اما چیزی برایشان معلوم نمی‌شد چون می‌دیدند آردها به همان حالت که ریخته می‌باشد.

 

به هر حال اصل فشار قبر و اینکه بعضی از افراد به خاطر انجام بعضی از کارها فشار نمی‌بینند مسلم است و کیفیت فشار هم خیلی مهم نیست.

در اینجا سوالی مطرح است و آن اینکه بعضی از افراد را که به دار می‌زنند مدت‌ها در بالای دار می‌مانند یا می‌سوزانند یا وزنه سنگینی به پایشان می‌بندند و به قعر دریا می‌فرستند و ... فشارشان چگونه است ؟

جواب : امام صادق (علیه السلام) در جواب این سوال فرموده : « خدای زمین همان خدای هواست . خداوندی که به زمین دستور می‌دهد تا مرده مدفون در زمین را فشار دهد به هوا نیز دستور می‌دهد که مرده در هوا را فشار دهد و همچنین به آب دستور می‌دهد تا مرده در درون آب را فشار دهد . »( فروغ کافی - ج3 - ص241 )

 

عواملی برای آرامش روح در عالم برزخ

کارهای نیک نقش به سزایی در آرامش روح در عالم برزخ و رهایی از فشار قبر دارد ولی مطابق روایات بعضی از اعمال در این راستا نقش بیشتری دارند در این جا به این موارد توجه کنید  :

1 - نماز شب : امام رضا (علیه السلام) فرمودند : « کسی که نماز شب بخواند و در قنوت نماز « وِتْر » هفتاد بار استغفار کند « اُجِیرَ مِنْ عَذابِ الْقَبْرِ » : « از عذاب قبر پناه داده می‌شود »1

2 - به طور کامل و صحیح انجام دادن رکوع : امام باقر (علیه‌السلام) فرمودند : « کسی که رکوع نمازش را کامل انجام دهد وحشت قبر به او نمی‌رسد . »2

3 - صدقه دادن : رسول اکرم (صلی الله علیه وآله) فرمودند : « بر میت ساعتی سخت‌تر از شب اول قبر نیست ، پس رحم نمایید به مردگان خود با صدقه دادن . »

4 - نماز وحشت خواندن برای مرده

6 - مردن در جمعه : مردن بین ظهر پنجشنبه تا ظهر جمعه موجب رفع فشار قبر می‌گردد و طبق بعضی روایات امام صادق (علیه السلام) فرمودن : « کسی که در روز جمعه بمیرد برای او برات آزادی از فشار قبر مقرّر می‌شود . »3

8 - ریختن آب روی قبر : مستحب است پس از آنکه میت به خاک سپرده شد شخصی رو به قبله بایستد و از ناحیه‌ی بالای سر میت تا روبروی  پای او آب بپاشد و سپس از آنجا تا بالای سر او بپاشد و اگر آب زیاد آمد به وسط قبر بپاشد ؛ چنان که این مطلب از امام کاظم (علیه السلام) نقل شده است .4بعید نیست که پاشیدن آب بر روی قبر تا 40 روز یا 40 ماه مستحب است .5

پیامبر (صلی الله علیه وآله) دستور می‌داد روی قبر آب بپاشیدند. و این سنت در زمان رسول خدا عمل می‌شد .6

محدّث قمی (رحمة الله علیه) می‌گوید : « پاشیدن آب روی قبر در هر  نیکو است . »7

امام صادق (علیه السلام) درباره پاشیدن آب بر روی قبر فرمودند : « تا وقتی که رطوبت آب روی خاک قبر است ، عذاب قبر از میت دور می‌گردد.»8

لازم به ذکر است که : مردم به این کار استحبابی خوب عمل می‌کنند ؛چون هر عصر پنجشنبه که به زیارت اهل قبور می‌روند سنگ قبر و حتی تمام روی قبر را با آب یا گلاب می‌شویند.

9 - خواندن بعضی از سوره‌های قرآن : امام علی (علیه السلام) فرمودند : « کسی که هر جمعه سوره‌ی نساء را بخواند از فشار قبر در امان باشد .»9

امام صادق (علیه السلام) فرمودند : « سوره‌ی یاسین قلب قرآن است هرکس آن را قبل از غروب بخواند از فشار قبر ایمن باشد . » 10

همچنین کسی که به خواندن سوره‌ی « زُخْرف » مداومت کند خداوند او را در قبرش از فشار قبر و جانوران زمین ایمن گرداند .11

پیامبر (صلی الله علیه وآله) فرمودند : « کسی که هنگام خواب سوره‌ی تکاثر را بخواند ، از سختی قبر ایمن گردد . »12

امام صادق (علیه السلام)  فرمودند : « کسی که سوره‌ی ((ن وَ الْقَلَم)) را در نماز واجب یا نافله بخواند او را از فشار قبر پناه دهد . »13

و خواندن بعضی از دعاها نیز دارای این اثر خواهد بود که در کتاب‌های دعا ذکر شده است.14

11 - آنکه دفن شود در نجف اشرف و کربلا ؛ زیرا که از خواصّ آن تربت شریف آن است که ساقط می‌شود عذاب قبر و حساب منکر و نکیر از کسی که در آن مدفون شود .15

12 - آنکه روز اول رجب ده رکعت نماز بخواند و در هر رکعت یک مرتبه حمد و سه مرتبه توحید تا محفوظ بماند از فتنه‌ی قبر و عذاب روز قیامت . و در شب اول رجب بعد از نماز مغرب بیست رکعت به حمد و توحید خواندن برای رفع عذاب قبر نافع است.16

 

13 - آنکه چهار روز از ماه رجب روزه بگیرد17 و همچنین روزه گرفتن دوازده روز از شعبان .18

14- از چیزهایی که باعث نجات از عذاب قبر است خواندن سوره‌ی « تَبارَکَ الْمُلک » بالای قبر میت است ؛ چنان که قطب راوندی از ابن عباس نقل کرده که : مردی رو به روی قبری خیمه‌ای زد و ندانست که آن قبر است و سوره‌ی « تَبارَکَ الْمُلک » را خواند ، پس شنید صیحه زننده‌ای را که گفت : این سوره نجات دهنده است. این مطلب را به حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) کرد . آن حضرت فرمودند : آن سوره نجات دهنده است از عذاب قبر .19

شیخ کلینی از حضرت امام محمد باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمودند : « سوره‌ی ملک مانعه است ؛یعنی منع می‌کند از عذاب قبر .20

16 -شیخ طوسی در « مصباح المتهجّد » از حضرت رسول (صلی الله علیه وآله) روایت کرده که هر که در شب جمعه دو رکعت نماز بخواند در هر رکعت حمد و پانزده مرتبه « اذّا زلزلت » حق تعالی او را از عذاب قبر و از هول‌های روز قیامت ایمن گرداند.21

17 - و نیز از برای عذاب قبر نافع است  سی رکعت نماز خواندن در شب نیمه‌ی رجب که در هر رکعت یک مرتبه حمد و ده مرتبه توحید.22 و همچنین در شب شانزدهم و شب هفدهم رجب .23 و نیز در شب اول شعبان صد رکعت نماز بخواند به حمد و توحید چون از نماز فارغ شود پنجاه مرتبه « توحید » بخواند . و در شب بیست و چهارم شعبان دو رکعت نماز بخواند در هر رکعت حمد یک مرتبه و « اذا جاءَ نَصْرُ اللهِ » ده مرتبه. و در روز نیمه ی رجب نیز پنجاه رکعت نماز به حمد و توحید و فلق و ناس وارد است که برای رفع عذاب قبر نافع است. همچنین در شب عاشورا .

 

 پی نوشت ها :

1) بحار - ج87 - ص161     

2) همان- ج85 -ص107    

3) المحاسن البرقی - ص60 ، بحار - ج6 - ص130    

4) فروع کافی - ج3 - ص199    

5) عروة الوثقی - ص144    

6)فروع کافی- ج3 - ص200 ،علل الشرایع- ص307

7)سفینة البحار -ج2 -ص397 

8)فروع کافی -ج3 -ص200     

9) ثواب الاعمال- ص 235   

10) همان - ص250

11) ثواب الاعمال - ص243       

12) سفینة البحار - ماده قبر      

13) همان  

14) برزخ در چند قدمی ما - ص 125

15) ارشاد القلوب - ج2 -ص347   

16)اقبال الاعمال - ص 120   

17) اقبال الاعمال - ص129 

18) امالی شیخ صدوق - ص 76 - مجلس هفتم - حدیث 43        

19)مستدرک الوسائل - ج1 -ص 301  ، بحارالانوار - ج 82 - ص 64     

20) کافی - ج2 - ص 633

21) مصباح المتهجّد -ص 260

22) اقبال الاعمال - ص157

23) همان ماخذ - ص 170 و 171

فرآوری : زهرا اجلال

بخش اعتقادات تبیان

 

---

منبع :

سایت حوزه

سایت اندیشه قم

آیا همه فشار قبر دارند؟!

با مرگ انقطاع روح از بدن، انسان به عالم برزخ وارد می شود و با نظام جدید، معیارها و احکام جدید و ناشناخته مواجه می شود. کسی که در زندگی دنیوی موفق به انقطاع از مادیات نشده است، انس ارتباط با نظام مادی، موجودات آن، ارزش ها و معیارهای آن، هنوز در قلب و روح او هست و اسیر دنیا و تعلقات آن می باشد.

با ورود به برزخ و نظام جدید و از دست دادن مأنوسات دنیوی، به وحشت می افتد. با از دست دادن آنچه با آنها مأنوس بود، موجودیت و بقای خود را با آنها و در آنها می دید و خلاء وجودی خود را با آنها پر می کرد، در فشار قرار می گیرد.

وضع خاصی در اول برزخ برایش پیش می آید که توأم با فشارها و ترس های فراوان است. 

هر چه انس و تعلق به دنیا بیشتر باشد، این فشارها بیشتر و هر چه تعلق به دنیا کمتر و به آخرت بیشتر باشد، این فشارها و وحشت ها کمتر خواهد بود. تنها مهذبین(کسانی تهذیب نفس داشتند و خودسازی کرده اند) واقعی از این مساله مستثنی هستند. علت آن هم انقطاع از دنیا، مأنوسات آن و انس با عالم بالاتر است که به مجرد انتقال از دنیا به نظامی که با تمام وجود مشتاق آن بوده اند، نائل می شوند!(1)

پس این سختی ها و فشارها در تمام انواع مرگ ها(سوختن، غرق شدن، مرگ طبیعی و ...) وجود دارد، زیرا فشار به بدن مادی نیست، بلکه به بدن مثالی و برزخی می باشد که تابع روح است.

خداوند برای مومنان خاص کاری می کند که آن تعلقاتشان به سادگی از آنها جدا شود، اما حقیقت این است که مطابق روایات متعدد، اکثر مومنان به خاطر برخی گناهانی که انجام داده اند، دچار فشار قبر می شوند.(2) به عنوان مثال، رسول اکرم(صلی الله علیه و آله) فرموده است: «ضَغطة القبر للمومن کفارة لما کان منه من تضییع النعم» (3)؛ فشار قبر مومن، کفاره ی نعمت های از بین رفته است.

یا هنگامی که ابو بصیر از امام صادق(علیه السلام) پرسید: آیا کسی از فشار قبر رهایی می یابد؟

فرمود:نعوذ بالله منها، ما اقل من یقلت من صغنطه القبر(4)؛ پناه بر خدا از فشار قبر، چه قدر کم هستند افرادی که از آن نجات می یابند.

 

پی نوشت ها:

1- محمد شجاعی، بازگشت به سوی خدا، ص 272- 270 .

2- حسین سوزنچی، زندگی پس از مرگ، ج 4 ،ص 67 .

3- شیخ صدوق، علل الشرایع، ص 309

4- علامه مجلسی، بحارالانوار، ج 6، ص 261.                                                          

خصوصیات زندگى روح در عالم برزخ

 

 

---

خداوند در قرآن کریم در موارد فراوانى به شرح زندگى جهان پس از مرگ و حیات برزخى پرداخته است.

 

---

از ائمه طاهرین علیه السلام نیز در این زمینه روایات فراوانى به دست ما رسیده است، در نهج البلاغه نیز در موارد متعددى به حالات زندگى روح در جهان برزخ اشاره شده، و احیانا به شرح گوشه هایى از آن حالات پرداخته شده است، که از آن نمونه است:

1- فانکم لو عاینتم ما قد عاین من مات منکم لجزعتم و وهلتم و سمعتم و أطعتم و لکن محجوب عنکم، ما قد عاینوا، و قریب ما یطرح الحجاب... [ نهج البلاغه ، فیض و صبحى، خ 20. ]

اگر شما آنچه را که مردگان شما دیده اند مشاهده مى نمودید هراسان و ترسان مى گشتید، و در برابر خداوند گوش شنوا پیدا کرده، و از او پیروى مى نمودید، ولى آنچه را که آنان دیده اند از شما پنهان است، و به زودى پرده از میان شما و آنان به کنار کشیده مى شود...

2- خطاب به یارانش، براى تشویق آنان به جهاد در راه خدا فرمود:

فالموت فى حیاتکم مقهورین، والحیاه فى موتکم قاهرین. [ نهج البلاغه ، فیض و صبحى، خ 51. ]

پس مرگ در سایه زندگى پر از تنگ و همراه به فرار از جنگ شما است، در آن هنگام که دشمن بر شما چیره گردد، و زندگى زندگى حقیقى و جاوید در پناه مرگ یعنى در جهاد و کشته شدن در راه خدا است، و آن هنگام است که شما بر دشمن چیره شده و پیروزى نصیبتان گردد.

 

قسمت دوم از سخن فوق گواه بر این است که کشته شدگان در راه خدا در جهان برزخ، زندگى سعادتمندانه روحانى دارند، چنانکه خداوند در قرآن کریم فرموده است:

و لا تحسبن الذین قتلوا فى سبیل الله أمواتا بل أحیاء عند ربهم یرزقون. "آل عمران /169"

و هرگز مپندارید که کشته شدگان در راه خداوند، مرده اند، بلکه آنان زنده اند، و نزد پروردگار خویش از روزى او بهره مى گیرند.

3- درباره عذاب قبر و سؤال نکیر و منکر فرمود:

تحمله حفذه الولدان، وحشده الاخوان الى دار غربته، و منقطع زورته، حتى اذا انصرف المشیع و رجع المضجع أقعد فى حفرته نجیا لبهته السؤال، و عثره الامتحان. [ نهج البلاغه، فیض، خ 82، صبحى، خ 83. ]

او انسان را پس از جان دادن در داخل تابوتى نهاده و فرزندان و فرزند زادگان و گروه برادران بر روى دست ها و دوش هاى خود گرفته، و به خانه تنهایى و غربت، جایگاهى که راه ملاقات دیگران با او بسته مى شود مى رسانند، تا آن هنگام که تشییع کننده به سوى خانه خود رهسپار، و شخص مصیبت دیده از مرگ او نیز از او جدا گردیده و راه بازگشت را در پیش مى گیرد، در آن هنگام او را در گودال گور او مى نشانند در حالى که از ترس سؤال و لغزش در امتحان، آهسته سخن مى گوید.

آنچه از این سخن به دست مى آید این است که پس از به گور سپردن انسان، فرشتگان سؤال نکیر و منکر مى آیند و از او درباره برخى از باورها و امور زیر بنایى مربوط به دین و مذهب پرسش مى نمایند و به هنگام پرسش او را مى نشانند. ولى بى تردید، این نشاندن در داخل گور، نشاندن پیکر مادى نیست زیرا چنین چیزى با توجه به کوتاهى سقف لحد گور امکان پذیر نیست، بلکه مراد از آن، نشاندن یک نوع پیکر برزخى مثالى، پیکرى مجرد از ماده، و همانند پیکر مادى است و پس از پایان پرسش، انسان نادرست بى پاسخ مى ماند و سرانجام او آتش سوزان دوزخ خواهد بود.

امام علیه السلام در ادامه سخن خود، عذاب ها و کیفرهاى آخرت را یاد آور شده است. از اینرو ممکن است کسى این احتمال را بدهد که این کیفرها مربوط به دوزخ و قیامت است و به جهان برزخ ارتباط ندارد از این رو از نقل آنها در اینجا خوددارى شده است.

 

4- به عنوان فاصل میان زندگى دنیا و بهشت و دوزخ اینگونه فرمود:

فان الله سبحانه لم یخلقکم عبثا، و لم یترککم سدى، و ما بین احدکم و بین الجنه أو النار الا الموت... [ نهج، فیض، خ 63، صبحى، خ 64. ]

خداوند سبحان شما را بیهوده نیافریده، و پوچ رها نکرده است، و میان هر یک از شما و بهشت و دوزخ جز مرگ فاصله اى نیست.

5- هنگامى که پیکر مطهر بزرگ بانوى اسلام و سرور زنان جهان، حضرت فاطمه زهرا علیه السلام را به گور مى سپارد، خطاب به پیامبر صلى الله علیه و آله کلماتى را بر زبان جارى مى نماید، که از آن جمله است:

و ستنبئک ابنتک بتضافر امتک على هضمها، فأحفها السوال و استخبرها الحال، هذا و لم یطل العهد، و لم یخل منک الذکر... [ نهج البلاغه ، فیض، خ 193، صبحى، خ 202. ]

... و به زودى دختر تو به تو خبر خواهد داد که امت تو چگونه براى ستم روا داشتن بر او گرد هم آمدند، پس همه آنچه را که بر او گذشته از او بپرس، و از حال او جویا شو، این همه ستم در حالى است که جدایى تو از این امت چندان به طول نیانجامیده و یاد تو از دل ها بیرون رفته است...

از این سخنان چنین بر مى آید که پیامبر صلى الله علیه و آله این سخنان على علیه السلام را مى شنیده است زیرا اگر چنین نبود، صدور آنها از على علیه السلام لغو بود، و ساحت آن حضرت از سخنان لغو منزه است، و نیز چنین بر مى آید که برخى از ارواح با برخى دیگر سخن مى گویند، از این رو على علیه السلام به پیامبر صلى الله علیه و آله عرضه داشت که تا ستم هاى روا داشته شده بر دخترش را از وى پرسش نماید. نتیجه اینکه در عالم برزخ گفتگو تا این اندازه وجود دارد که ارواح بتوانند با یکدیگر سخن بگویند و برخى از ارواح و شاید همه آنها بتوانند سخنان زندگان را بشنوند، هر چند توانایى پاسخ دادن به آنان را نداشته باشند. و این توهم که ممکن است این گفتگو مربوط به روز رستاخیز باشد نادرست است، زیرا اگر این تو هم درست باشد نیاز به این گفتگو از میان مى رود، زیرا در آن روز على علیه السلام خود حاضر است و در کنار پیامبر صلى الله علیه و آله قرار مى گیرد. آنگاه این پرسش پیش مى آید که چرا على علیه السلام در هنگام دفن فاطمه علیه السلام آن سخنان را به پیامبر صلى الله علیه و آله خطاب کند، بلکه در روز قیامت چنین خطایى براى او میسر است. پس چاره اى نیست که بپذیریم گفتگوى مورد انتظار میان فاطمه علیه السلام و پیامبر صلى الله علیه و آله در جهان برزخ است، و پیامبر صلى الله علیه و آله سخنان على علیه السلام را مى شنیده است.

بخش اعتقادات تبیان

 

---

منبع :

پایگاه اطلاع رسانی سبطین

تناسخ یا جهانی دیگر(1)

مقدمه

میل به جاودانگی و حیات ابدی از اصلی ترین نیازهای درونی بشر می باشد. از سوی دیگر وابستگی کاذب او به دنیای محسوس مادی و عدم درک کامل دنیای پس از مرگ سبب گردیده با آموزه های پیامبران الهی را نادیده بگیرد و خود به دنبال پاسخگویی به این نیاز اصیل باشد. یکی از آن پاسخ های ساخته ذهن بشر موضوع «تناسخ» است، که در این فرصت تاریخچه آن بررسی می شود.

 

---

 

تناسخ چیست؟

تمامی ادیان به حیات پس از مرگ انسان معتقد هستند و اعتقاد عموم ادیان این است که این زندگی در عالمی دیگر تحقق خواهد یافت. اما در پاره ای از جوامع این مطلب مطرح شده است که روح انسان، جز در مواردی که از فرط کمال، با خدا متحد و یا از فرط شقاوت، به عذابی دائم دچار شود، با مردن به عالم دیگری نمی رود، بلکه تنها از پیکری به پیکر دیگر در همین عالم منتقل می شود و زندگی جدیدی را در همین دنیا از سر می گیرد. این سلسله توالد و تجدید حیات تا ابد ادامه می یابد، مگر آنکه روح در زندگی های بعدی به اوج کمال یا به مرتبه پایینی از شقاوت برسد. این دیدگاه که به نظریه ی «تناسخ یا سَمساره» معروف است، همواره همراه با نظریه دیگری به نام «قانون کِرمِه» بیان می شود که این قانون بیانگر کیفیت حیات بعدی و خلاصه آن این است که کردار، گفتار و پندار هر فرد موجب نتایج و سبب اموری است که سرنوشت حیات بعدی او را معین می کند!(1)

 

تناسخ در ادیان هندی

در تاریخ باستانی هند و در اولین ادیان آن منطقه که در تاریخ ثبت شده اند، اعتقادی به تناسخ نیست و همان عقیده به زندگی پس از مرگ در عالمی دیگر وجود دارد و حتی در اولین چهار کتاب مقدس هندوها که به «وداها» معروفند، اثری از نظریه تناسخ یافت نمی شود.(2)

اما از اواخر قرن هفتم پیش از میلاد که تمدن شهرنشینی در هند سر و سامان گرفت و جامعه به سه طبقه امرا، برهمنان(روحانیون)و عامه تقسیم شد، به تدریج افکار فلسفی ای در میان برهمنان به وجود آمد، مجموعه ای از نوشته های فلسفی آنان طی حدود 3 الی 4 قرن به نام «اوپانیشادها» گردآوری شد و در این آثار برای اولین بار رگه هایی از این نظریه پدیدار شد.(3) اما چون ما بعدالطبیعه مکاتب برهمنی بسیار پیچیده و دور از دسترس فهم عادی بشر بود، در طی یک دوره هزار ساله عده ای از نویسندگان آن بحث ها را به گونه ای عوام پسند شرح و تفصیل دادند و از جمله به جزئیات نظریه ی تناسخ، قانون کرمه و پر و بال دادن به آنها پرداختند.

از همان آغاز نگارش این آثار، چنان این عقائد در جامعه رایج شد که تمامی آئین هان بعدی هند، از این عقائد متاثر شدند، حتی آئین هایی مثل جین و بودا که در اصل در مخالفت با برهمنان ایجاد شدند و به لحاظ مبانی فکری با تناسخ در تضاد بودند.(5)

 

تناسخ در یونان باستان

در یونان باستان نیز در نوشته های اساطیری همچون هومر و هرودت چنین مطلبی به چشم نمی خورد و ظاهرا فقط شخصی به نام اورفتوس چنین اعتقادی داشت. وی نوازنده ساحری بود که یک سلسله عقاید اسرار آمیز و آداب و رسوم عجیب تأسیس کرد که عاقبت، خود قربانی همین آداب و رسوم شد.(6)

در فلاسفه یونان باستان نیز این نظریه تنها به فیثاغورث و به تبع او، امپدکلس نسبت داده شده است که غربیان معتقدند: فیثاغورث تحت تاثیر اورفتوس و آیین اورفه ای، این نظریه را پذیرفته است.(7) در مقابل، برخی از حکمای مسلمان، همچون ملاصدرا بر این باورند که استناد این رای به فیثاغورث، ناشی از کج فهمیِ آرای وی بوده است و مقصود حقیقی وی از آن آراء، همان معاد جسمانی است.(8)

تناسخ در اسلام

در صدر اسلام عده ای از سودجویان و بعضا شیعیانِ ناآگاه درباره ائمه اطهار(علیهم السلام) دچار غلو و قائل به الوهیت ائمه(علیهم السلام) شدند که به اصطلاح «غُلات شیعه» نامیده می شود، البته اینها به فرقه های متعددی تقسیم شدند و با گسترش تمدن اسلامی سعی کردند برای عقائد افراطی خود توجیهاتی ارائه دهند. مثلا یک معضل آنها این بود که چگونه ممکن است که پیامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) و حضرت علی علیه السلام و امام صادق(علیه السلام) خدا باشند و در عین حال، خدا واحد باشد. ظاهرا در اثر تماس با هندوان و رو به رو شدن با عقیده ی تناسخ،این عقیده را راه حل مناسبی برای خود یافتند و گفتند: «خدا در واقع روحی به نام روح القدس است که ابتدا در جسم حضرت آدم(ع) سپس در حضرت عیسی(ع) و پیامبر(صلی الله علیه و آله)و ائمه(علیهم السلام) حلول کرد.»

در جعلی بودن و کذب این سخن، همین بس که خود ائمه اطهار(علیهم السلام) به شدت از آنها بیزاری جسته، طرد و لعن کرده و آنها را کافر دانسته اند.(9)

 

خلاصه سخن...

نظریه تناسخ یا انتقال روح از جسمی به جسم دیگر در همین دنیا در هیچ یک از ادیان وحیانی، یعنی ادیانی که یک نفر با ادعای نبوت آن را آورده باشد یافت نشده و تنها در برهه خاصی و در برخی ادیان هندی  و عقاید مرسوم در یونان باستان، البته نه به صراحت بلکه در قالب عباراتی محدود مشاهده شده است. این نظریه نوعی انحراف در مساله حشر جسمانی است که به دلیل دشوار بودن موضوع عده ای در فهم آن دچار اشتباه می شوند.

فرآوری: م. جعفری

بخش اعتقادات تبیان

 

 

---

فهرست منابع

1- جان بی ناس،تاریخ ادیان،ترجمه علی اصغر حکمت، ص 155.

2- ویل دورانت، تاریخ تمدن، ج 1،ص 468 .

3- جان بی ناس،تاریخ ادیان، 148- 146 .

4- ویل دورانت،تاریخ تمدن، ج 1،ص 589- 585 .

5- همان ،ص500 .

6- جان بی ناس، تاریخ ادیان، ص 90 .

7- فردریک کاپلستون، تاریخ فلسفه، ج 1،ص 43- 40 .

8- صدرالدین محمد شیرازی(ملاصدرا)،الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ج 9، ص 6- 5 .

9- علامه مجلسی، بحارالانوار ،ج 4، ص 322- 320.

دلائل طرفداران تناسخ

 

مقدمه

فلاسفه نظریه تناسخ را بر اساس یک سلسله مبانی محکم فلسفی پاسخ داده اند که این پاسخ ها نیازمند آگاهی های فلسفی متعدد می باشد و در عین حال که بسیار دقیق هستند اما فهمشان دشوار است، به همین دلیل از آوردن آنها خودداری کرده و صرفا به ادله طرفداران تناسخ و نقد آنها اکتفا می کنیم. از عزیزانی که سخن ما را می خوانند در خواست می کنیم حتماً سؤالات خویش را به ما انتقال دهند تا پاسخ خویش را دریافت کنند.

 

دلائل طرفداران تناسخ

طرفداران تناسخ دو دلیل برای ادعای خود ارائه می دهند: 1- دلایل دینی ، 2- شواهد تجربی.

1- عدالت الهی: مهم ترین دلیل معتقدان به تناسخ، پاسخ به این سؤال است که « با توجه به عدالت خدا، چرا انسان ها متفاوت آفریده شده اند؟» و در جواب گفته اند: علت این است که هر کسی قبل از این زندگی، زندگی دیگری داشته و متناسب با اعمالی که در آن زندگی انجام داده، جایگاهش در زندگی بعدی مشخص شده است،یعنی کسی که در زندگی قبلی آدم خوبی بوده در زندگی جدید در یک خانواده ی مرفه به دنیا آید و کسی که گناهکار و بد کار بوده، در یک خانواده ی فقیر و بیچاره به دنیا می آید. گروهی معتقدند که تناسخ ممکن است از انسان به حیوان و یا بر عکس نیز صورت بگیرد.

 

در پاسخ باید گفت : اگر این نظریه به خاطر حل مشکل عدالت الهی باشد، به هیچ وجه نمی تواند مشکل را حل کند زیرا این سلسله توالدها یا آغاز دارد یا ندارد. اگر مطابق آیین هندو آغاز ندارد، پس مشکل تفاوت ها حل نشده و صرفاً به عقب می رود، یعنی مرتب اشکال در مورد قبلی ها مطرح می شود که چرا آن ها متفاوت خلق شده اند. اگر هم بر اساس علم جدید نظر هندوان را رد کنیم و بگوئیم حیات آغاز دارد، آن گاه باید ارواح انسان ها را یا کاملا یکسان و یا با اندکی تفاوت فرض کنیم. اگر اندکی تفاوت داشته باشند که باز مساله حل نشده است و اگر یکسان باشند، تفاوت های بعدی آنها ناشی از عوامل خارجی ( شرایط محیطی) خواهد بود و باز عدالت خدا زیر سوال می رود که چرا شرایط محیطی یکسانی برای آنها قرار نداده است؟ (1)

پس در هیچ حالتی نظریه تناسخ مشکل نا برابری های انسان ها در هنگام تولد را حل نکرده است.  

 

2- خاطره های زندگی  قبلی: ظاهراً مهم ترین عاملی که امروزه موجب گرایش عده ای به این نظریه شده، این است که برخی مدعی هستند زندگی پیشین خود را به یاد می آورند و دیگران این را به عنوان دلیلی تجربی بر صحت تناسخ قلمداد کرده اند . این خاطره ها به دو صورت پیدا می شوند: عده ای با هیپنوتیزم به چنین خاطره هائی می رسند و عده ی معدودی نیز بدون هیپنوتیزم ، چنین ادعائی را مطرح می کنند:

الف- خاطره های ناشی از هیپنوتیزم : عده ای از افراد، هنگامی که تحت تاثیر هیپنوتیزم واقع می شوند، ادعا می کنند که به یاد می آورند قبلاً  شخص دیگری بوده اند و کارهای دیگری انجام می داده اند و برخی موارد مشاهده شده که چنان شخصی واقعاً وجود داشته و احیانا برخی از آن کارها را نیز انجام داده است.

برای پاسخ به این ادعا، ابتدا باید نکته ای را یاد آور شویم و آن این که دانشمندان در تبیین هر حادثه ای ، همیشه مبانی را قبول می کنند که با سایر داده های علمی هماهنگ باشد. نظریه تناسخ با بسیاری از داده های علمی ناسازگار است. در این جا باید دید آیا بیان دیگری از مطلب وجود ندارد که هم این پدیده را توجیه کند و هم با سایر داده های علمی هماهنگ باشد؟

تاکنون در تمامی موارد ادعای زندگی پیشین که اطلاعات آن با هیپنوتیزم فرا خواند ه شده است، یا چنان شخصی آن طور که فرد توصیف می کند، وجود نداشته و یا ویژگی مورد بحث می توانسته است برای فرد اطلاع دهنده، که احتمالا به طور خود آگاه به منبع این اطلاعات توجهی نداشته است، معلوم باشد.

ب-مواردی که اشخاص بدون تأثیر هیپنوتیزم ، چنین ادعائی کرده اند مطابق تحقیقات انجام شده در مورد خاص مشاهده شده است: اول، دربچه های کم تر از چهار سال در هندوستان، که عده زیادی از این بچه ها چنین ادعائی را مطرح کردند. دوم، موارد معدودی در افراد بزرگسال.

در مورد بچه های مذکور مطابق تحقیقاتی که انجام شده آشکار شده که به لحاظ علمی، بیش تر موارد غیر قابل قبول است، یعنی یا انگیزه ای برای آن ادعا ها وجود دارد ( به طور مثال، معلوم شده است که بیشتر این ها ادعا می کرده اند که به یک طبقه اجتماعی بالاتری تعلق دارند، یا حتی سهمی از زمین متعلق به پدر زندگی قبلی شان را طلب می کرده اند)، یا بین دو خانواده مورد بحث، آشنائی زیادی وجود داشته و احتمال توافق پیشین بین آنها زیاد بوده است.

 

اما در مورد ادعاهای بزرگسالان، حقیقت این است که کتابهای متعدد در این زمینه نوشته شده، اما اغلب آنها ساختگی بودنش بر پژوهشگران آشکار است. در میان آن تنها کتابی که ظاهراً ادعای مطرح شده در آن با گزارش های تاریخی بیش تر هماهنگ است، کتابی از یان استیونسن به نام « نمونه های تناسخ» می باشد. جمعاً32 مورد در آن گزارش شده است که مثلا خانمی در سال 1902 در هند به دنیا آمد، پس از مدتی وفات یافت و در سال 1926 فرد دیگری در هند به دنیا آمد که ادعا می کرد تجربیاتی از مردم و حوادث آنها دارد که با تجربه های فرد قبلی هماهنگ بود. محققان دلایل دیگری نیز در رد این ادعا ارائه کرده اند که از جمله مهم ترین آنها:

الف. نقد چگونگی این همانی: مهم ترین مساله این است که ببینیم واقعا چه معیاری وجود دارد که ما یک شخص را در دو سالگی و در پنجاه و دو سالگی شخص واحدی می دانیم و می گوئیم که این شخص پنجاه ساله همان بچه ی دو ساله است؟

فلاسفه مسلمان، ملاک این همانی را نفس و روح می دانند و معتقدند که امکان ندارد روحی که از بدن انسان جدا می شود دوباره در یک کالبد جدید وارد شود لذا این ادعاها الزاماً باطل است. برخی از فلاسفه ی غرب که منکر روح هستند نیز نشان داده اند که آن امری را که ملاک وحدت شخص امروزی و همین شخص در پنجاه سال پیش می دانیم، هر چه که باشد نمی تواند ملاک وحدت شخص فعلی و شخصی که مدتها پیش در گذشته است، باشد.

خلاصه این که، صرفا با مشاهده شباهتی بین خاطرات یک فرد و جریاناتی که برای شخص دیگری رخ داده است، نمی توان این را همان شخص دانست.

ب. عدم یاد آوری از جانب اکثر انسان ها و عدم یاد آوری مکرر از جانب مدعیان یاد شده: این دلیل بر این اساس استوار است که اگر تناسخ صحیح باشد، چرا از میان چند میلیارد نفر تنها عده بسیار قلیلی، مثلا همین 32 نفر این حادثه را به یاد می آورند. و خود اینها نیز چرا فقط یک زندگی قبلی را به یاد می آورند( چون مطابق تناسخ هر کسی بارها می میرد و زنده می شود)؟

توضیح مطلب این که در برخی مباحث قلت و یا کثرت طرفداران آن تنها دلیل برای قضاوت درباره صحت یا سقم آن است. یعنی اگر 32 نفر بگویند که دیده ایم و چند میلیارد نفر خلاف آن را بگویند، انسان سخن اکثریت را به واقع نزدیک تر می داند و در بحث تناسخ نیز قضیه به همین صورت است.

 

ج. عدم ثبات تعداد انسان ها: اگر نظریه تناسخ درست باشد، لازم می آید تعداد انسان های جهان ثابت بماند زیرا هیچ روح جدیدی ایجاد نمی شود و هر روحی که بمیرد در کالبد شخص دیگری ظاهر می شود. در این جا شاید پاسخ داده شود که تناسخ نه فقط بین انسانها بلکه بین انسان یا حیوان و گیاه و جماد نیز هست. اما باید گفت: اولا در مورد گیاه و جماد، اصلا خاطره داشتن و هیچ ملاک دیگری وجود ندارد که انسان را به صورت یک سنگ بدانیم، یعنی سنگ روح و خاطر ندارد و ... ، بر چه اساسی می توان این دو را یکی دانست. در مورد تناسخ متقابل انسان و حیوان هم دو مشکل عمده از حیث تعداد و کیفیت هست، یعنی اولاً:اگر تناسخ بین انسان و حیوان برقرار باشد لازم می آید که جمعیت انسان ها به طور وحشتناکی زیاد شود، زیرا این قول ، منشأ همه حیوانات را هم انسان می داند ومطابق آن انسانی که به حیوان تبدیل شده است ، پس از چند دوره حیوان بودن، مجازاتش تمام می شود و دوباره انسان می شود. حال با توجه به تنوع فراوان حیوانات( بخصوص حشرات و ....) اگر قرار باشد از هر نوع حیوانی در سال تنها یکی انسان شود، باید سالانه دهها میلیارد نفر به جمعیت انسان ها افزوده که تا به حال چنین نشده است.

ثانیاً: از حیث کیفیت، معتقدان به تناسخ بین انسان و حیوان، اعتقاد دارند که مطابق قانون کرمه، هر انسانی به حیوانی تبدیل می شود که خلق و خوی آن را دارد، مثلا انسان حریص، مورچه و انسان شهوتران، خوک و .... می شود.اکنون این اشکال پیش می آید که انسانی که چند رذیلت اخلاقی را با هم دارد چگونه خواهد شد؟ هر کدام بشود، ترجیح بلا مرجح است. اگر هم اشکال شود که در معاد نیز همین مشکل پیش می آید؟ پاسخ می دهیم که اتفاقاً در احادیث هم اشاره شد که ممکن است یک نفر سرش مثل گرگ و بدنش چیز دیگری باشد، اما در جهان مادی ما چنین موجودی را سراغ نداریم .

 

خلاصه سخن

نظریه تناسخ یا انتقال روح از جسمی به جسم دیگر بر دو دلیل ( دلایل دینی و شواهد تجربی ) استوار شده است. که هر دو دلیل توسط فلاسفه مورد نقد و بررسی قرار گرفته و مشخص و آشکار شده که به لحاظ علمی تمامی ادعاهای مطرح شده غیر قابل قبول است. از سوی دیگر این نظریه از پشتوانه محکمی در ادیان گوناگون حتی در ادیان هندو که امروزه مهم ترین مروجان آن هستند، بر خوردار نیست.

تناسخ1

فرآوری: م. جعفری

بخش اعتقادات تبیان

 

---

فهرست منابع

1- جان هیک ، فلسفه دین  ص.  271-269 و286

2- حسین سوزنچی ، آفتاب اندیشه ، ص.  118-110

3- ملا صدرا، الاسفار العقلیه الاربعه ، ج  9 ، ص  14

رابطه نوع مرگ با اعمال انسان

قبض روح انسان یا دریافت کامل آن توسط فرشته مرگ آخرین مرحله از سکرات موت و اولین وهله از قدم گذاشتن به عالم برزخ است. کیفیت قبض روح افراد متناسب با چگونگی اعتقادات، روحیات، اعمال و بالاخره مجموعه ی شخصیت آنان است . گروهی از اهل ایمان که در تمام طول حیات خود تسلیم دستورات خداوند بوده و تا حد امکان خود را از رذایل اخلاقی پاک کرده و در ردیف اولیا و مقربین درگاه الهی قرار گرفته اند قبض روح آنان در آسان ترین و بهترین حالات صورت می گیرد.(1)

علامه طباطبائی در تاثیر این مطلب به روایتی اشاره می کنند که از امام صادق علیه السلام سؤال می شود: « آیا مومن از مرگ و قبض روح خود کراهت دارد؟» امام(علیه السلام) در پاسخ می فرمایند: «نه به خدا سوگند وقتی فرشته مرگ به نزدش می آید تا روحش را قبض کند، مومن به جزع در می آید. ملک الموت به او می گوید: من نسبت به تو مهربان تر از پدری مهربان هستم، چشمانت را باز کن و ببین. پس مومن چشم خود را باز می کند و رسول خدا (صلی الله علیه و آله) و ائمه اطهار(علیهم السلام) را می بیند. سپس از جانب خداوند ندائی می رسد: ای روح آرام به سوی پروردگارت برگرد..... پس داخل دربندگان و بهشت من شو.»(2)

 

در احادیث بسیاری قبض روح مومن و نحوه ی انتقال او از این دنیا به دنیای دیگر به بوئیدن گل،(3) استحمام و رها شدن از پلیدی ها، انتقال از زندان به قصر، بیرون آوردن لباس چرکین و رها شدن از غل و زنجیر تشبیه شده است.(4)

اما قبض روح گناهکاران، ظالمان و کافران، بسیار سخت و هولناک است، چون آن ها قدم به عالمی می گذارند که عمری آن را انکار می کردند و به جای آماده شدن برای آن، در معاصی و شهوات غوطه ور بوده اند. قرآن کریم حال آنان را چنین توصیف می کند: کاش ستمگران را در گرداب های مرگ می دیدی که فرشتگان دست هایشان را گشوده اند و نهیب می زنند: جان هایتان را بیرون دهید که امروز به سزای آنچه به ناحق بر خدا دروغ می بستید و در برابر آیات او تکبر می کردید، به عذاب خوار کننده ای کیفر می شوید.(انعام/93)

در احادیث دیگری نحوه ی قبض روح چنین افرادی، سخت تر از بریده شدن با اره، تکه تکه شدن با قیچی، خرد شدن با قطعه سنگ ها و چرخش محورآسیاب بر کاسه چشم ها دانسته شده است.(5)

نتیجه می گیریم که نحوه ی مردن انسان ها به طور کامل مرتبط با اعمال آن هاست.

 

 

---

فهرست منابع

1-    حسین سوزنچی، زندگی پس از مرگ، ج 4 ، ص 56

2-    علامه طباطبائی، ترجمه تفسیرالمیزان، ج 20 ، ص672

3-    شیخ طوسی، امامی ، ج 2، ص 29

4-    شیخ صدوق، معانی الخبار، ص 289- 290

5-    حسینی تهرانی، معاد شناسی، ص 42-41

            

فلسفه مرگ و زندگی محدود دنیا

زندگی در این دنیا صرفاً مقدمه و پلی برای حیات دیگر است و حیات اخروی، اصل است. اگر فقط به ظواهر زندگی توجه شود، تنها لهو، لعب، زینت، تفاخر و تکاثر خواهد بود: « اعلموا أنمّا الحیوة الدنیا لعب و لهو و زینة  و تفاخر بینکم و تکاثر فی الاموال و الاولاد...» (حدید/ 20)

اما آن چیزی ماندنی است که رنگ و بوی الهی دارد واین دنیا از بین رفتنی است. ما عندکم ... و ما عندالله باق.(نحل/ 96) اگر این انسان به نگرشی در زندگی برسد، محدودیت آن را به راحتی خواهد پذیرفت و اگر اصل محدودیت پذیرفته شود دیگر مناقشه در مقدار آن روا نیست، زیرا هر مقداری که باشد باز سوال خواهد شد چرا این مقدار؟!

قرآن کریم  می فرماید: « عده ای چنان دنیا زده شده اند که آرزو می کنند هزار سال زندگی کنند و اگر حتی این قدر زندگی کنند، اما باز راضی نمی شوند و بیشتر می خواهند. در صورت، این زندگی موجب نجات آنها از آتشی نخواهد شد. ( قصص/ 88)

 

بر این اساس اگر انسان دنیا را هدف خود قرار دهد به هیچ حدی راضی نمی شود، اما اگر اصل محدودیت را بپذیرد، دیگر مقدار مهم نبوده و مصلحت خویش را به خداوند واگذار می کند.

کسانی که به زندگی آخرت باور دارند اتمام این زندگی و رسیدن سریع تر به آن زندگی را طلب می کنند، چرا که کیفیت زندگی خود را بهبود بخشیده و دیگر دلبسته کمیت آن نیستند. اینان به دلیل ایمان و عمل صالح، آخرت خویش را آباد کرده اند و شوقشان به مرگ برای ورود به زندگی حقیقی است.

حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: شوق این افراد به مرگ بیش از شوق طفل به پستان مادر است. «والله ابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل ....... اُمّه ».(1)

خلاصه کلام آنکه : چون زندگی حقیقی و نهائی انسان در این دنیا نیست پس زندگی در آن باید محدود باشد و اگر اصل محدودیت پذیرفته شد دیگر هر مقدار که باشد باید پذیرفت و گرنه هر چقدر که افزایش یابد باز هم ناراضی خواهد بود. لذا یک مومن واقعی به جای آنکه خداوند را به خاطر عمر بیشتر مورد سؤال قرار دهد خود را مؤاخذه می کند که چرا به اندازه کافی تلاش نکرده است تا به حیات طیبه برسد؟ زیرا دغدغه اصلی کیفیت است نه کمیت. به همین دلیل امام سجاد علیه السلام می فرماید: «عَمّرینی ما کان عُمری بذلهً فی طاعتک فاذا کان عمری مرتعا للشیطان فاقبضنی الیک.» (2)

بر عمرم بیفزا  تا زمانی که عمرم صرف اطاعت از تو باشد، اما اگر عمرم چراگاه شیطان شد، روحم را به سوی خودت بخوان.

 

بخش اعتقادات تبیان

 

 

 

---

فهرست منابع

1- نهج البلاغه، ابوالحسن محمد الرضی، تصحیح: صبحی صالح، خطبه 5

2- بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 70 ، ص 61

                                                 

فلسفه مرگ و زندگی محدود دنیا

زندگی در این دنیا صرفاً مقدمه و پلی برای حیات دیگر است و حیات اخروی، اصل است. اگر فقط به ظواهر زندگی توجه شود، تنها لهو، لعب، زینت، تفاخر و تکاثر خواهد بود: « اعلموا أنمّا الحیوة الدنیا لعب و لهو و زینة  و تفاخر بینکم و تکاثر فی الاموال و الاولاد...» (حدید/ 20)

اما آن چیزی ماندنی است که رنگ و بوی الهی دارد واین دنیا از بین رفتنی است. ما عندکم ... و ما عندالله باق.(نحل/ 96) اگر این انسان به نگرشی در زندگی برسد، محدودیت آن را به راحتی خواهد پذیرفت و اگر اصل محدودیت پذیرفته شود دیگر مناقشه در مقدار آن روا نیست، زیرا هر مقداری که باشد باز سوال خواهد شد چرا این مقدار؟!

قرآن کریم  می فرماید: « عده ای چنان دنیا زده شده اند که آرزو می کنند هزار سال زندگی کنند و اگر حتی این قدر زندگی کنند، اما باز راضی نمی شوند و بیشتر می خواهند. در صورت، این زندگی موجب نجات آنها از آتشی نخواهد شد. ( قصص/ 88)

 

بر این اساس اگر انسان دنیا را هدف خود قرار دهد به هیچ حدی راضی نمی شود، اما اگر اصل محدودیت را بپذیرد، دیگر مقدار مهم نبوده و مصلحت خویش را به خداوند واگذار می کند.

کسانی که به زندگی آخرت باور دارند اتمام این زندگی و رسیدن سریع تر به آن زندگی را طلب می کنند، چرا که کیفیت زندگی خود را بهبود بخشیده و دیگر دلبسته کمیت آن نیستند. اینان به دلیل ایمان و عمل صالح، آخرت خویش را آباد کرده اند و شوقشان به مرگ برای ورود به زندگی حقیقی است.

حضرت علی (علیه السلام) می فرماید: شوق این افراد به مرگ بیش از شوق طفل به پستان مادر است. «والله ابن ابی طالب آنس بالموت من الطفل ....... اُمّه ».(1)

خلاصه کلام آنکه : چون زندگی حقیقی و نهائی انسان در این دنیا نیست پس زندگی در آن باید محدود باشد و اگر اصل محدودیت پذیرفته شد دیگر هر مقدار که باشد باید پذیرفت و گرنه هر چقدر که افزایش یابد باز هم ناراضی خواهد بود. لذا یک مومن واقعی به جای آنکه خداوند را به خاطر عمر بیشتر مورد سؤال قرار دهد خود را مؤاخذه می کند که چرا به اندازه کافی تلاش نکرده است تا به حیات طیبه برسد؟ زیرا دغدغه اصلی کیفیت است نه کمیت. به همین دلیل امام سجاد علیه السلام می فرماید: «عَمّرینی ما کان عُمری بذلهً فی طاعتک فاذا کان عمری مرتعا للشیطان فاقبضنی الیک.» (2)

بر عمرم بیفزا  تا زمانی که عمرم صرف اطاعت از تو باشد، اما اگر عمرم چراگاه شیطان شد، روحم را به سوی خودت بخوان.

 

بخش اعتقادات تبیان

 

 

 

---

فهرست منابع

1- نهج البلاغه، ابوالحسن محمد الرضی، تصحیح: صبحی صالح، خطبه 5

2- بحارالانوار، محمد باقر مجلسی، ج 70 ، ص 61