آشنایی با غارهای ایران

- غار میرملاس در کوه سرسرخین در حدود ۳۰ کیلومتری کوهدشت در استان ایلام قرار دارد.
 

نقاشی‌ها و نگاره‌هایی بر دیواره‌های جنوبی و شمالی این غار باقی مانده است که بیشتر تصویری از رزم، شکار، انسان و حیوان است. نقوش حیواناتی چون گوزن، گاو، سگ، روباه و به خصوص اسب و سوار در حال تیراندازی و شکار و موضوعات رزمی با رنگ‌های قرمز و سیاه بر دیواره این غار نقش بسته است.
اندازه صورت ها در نگاره‌های سنگی میرملاس بین ۱۰ تا ۳۰ سانتیمتر و اغلب با نقش‌های حیوانات به صورت نیمرخ است.
براساس نظر کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی پیشینه این سنگ‌نگاره‌ها به هزاره دهم قبل از میلاد یعنی بیش از ۱۲ هزار سال پیش می‌رسد.
 

غار میرملاس نخستین غاری است که روی دیوارهای آن رنگین نگاره‌هایی را یافتند و امروزه این میراث 12 هزار ساله بشر در مسیر نابودی و نیستی قرار دارد.
در بالای کوه سرسرخین و کوه همیان در خود بخش دیگری از هنرمندی مردمان این سرزمین را جای داده است به طوریکه شاید بتوان این شهرستان را تجلیگاه هنر ایرانی و سنگ نگاره‌های ناب نامید.
این کوه‌ها رمز و رازهای فراوان در خود دارند و شاهد غم ها و شادی‌های مردمان چند ده هزار ساله این دیار هستند.
در این سرزمین مردمانی زندگی می‌کرده اند که آثار سرپنجه‌های هنرمندانه آنها بر سنگ‌های سخت بعد از گذشت 12 هزار سال هنوز جلوه‌گر و بیان کننده اندیشه‌های آنها درهزاران سال پیش است.
 

رنگین نگاره‌های میرملاس از کم نظیرترین نقوشی است که در ایران با رنگ خلق شده‌اند و نیاز به مراقبت ویژه دارند.
در بین نقش های یاد شده تصاویری از انسان به چشم می خورد. صورت‌هایی نیز از اسب که روی آنها سوارانی به شکل انسان نقش شده‌اند و همچنین صورت گوزن و سگ و موجوداتی شبیه به آن دیده می شود.
اندازه صورت ها در نگاره های سنگی میرملاس بین 10 تا 30 سانتیمتر و اغلب با نقش‌های حیوانات به صورت نیمرخ است.
نقاشی های روی این غار فاقد هرگونه پوشش و محافظ می‌باشد به همین دلیل با مرور زمان ممکن است رنگ نقاشی ها از بین برود.
سنگ نگاره‌های غار میرملاس شهرستان کوهدشت استان لرستان در ردیف نقوش غارهای کرکس و لاسکو در فرانسه است.
ورودی غار به علت ریزش طبقات فوقانی مسدود شده است. 5 ردیف نقش بارنگ‌های قرمز، سیاه و یکی هم زرد کم رنگ، نقاشی شده اند.
نقوش دیواره سفید ایوان غار توسط عوامل انسانی و طبیعت به شدت مخدوش شده و به سختی قابل مشاهده‌اند.
 

ارتفاع بوم دیواره از سطح زمین بیش از 500 متر است که برای رسیدن به آن باید از لابلای درختان بلوط به هم فشرده و شیب تند و طولانی گذر کرد.
دامنه طولی بوم بیش از 200 متر است که در جنوب غربی یک بوم کوچک دیگر وجود دارد، رنگین نگاره‌ای تک که رنگ آن قهوه‌ای تیره و ارتفاع بوم ازکف ایوان از 3تا 9متر متفاوت است.
از سمت راست اولین نقش، یک انسان است که دستانش را به نشانه اقتدار برکمر زده یا شاید به نشانه نیایش دستان خود را برسینه دارد. در سمت چپ آن یک سوارکار که با اسب خود ایستاده به چشم می‌خورد.
درسمت چپ نقش انسان ذکر شده ،یک نماد 3 شاخه که شاخه‌های آن به طور افقی روبه سمت چپ قراردارد، دیده می‌شود.
درسمت فوقانی این نقوش، تصویرحیوانی دیده می شود که ظاهری شبیه به گرگ دارد و نسبت به دیگر نقوش پررنگ تر است.
بعد از نقش این حیوان یک بزکوهی دیگر دیده می‌شود که در حال چریدن و جهت صورت آن روبه سمت راست است .
آخرین نقش ها دراین مجموعه یک بزکوهی و دو نقش نامشخص است که توسط مردم با افشانه روی آن نقش آنها یک بزکوهی بزرگ دیگری ایجاد شده است.
در قسمت غرب غار بر دیواره ی عمودی که دور دست این ایوان است، دو نقش وجود دارد که خوشبختانه آثار آسیب انسانی برآنها مشهود نیست. فقط عوامل طبیعی برآنها صدمه زده و نقش صحنه جنگ سوارکاری با حیوانی عجیب است، درحالتی که اسبش روی دوپای عقب ایستاده و در بین آنها یک بزکوهی نیز دیده می شود.
یک نقش بسیارکم رنگ دیگر که به زردی گراییده و به سختی قابل مشاهده است، در چند قدمی نقوش ذکر شده وجود دارد.
شهرستان کوهدشت علاوه بر سنگ نگاره های غار میر ملاس مامن سنگ نگاره های با قدمت بیشتری چون همیان یک و دو است که هر کدام از این سنگ نگاره ها رمز و رازهای فراوانی از هنر ایرانی را در خود دارند.
رشته کوه همیان از شمال تا شمال غرب دشت سر سبز و حاصلخیز شهر کوهدشت لرستان کشیده شده است و این کوه در محاصره درختان درهم فشرده بلوط قرار دارد.
 

قوانین و شعار یونسکو در زمینه سنگ نگاره‌ها:
هرگز آنها را لمس یا خیس نکنید
بسیار ضربه پذیرند
هرگز روی آنها اثر نگذارید و چیزی اضافه نکنید
روی آنها راه نروید
همان طور که هستند بگذارید بمانند
فقط از آنها عکس بگیرید

- غار کلهرود (Kalahrood) در حدود 30 کیلومتری شمال مورچه خورت در جاده قدیم کاشان و در فاصله 110 کیلومتری اصفهان قرار دارد.
 

این غار در میان دره کم عمق و در ارتفاع کوتاهی از سطح رودخانه و در نزدیکی روستایی با همین نام واقع شده ست. غار کلهرود یکی از غارهای غیر آهکی معروف استان اصفهان است که معروفیتش بیشتر به خاطر گلی بودن آن می باشد.
این غار از تالارهای مختلف تشکیل شده که با شیبی تند و پرتگاه مانند ادامه یافته و به همین دلیل کم‌نظیر و دیدنی به حساب می‌آید.
سقف و دیوارهای این غار پوشیده از سنگ های گل کلمی و کف آن پوشیده از چکیده‌های مخروطی دانه انگوری که مانند چکیده های تالار غار رود افشان است.
 

سالها پیش 2 جهانگرد به داخل این غار رفتند و 15 روز در داخل آن سر در گم بودند تا اینکه نوری از قسمتی از غار نظر آنها را جلب کرد و از آن طریق مسیر خروج را پیدا کردند و جان خود را نجات دادند.
طول غار کلهرود 1200 متر و عمق آن 50 متر است. این غار از جمله غارهای طبیعی بوده و در گذشته در یکی از تالارها آب وجود داشته و در حال حاضر خشک است.
 

از جمله کشفیات درون غار می‌توان به اشیاء و ابزار تاریخی، استخوان انسان یا جانور اشاره کرد.
در مرکز تالار دوم میدان کوچکی قرار دارد که در آن چاله‌ای حفر شده و احتمال می رود برای برافروختن آتش کنده شده است.

- غار ریس یا نیاسر در 30 کیلومتری شمال‌ غربی کاشان در پای کوه نسبتاً مرتفعی از ارتفاعات نیاسر واقع شده است.
 

غار نیاسر در کاشان یکی از غارهای مصنوعی ایران است که به منظور اهداف مذهبی و انجام مراسم عبادی خاص ساخته شده است. این غار که اهالی نیاسر آن را غار تالار یا رییس می‌نامند به طور کامل توسط بشر ساخته شده و یکی از عجایب آثار باستانی به شمار می رود.
 

این غار تا مدت زیادی ناشناخته بود و برای همین در هیچ یک از متون و اسناد تاریخی و قدیمی به آن اشاره ای نشده است.
غار نیاسر یک شاهکار باشکوه در دل کوه های کرکس در شهر زیبای نیاسر از توابع شهرستان کاشان در استان اصفهان قرار دراد.
دهانه غار به عرض 5/3 متر و ارتفاع 5/2 متر روبه شمال قراردارد. ابتدای غار تالار طبیعی کوچکی به طول 8 متر و عرض 3 متر است که دهانه خارجی به آن پیوسته است و در انتهای آن به ارتفاع تقریباً یک متر از سطح زمین حفره کوچک دریچه مانندی است به ابعاد 50 × 50 سانتی‌متر که در سنگ کنده شده و در واقع مدخل داخلی غار محسوب می‌شود.
عمیق‌ترین قسمت غار نیاسر چاهی است به عمق 10 متر که با استادی و مهارت عجیبی در دل سنگ حفر شده است. غار نیاسر دارای سه انتهای سطحی، عمقی و زیرزمینی است که هر کدام از نظر موقعیت دارای ارزش خاصی است.
با وجود کاوش‌ها و پژوهش های بسیار و ارائه گزارش ها و دیدگاه های مختلف درباره این غار تاکنون به درستی مشخص نشده که در چه دوره‌ای از تاریخ و به چه منظور ساخته شده است.
ولی دلایل قانع کننده زیادی وجود دارد که ثابت می کند، ساخت این غار در ابتدا جنبه‌ مذهبی داشته و در دوره های بعدی کاربردهای دیگری پیدا کرده است.
 

تمامی بنای این غار بسیار پیچیده، دارای دالان‌های پیچ در پیچ و انشعاب‌های فراوان است و ساخت آن سختی و فعالیت‌های طاقت فرسا به دنبال داشته و این نشان می دهد که انگیزه های معنوی و اعتقادی در کار بوده است.
آثار ظروف سفالی اندکی مربوط به دوران اشکانیان، از این غار به دست آمده است. اما بیشتر ظروف سفالی کشف شده مربوط به دوره ساسانیان است که این نشان می دهد که در دوران ساسانی این غار دارای اهمیت بود و اهمیت آن جنبه مذهبی داشت.
آثاری نیز شامل ظروف سفالی و سکّه از دوران پس از اسلام در این غار به دست آمده که بیشتر مربوط به دوران سلجوقیان و ایلخانان است و به طور حتم کاربرد این غار در دوران پس از اسلام متفاوت بوده است و بیشتر به عنوان پناهگاه و اهداف نظامی مورداستفاده قرار می‌گرفت.
همچنین مجسمه سنگی سر یک قوچ مربوط به دوران ساسانیان در این غار یافت شده است که برخی بر این عقیده‌اند که نشانه قربانی کردن چهارپایان توسط پیروان آیین میترائیسم در این غار است. یکی از مراسم و تشریفات پیروان میترائیسم در نزدیکی آب ها انجام مراسم قربانی بوده است.
ورود به دالان های غار نیاسر بسیار مشکل است و حرکت در آن باید به صورت خمیده یا سینه‌خیز انجام شود. هنوز نیز بخش‌های زیادی از این غار شناسایی نشده و دسترسی به اعماق آن حتی با تجهیزات پیشرفته امروزی غیرممکن است.
این غار طوری ساخته شده که تهویه هوا در آن به نحو مطلوبی صورت می‌گیرد و از نظر استاندارد آن نباید در هیچ قسمتی از غار کمبود هوا احساس شود ولی به دلیل زلزله‌ای که در سال ۱۳۵۸ رخ داد و یکی از ورودی‌های غار بسته شد و نیز بستن برخی از چاه‌ها و دالان‌های غار توسط اداره کنندگان آن، تهویه و گردش هوا در حال حاضر به طور کامل صورت نمی‌گیرد.
در طول تاریخ رسوبات زیادی بر اثر آب گرفتگی و فرسایش های سطحی کف و دیواره های غار را پوشانده است که احتمال می رود اشیاء و حکاکی های دیگر نیز در انتظار اکتشاف باشند تا به این طریق برخی از اسرار این غار تاریخی فاش شود.
غار نیاسر یا غار تالار به صورتی حرفه ای و دقیق و با مهندسی پیشرفته ساخته شد. این غار با دالان ها و راهروهای طولانی و انشعاب های فراوان به صورت شبکه ای پیچیده است که توسط جاهای متعدد به هم مرتبط می شود.
این غار دارای سه طبقه شامل دو کانال، یک کانال حلقه ای شکل و یک کانال افقی است و این کانال ها توسط چاه ها به هم ارتباط دارند. کانال حلقه ای شکل دو ورودی و کانال افقی چهار ورودی دارد. مجموع طول دالان های این غار به حدود ۲۵۰۰ متر می‌رسد. در مجموع غار از ۴۵ چاه با عمق ۱۱۸ متر و ۲۳ اتاق با مساحت کلی ۱۷۷ متر تشکیل شده است.
بیشتر دالان های غار دارای ارتفاع اندکی هستند و فقط بلندترین ناحیه آن از کف تا سقف حدود ۷/۱ متر است. عمیق ترین چاه این غار حدود ۱۰ متر عمق دارد که دیواره‌های آن دارای پاگیرهای مرتبی است و می توان با اطمینان از این چاه بالا و پایین رفت. کوتاه ترین ناحیه دالان از کف تا سقف آن حدود نیم متر است.

- غار آویشوی در منطقه‌ای به همین نام در 40 کیلومتری جنوب غربی شهر شاندرمن شهرستان ماسال قرار دارد.
 

ماسال با موقعیت جلگه‌ای در فاصله 50 کیلومتری شمالغرب رشت و در 20 کیلومتری غرب فومن و صومعه سرا واقع شده است.
این غار گردشگران را متحیر می‌کند و یکی از پدیده‌های بی‌نظیر استان گیلان است.
غار آهکی آویشوی از لحاظ زمین شناختی جزو اشکال کار دستی در سنگهای کربناته به شمار می‌رود و در اثر عملکرد آبهای جاری روی این سنگها در مدت زمان بسیار طولانی شکل گرفته است.
 

ستونهای آهکی، چشم اندازهای زیبا و منحصر به فردی را در این غار به وجود آورده‌اند. دهانه غار 19 متر ارتفاع و 14 مار عرض دارد.
بیش از 2 هزار متر از ژرفای غارآویشو که طویل ترین غار استان گیلان محسوب می‌شود توسط غارنوردان و کوه نوردان محلی مورد پیمایش و اکتشاف قرار گرفته است.
قرار گرفتن غار آویشو در مجاورت سنگهای دگرگونی کمپلکس شاندرمن که بقایای دگرگون شده از پوسته اقیانوسی پالئوتتیس به شمار می‌روند بر زیبایی آن افزوده است.
 

در شهرستان ماسال بیش از 17 غار بزرگ و کوچک وجود دارد که بزرگترین آنها غار آویشو است که در ارتفاع یک هزار و 300 متری از سطح دریا و بین مناطقی همچون تائی بنه، انده چو و خماسون در بستر دره ای کم آب قرار دارد.
این غار شگفت انگیز که در حوزه جغرافیایی بخش شاندرمن شهرستان ماسال واقع شده از بزرگترین غارهای گیلان و در نوع خود یکی از کم نظیرترین غارها در سطح کشور است.
بر اساس پژوهش‌های زمین شناسان قدمت غار آویشوی که حدود 2 کیلومتر طول دارد به حدود 75 میلیون سال قبل بازمی گردد. در این غار 7 آبشار و شمار زیادی قندیل وجود دارد.

1/22
- غار کان گوهر در بخش سرچهان شهرستان بوانات در استان فارس قرار دارد.
 

شهرستان بوانات به مرکزیت شهر سوریان در شمال شرقی استان فارس قرار دارد و از دو بخش مرکزی و سرچهان تشکیل شده است.
بوانات از شمال با شهرستان ابرکوه و بخش مروست از استان یزد و از جنوب‌غرب با شهرستان مهریز و از غرب با شهرستان خرم بید همجوار است.
غار کان گوهر به عنوان بزرگترین و مهم‌ترین معدن سنگ آهن و از آثار تاریخی مهم شهرستان بوانات فارس و مربوط به ادوار پیش از تاریخ، به دلیل داشتن کانی‌های قوی و با ارزش معدنی چون آهن و منگنز به نام کان گوهر شهرت یافته است.
این غار در مسیر جاده آسفالته بوانات به سیرجان، یک کیلومتر بعد از روستای منج سمت راست جاده و در کوه سفید (توتک) که قسمتی از کوه زاگرس می‌باشد در داخل تنگه معروف به بند نو واقع شده است.
غار کان گوهر از آثار با ارزش زمین شناسی و میراث گذشته عهد مفرغ است و طول آن حدود 2 کیلو متر می باشد که از کانی های آهن و منگنز قوی بوده و به صورت رگه ای قرار داشته و در گذشته تخلیه شده است.
دهانه غار به ابعاد ۳۰ در۲۰ متر و در راس مثلث فرو افتاده ای قرار دارد. ارتفاع دهانه از سطح دریا ۲۳۰۰ متر است. مثلثی برابر پهلو به قاعده حدود ۱۰۰ متر و چسبیده به کف دره و ارتفاع حدود ۲۵۰ متر به طول قالبی یعنی عمود بر سطح مایل دامنه کوه فرو افتاده و سطح آن محاط در دیواره های عمودی با متوسط ارتفاع ۱۲ متر است. حجم این فرو افتادگی چیزی در حدود 100 هزار متر مکعب می باشد.
غار شامل دو بخش است:
بخش ریزش کرده و بخش طبیعت ساخته. بعد از ورود به غار، تالاری مدور به شعاع ۳۰ متر قرار دارد. ارتفاع سقف در این محل حدود 20 متر است، تالار با شیبی ۵۰ درجه به سوی پایین می رود، سپس وارد تالاری بیضی شکل به قطرهای ۴۰ در ۱۸۰ می‌شود که با شیبی ۶۰ درجه به سمت بالا می رود.
با عبور از دالانی کوتاه، تالار دیگری به ا بعاد ۱۲ در۱۰ متر که سنگ های سیاه و سفید زیبایی ساخته شده قرار دارد، درون این تالار پرتگاهی به بلندی 8 متر دیده می‌شود و در انتهای آن دهلیزی قرار گرفته است.
دهلیز گوشه تالار آخر، طبیعت ساخته و حدود دوازده متر است و به تالاری به ابعاد ۱۵ در ۱۲ متر وصل می شود. دیواره‌های این تالار پوشیده از غار سنگ‌های گل کلمی می‌باشد.
گودال کوچک آب که محل ریزش چکه است در کف آن وجود دارد و آثار ریزش سقف در این تالار به چشم می خورد. از انتهای این تالار دهلیزی که باید خزیده از آن عبور کرد شروع می‌شود که پس از حدود ۲۰ متر به یک چاه می‌رسد.
 

بدنه چاه در بعضی بخش‌ها تنگ و دست و پا به بدنه می رسد و در بعضی قسمت‌ها بدنه گشاد شده و باید پاندول وار از آن گذر کرد.
سالن‌های مرتفع غار که ارتفاع سقف بعضی از قسمتهای آن تا 30 متر می‌رسد و تونل‌های طویل آن از دید بسیاری از مردم پنهان مانده و در حال ناپدید شدن می باشد و ارتباط تونل انتهایی آن بر اثر رسوبات جدید در حال قطع شدن با بیرون است.
غار دارای یک دهانه اصلی در ارتفاع حدود 80 متری از کف دره و یک دهانه فرعی در پایین درارتفاع 15 متری از کف دره می باشد.
این غار به دلیل ساختار خاص زمین شناسی که از سنگهای معدنی تشکیل شده از نوع سنگهای سست و قابل ریزش می‌باشد و این امر باعث گردیده جلوی دهانه غار بر اثر ریزش سنگهای بزرگ و کوچک کاملا مضطرب شود.
ریزش سنگها و شیب نسبتا تند کوه دسترسی آسان به دهانه اصلی و داخل غار را کمی با مشکل مواجه ساخته است. جلوی دهانه غار سنگهای زیادی قرار گرفته و به دلیل ریزش بی‌رویه سنگ امکان دستیابی به آثار و لایه‌های باستانی احتمالی غیر ممکن شده است.
یکی از ویژگیهای منحصر به فرد غار کان گوهر این است که در دوران باستان محلی جهت استخراج سنگ و کانی‌های معدنی بوده است و این غار به دلیل داشتن منابع غنی معدنی می‌تواند مکان مناسبی جهت جذب محققین، گردشگران و زمین شناسان از نقاط مختلف جهان باشد.
 

نوع بهر ه برداری از این مکان در گذشته تولیدی - صنعتی بوده ولی در حال حاضر متروکه است. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری در سال 1387 این اثر تاریخی را با شماره 23146 در فهرست آثار ملی ایران ثبت کرد.

- غار شاپور در 6 کیلومتری شهر تاریخی بیشابور و 25 کیلومتری شهر کازرون در انتهای تنگ چوگان، در سینه کوه و در ارتفاع حدود 800 متری از سطح زمین قرار دارد که قطر دهانه آن حدود 30 متر است و به سبب قرار گرفتن مجسمه شاپور بر دهانه آن به غار شاپور معروف شده است .
 

مجسمه 6 متری شاپور بر دهانه این غار، شاهکار پیکرتراشی ایران باستان است که پس از نزدیک به 1700 سال هنوز باقی مانده است. اما این تندیس دچار آسیب‌های فراوان شده و ظرافت‌های آن اندکی از بین رفته است.
ظاهراً این مجسمه بر اثر زمین‌لرزه واژگون شده بوده که در سال 1336 توسط ارتش ایران و بدون لحاظ کردن اصول باستان شناسی تعمیر شده و دوباره به حالت اولش باز گشته است.
 

در آن سال برای دستیابی آسان به غار 230 پله از ارتفاعات صعب‌العبور دامنه پر شیب تا ورودی غار در سنگ‌های کوه کنده شده و سیمان گردیده است. از دهانه غار، پیکره کاملأ مشخص است .4 ایوان از دهانه به طرف داخل غار مهیا شده، اختلاف ارتفاع تراس اول با 10 پله به تراس دوم، دوم به سوم با 8 پله و سوم به چهارم دارای 7 پله است.
 

پیکره در تراس چهارم قرار دارد. این تراس که وسیع تر از تراس‌های دیگر است به وسیله 12 پله به عمق غار راه دارد. ایجاد این تراس‌ها برای مشاهده هرچه بهتر این مجسمه در سال 1336 چیده شده است.
 

بعد از برپایی مجسمه، 4 سکو دور آن برای قراردادن قطعات جداشده مجسمه در آن سال ساخته شد که در حال حاضر آنها ویران شده اند و فقط جای این سکوها مشخص است.
 

این غار در نزدیکی شهر تاریخی بیشابور، مهمترین پایتخت ساسانیان، در انتهای تنگ چوگان و در سینه کوه، قرار دارد.
مجسمه شاپور  تنها مجسمه سنگی بازمانده از دوران باستان است. غار شاپور یکی از 3 غاری است که در قسمت غرب تنگ چوگان قرارگرفته‌اند.
 

غار شاپور با دهانه‌ای بزرگتر از 2 غار دیگر در وسط است، غار سمت چپ به غار مادر شاپور معروف است و غار سمت راست غار مرمر نامیده می‌شود.
تندیس شاپور، شهریار پر آوازه ساسانی در دهانه غار قرار دارد. در این تندیس شاپور با جامه‌ای ساده، ظریف و لطیف با کمربندی که به دور کمر بسته و شمشیر حمایل کرده، نشان داده شده است.
 

دست راست تندیس بر کمر و دست چپ بر قبضه شمشیر است. ریش شاه آرایش شده و از حلقه‌ای گذشته است. موهای وی بلند و تاج کنگره‌داری بر سر دارد.
پشت سر مجسمه، در فاصله تقریبی 80 متری آن برای جمع آوری قطرات آبی که از سقف و بدنه می‌چکد حوض‌هایی با ابعاد و شکل‌های مختلف ساخته اند.
 

سنگ حجاری شده این مجسمه از سقف غار تا کف آن ادامه داشته و هنرمندان عصر ساسانی با تلاش و کوشش بسیار موفق به آفرینش این اثر هنری گردیده‌اند.
 

بعد از ورود به غار مساحتی عریض‌تر از دهانه وجود دارد و هرچه به طرف عمق پیش رویم از عرض غار کم می‌شود. این غار دارای طول تخمینی 736 متر در روی نقشه پلان می‌باشد که پیکره شاپور اول در فاصله‌ 84/29 متری از دهانه غار واقع شده است.
دو حوض سنگی در فاصله تقریبی 4/81 متری از دهانه غار در کف غار جهت جمع آوری آب درون غار ساخته شده است. تنوع درجه حرارت در قسمت‌های مختلف غار، تنوع رسوبات آهکی، تنوع رطوبت، تغییرات باد، تغییرات سایه روشنها، وجود شعاع‌های کوچک نور در قسمت‌هایی که با فضای بیرون ارتباط دارند و بسیاری از شاهکارهای شناخته و ناشناخته طبیعت، همگی به پیدایش این مجموعه زیبا و شگفت‌آور منتهی شده است.
هر دو حوض در کنار واقع شده و به وسیله یک آّبراهه به هم متصل شده‌اند. حوض بزرگتر با دو پله و حوض کوچکتر با یک پله به عمق حوض راه دارد. از این دو حوض به بعد غار تاریک می‌شود و احتیاج به وسایل روشنایی است. در مسافتی دورتر از دو حوض، حوض بزرگی است شبیه به نعل که دور تا دور آن از 20 متر متجاوز است.
وجود این حوضچه ها شاید احتمال استفاده از غار به عنوان یک سکونتگاه موقت را مطرح کند. یکی از مهمترین آثاری که از بررسی غار بدست آمده، آثاری از کوزه های شکسته سفالی است، این سفال‌ها که مشخصات سفالینه‌ها دوره ساسانی‌اند، یکی از دلایل مهمی است که می‌تواند ساخته های درون غار را به دوره مذکور ربط دهد.
غار شاپور از 4 گذرگاه بزرگ، 5 گذرگاه کوچک، 4 مسیر فرعی و 3 تالار تشکیل شده است. این غار به سبب تاریکی و عمق زیاد و وجود آب و لیز بودن پرتگاه‌های درون غار و نیز وجود غارهای متعدد جنبی، تاکنون هیچ‌کس موفق نشده همه زوایا و گوشه ها و غارهای درونی آن را کشف کند.
دسترسی به غار شاپور پس از گذشتن از مسیری کوهستانی و افزون بر یک ساعت کوهپیمایی امکان‌پذیر است.

1) غار هامپوئيل (كبوتر ) - مراغه
- غار كبوتر مراغه كه در اصطلاح محلي به غار هامپوئيل معروف است در 15كيلومتري جنوب شرقي مراغه واقع شده است.
 

اين غار در كمره كوهي صخره اي، رو به جنوب قرار گرفته است و از بستر رودخانه موردي چاي حدود 1600 متر ارتفاع دارد. دهانه غار 8 متر است و ارتفاعش به 25 تا 40 متر مي رسد. طول و عرض ميدان اول غار تقريباً 40 در 60 متر است. در ابتداي ورود به غار، كتيبه اي به زبان روسي ديده مي شود كه تاريخ آن مربوط به سال 1925 ميلادي است.
 

اهميت غار كبوتر به خاطر وجود چاه هاي عميق و مخوفي است كه به صورت تندره هاي سنگي و تالارهاي بزرگ ديده مي شود. اين غار بيش از غارهاي ديگر مورد توجه غارشناسان، محققان و كوهنورداني است كه همه ساله براي بازديد از آن به اين منطقه سفر مي كنند.
 

از دهانه غار كه وارد مي شويم به محوطه وسيعي مي رسيم كه در سقف آن دو حفره جالب توجه وجود دارد. در قسمت شمال شرقي انتهاي ميدان اول، راهرويي بسيار تنگ وجود دارد كه راه ورود به ميدان دوم است. در ميدان دوم، چهارراه وجود دارد كه دو راه به ميدان اول، يكي به سمت داخل غار و راه بعدي كه راهروي تنگي است به محوطه ديگري در جنوب شرقي غار باز مي شود.
 

در سمت شمالي و شمال شرقي ميدان دوم، چهار حفره و فرورفتگي گود به چشم مي خورد كه نشان دهنده وجود چهار حلقه چاه عميق است. همه ساله تغييرات زيادي در داخل غار اتفاق مي افتد. تغيیرات عمده ميدان اول و دوم از نظر زمين شناسي پيدايش خاكستر است كه گاهي تا قوزك پا و حتي تا زانو مي رسد. داخل چاه هاي متعدد غار، دو سفره آب وجود دارد كه يكي به علت ريزش از بين رفته، ولي در چاه ديگر آب وجود دارد و صداي جريان آن از بالا به گوش مي رسد. در اطراف چاه ها و ديواره ها و سقف ميدان دوم رسوبات آهكي و استلاكتيت، مناظر جالب توجه و زيبايي به وجود آورده است. هواي غار بسيار مرطوب است و در انتهاي آن به خصوص در كنار چاه سوم و چهارم هواي كافي وجود ندارد و براي رسيدن به كنار چاههاي غار، بدون تجهيزات كافي مانند طناب، نورافكن، وسايل ايمني، كپسول هوا و راهنما امكان پذير نيست.
 

غار منحصر به فرد  وفوق العاده زیبا ودر عین حال مخوف و وحشتناک هامپوئیل که نه تنها در ایران بلکه در جهان حرف اول را میزند بطوریکه همتای این غار فقط در ایالت کالیفورنیای آمریکا میباشد که هنوز این غار بطور کامل شناسایی نشده و احتمال میرود که تا به حال فقط 50%از غار شناسایی شده باشد.
 

"هامپا کهول" ، "هامبا کهول" ،"هامپوئیل" ، "هنگ کهول" ، "هامپو هول" ، "همپوهول" همگی نامی برای یک غار است که ریشه در زبان سانسکریت دارد و وقتی با زبان آذری تلفظ شده و با خط عربی نوشته می شود به چنین چیزی تبدیل می شود. شاید برای راحت شدن از این مسئله بغرنج عده ای از رنج خود کاسته و نام "کبوتر" بر این غار نهاده اند. غافل از اینکه چنین نامی به تنهایی خود میراثی ارزشمند و قابل اعتناست و برای نگهداری و محافظت از آن باید همتی ویژه بکار بست.درمقاله ای تحقیقی نوشته آقای "جوادمفرد کهلان" به عنوان محقق تاریخ ایران باستان که با موضوع تعیین زمان زرتشت در شاهنامه و کتب پهلوی نوشته شده آمده است :((یکی دیگر از فرمانرواهای اوستایی که از آن در شاهنامه نام برده شده است هوم عابد است. کار تاریخی مهمی که به وی منسوب است همانا دستگیری افراسیاب (مادیای اسکیتی، قاتل فرائورت/ سیاوش) در سواحل شرفی دریاچهً اورمیه ، به نزدیکی آتشکدهً آذر گشنسب شهر رغهً زرتشتی (مراغه) است که در شاهنامه و اوستا انعکاس یافته است. لابد همین امر باعث تّقرب وی به مقام ساتراپی نواحی شمال غربی فلات ایران و دامادی آستیاگ پسر کیاخسار گردیده است. فردوسی مکان دستگیری افراسیاب توسط هوم عابد را در قصر زیر زمینی وی (" معبد مهر" قصبهً ورجوی مراغه) یا غار آهکی معروف کبوتر مراغه (هنگ کهول) ذکر می نماید:
وزان پس چنان بد که افراسیاب*همی گشت هرجای بی خورد و خواب*نه ایمن به جان و ونه تن سودمند*همیشه هراسان ز بیم گزند*همی از جهان جایگاهی به جست*که باشد به جان ایمن و تندرست*به نزدیک بردع یکی غار دید*سر کوه غار از جهان نا پدید*ندید از برش جای پرواز باز*نه زیرش پی شیر و جای گراز*زهر شهر دور و به نزدیک آب*که خوانی همی هنگ افراسیاب
این غاربا قدمت 150 تا 200 میلیون سال و با داشتن مناظر طبیعی یکی از شگفتی‌های آفرینش در مراغه و هم‌سن با غار علی صدر همدان است و  دومین غار خاکستری از نظر وسعت و قدمت در جهان به شمار می‌رود به سبب وجود فسیل‌های حلزونی در بستر سنگ‌های رودخانه و آثار بی شمار دوران مختلف زمین‌شناسی، یکی از منابع مهم تحقیقاتی و مطالعاتی زمین‌شناسان در منطقه به شمار مى رود .
 

این غار در کمرهٔ‌  کوهى صخره‌اى،  رو به جنوب قرار گرفته  است و از بستر رودخانهٔ  مردى چاى  حدود ۱۶۰۰    متر ارتفاع  دارد. دهانهٔ‌ غار ۸ متر است و ارتفاعش به ۲۵ تا ۴۰ متر مى‌رسد. طول و عرض میدان  اول غار تقریباً ۴۰ تا۶۰ متر است که مساحت 2400متری را تشکیل میدهد. در ابتداى ورود به غار، کتیبه‌اى به زبان روسى دیده مى‌شود که تاریخ  آن مربوط به سال ۱۹۲۵ میلادى است.
در ابتدای ورودی غار میدان بزرگی وجود دارد که سقف آن لانهٔ کبوتران است. پس از تونل کم‌ارتغاعی که در سمت راست قرار دارد، میدان نسبتاً بزرگ دیگری نیز وجود دارد. در سمت شمالی و شمال شرقی میدان دوم، چهار حفره و فرورفتگی گود به چشم می خورد که نشان دهنده وجود چهار حلقه چاه به عمق تقریبی 10 تا 1۲ متر است که چاه های 1 و 2 در پائین به هم متصل و به همان جا محدودند. ولی چاه های 3 و 4 در عین اتصال به هم در زیر امتداد دارند. در این میدان صخره‌های بزرگی دیده می‌شود که تا خردادماه به‌دلیل ریزش آب‌های زیرزمینی سطح آن‌ها لغزنده بوده و عبور از آن‌ها احتیاط زیادی را می‌طلبد. سپس این میدان بزرگ به اتاق‌های بزرگ و در نهایت به تونل‌های باریکی ختم می‌شود. در سقف اتاق‌ها زمانی  صدها خفاش به‌حال آویزان دیده می‌شدند که با هماهنگی خاصی به‌طور موزون در نوسان بودند ولی حال بعلت رفت وآمد های زیاد  داخل غار جایی برای خفاشان نماند  وکم کم جای خودشان را به انسانها   دادند وخودشان در دل تاریکیهای چاهها کم شدند.
 

در این غار تالارهای و معابر جالب وجود دارند که هر کدام با اسمی توسط غارنوردان تبریز و مراغه ای نام گذاری شده که به طور مثال میتوان به تالار غمگین، تالار معبد، چاه و تالار خفاش، تالار آینه، حوض کوثر، پیست اسکی، چاه داوود و ... اشاره کرد.
همه ساله تغییرات زیادی در داخل غار اتفاق می افتد. تغییرات عمده میدان اول و دوم از نظر زمین شناسی پیدایش خاکستر است که گاهی تا قوزک پا و حتی تا زانو می رسد. داخل چاه های متعدد غار، دو سفره آب وجود دارد که یکی به علت ریزش از بین رفته، ولی در چاه دیگر آب وجود دارد و صدای جریان آن از بالا به گوش می رسد. در اطراف چاه ها و دیواره ها و سقف میدان دوم رسوبات آهکی ، مناظر جالب توجه و زیبایی به وجود آورده است. هوای غار بسیار مرطوب است و در انتهای آن به خصوص در کنار چاه سوم و چهارم هوای کافی وجود ندارد و برای رسیدن به کنار چاههای غار، بدون تجهیزات کافی مانند طناب، نورافکن، وسایل ایمنی، کپسول هوا و راهنما امکان پذیر نیست.
 

بگفته  محققین وغار نوردانی که تا به حال توا نسته اند از چاه های مخوفیکه به  گفته خودشان چاه اولی از بالا بترتیب با عمق 12 متر ودومی به عمق 60 متر و سومی به عمق 100متر  را پشت سر گذاشته وبه تالار آیینه راه یابند تالاری که وقتی به سقفش نور میافتد مثل آیینه نور رامنعکس میسازد.
و وقتی از آنهم پا را فراتر می نهی  به چشمه زلالی میرسی که خروجی آب هنوز بر کسی مشخص نیست و کشفیات غارنوردان در اینجا خاتمه مییابد وهنوز کسی پیدا نشده پا را  از این جلوتر بگذارد و منطقه جدیدی را از این غار که هنوزپای جنبنده ای به آنجا نرسیده را کشف کند  وعلت آنهم بیشتر بخاطر کمبود اکسیژن در محل و طویل بودن راه میباشد .
بگفته  غار نوردانی که دل را به دریا زده وتاتوان داشتند به جلو حرکت کرده وبدون لحظه ای استراحت توانسته انداین مسیر را درعرض 9ساعت راهپیمایی طی کنند  .
وهمچنین اگر ازافراد محلی احوالات این غار  را جویا شوی داستانهای تخیلی زیادی را میشنوی  از جمله اینکه  میگن یکی عصایش در چاه غار میافتد بعداز 8 ماه که به کربلا سفر میکند عصایش را آنجا  مییابد که دوره گردی از اب فرات گرفته بوده و........
 

2) غار قدمگاه -  آذرشهر
در نزدیکی روستای قدمگاه (بادامیار) واقع در جنوب شهرستان آذرشهر قرار داشته و احتمالا متعلق به دوره پیش از اسلام است. مقطع فضای غار زیرزمینی دایره شکل است و قطری برابر 15 متر دارد.
 

دالانی به طول 9 متر و عرض و ارتفاع 5/1 و 5/2 متر است که به دهلیز وسیعتری به طول 5/4 متر و عرض20/3 متر و ارتفاع 5/2 تا 4 متر می پیوندد. سپس این دهلیز به فضای گنبدی شکل غار باز می شود. این فضا از کف تا پنجره نورگیر و سقف 12 متر ارتفاع دارد.
اين غار در نزديکى روستاى قدمگاه (باداميار) در جنوب آذرشهر قرار دارد.
 

فضاى غار زيرزمينى دايره شکل است و قطرى برابر ۱۵ متر دارد. دالانى به طول ۹ و عرض ۱/۵ و ارتفاع ۲/۵ متر به دهليزى وسيع‌تر به طول ۴/۵ و عرض ۳/۲۰ و ارتفاع ۲/۵ تا ۴ متر مى‌پيوندد. سپس اين دهليز به فضاى گنبدى شکل غار باز مى‌شود. اين فضا از کف تا پنجرهٔ نورگير سقف ۱۲ متر ارتفاع دارد.
 

محراب غار ( يا مسجد) با مقرنس‌هاى آويخته که به دورهٔ صفوى تعلق دارد به نحوى احداث شده که گمان مى‌رود در زمانى نزديک‌تر تعبيه شده باشد. مى‌توان فرض کرد که اين فضا براى مقاصد مذهبى ساخته نشده باشد. يعنى نه مسجد بوده است و نه مقبره. ظاهراً اين غار و دخمه را بعداً با تعبيهٔ‌ محرابى که روى به قبله دارد به صورت عبادتگاه اسلامى در آورده‌اند. بنابراين ممکن است زمان احداث اين بنا بسيار دور باشد و کاربرد ديگرى جز مسجد داشته است. به احتمال زياد اين بنا پيش از اسلام ساخته شده است.
 

در حال حاضر مردم روستاهاى همجوار مراسم مذهبى ماه‌هاى رمضان و محرم را در آنجا برگزار مى‌کنند و نذورات خود را در کنار اين مسجد قديمى به جا مى‌آورند.
لیلة القدر - حسین شاهد خطیبی
 

3) غار اسكندر - بستان آباد
غار اسكندر به فاصله 30 كيلومتري تبريز در روستاي سعيد آباد واقع شده و دسترسي به آن از طريق جاده ترانزيتي تبريز- تهران ميسر است. عرض دهانه اين غار حدود 5 متر و ديواره هاي داخل آن داراي استلاكتيت هاي جالب توجهي است.
 

برای رسیدن به غار بهترین راه  از سه راهی اهر به طرف اهر حرکت کنید و  بعد از شش کیلومتر در سمت راست تابلوی روستای طویقون را  سمت روستای سعید آباد ادامه دهید. پس از گذشتن از روستاهای گوار و ملکیان - نرسیده به روستای اسکندر یک جاده فرعی از جاده اصلی به سمت چپ که راه ماسه شویی است منشعب می شود.
 

از این جاده حدود یک کیلومتر جلوتر راه خاکی به سمت راست وجود دارد که از دور کانکس سفید رنگ یک شرکت معدنی به چشم می خورد. درون غار تالاری نسبتا" بزرگ وجود دارد. اطراف غار را جویندگان اشیا عتیقه کنده اند و در انتهای غار دالانی تاریک وجود دارد که بوی گاز  گوگرد از نزدیکی آن قابل استشمام است.
 

4) غار آهکی آقبلاغ - بستان آباد
اين غار در قسمت جنوبي روستاي قره چمن از توابع شهرستان بستان آباد واقع شده و از نوع غارهاي استلاكتيت است. عرض دهانه غار حدود 2 متر است و دسترسي به آن از روستاي قره چمن امكان پذير است. غار زيباي آغ بولاق مورد توجه و بازديد كوهنوردان علاقه مند است.
 

از مکانهای دیدنی و بکر روستای آقبلاغ (آغبلاق) دامنه های سرسبز و چشم انداز زیبا – آب و هوای صاف و تمیز – آب معدنی روستای آقبلاغ که از داخل غار بیرون می آید. می باشد
 

غار آقبلاغ:
آدرس کامل غار اقبلاغ : ایران- آذربایجان شرقی – مابین هشترود و قره چمن – روستای آقبلاغ مهمان – ورودی روستای اقبلاغ  –  در بالای کوه کچل (کچل داغ)
در 18 کیلومتری شمال شرقی شهرستان هشترود در قسمت جنوبی روستای آقبلاغ از سلسله ارتفاعات منفرد روبروی ارتفاعات بزغوش قرار دارد .
 

این غار در ارتفاع 1960 متر از سطح دریاهای آزاد قرار گرفته است در فصل بهار و تابستان چشم انداز طبیعی و زیبای منطقه به حدی دیدنی و جذاب است که روح هر بیننده از دیدن آن شاد میگردد .
در داخل اطاقک غار چندین قبر حفاری شده توسط افراد غارتگر اموال فرهنگی و استخوانهای پوسیده مردگان و ظروف شکسته سفالی نمایان است اجساد مردگان را مثل اینکه در داخل کوزه های سفالی دفن کرده بودند .
 

عرض دهانه غار حدود 2 متر می‌باشد و دسترسی به آن از این روستا امكان پذیر است. غار زیبای آغ بولاق مورد توجه و بازدید كوهنوردان علاقه‌مند است و از نوع غارهای استلاكتیت است.وتا حالا هیچ کس نتوانسته به انتهای غار برود چون در داخل غار سالنهای متعددی وجود دارد
طبق نظر کارشناسان میراث فرهنگی ظروف مربوط به دوره اشکانیان و مطالعات باستانشناسی در آن دوره مردگان را با لوازم  تدفین در تابوتهای سفالی دفن کرده بودند.
در قسمت پایینی کوه قبرستان روستا واقع گردیده و کنار جاده اصلی قرار گرفته است.
در سالهای اخیر اقداماتی از قبیل لایروبی و باز کردن دهانه غار از نیم متر به دو متر و ایجاد پارکینگ در پایکوه و تبلیغ در صدا وسیما انجام گرفته ولی با توجه به ارزش غار آهکی آقبلاغ جوابگو نیست.
 

افسانه غار آقبلاغ - بستان آباد
افسانه ای از قدیم وجود دارد که حاکی آز آن است که در قدیم یک راس گاو به داخل غار می رود و پس از هفت سال با هفت گوساله یا گاو از غار بیرون می آید که به نظر من افسانه ای بیش نیست چون اولا دهانه غار احتمالا در قدیم هم تنگ بوده و تا چندین سال قبل که آنرا با انفجار دینامیت بزرگش کردند. دوماً در داخل غار غذا برای هفت گاو وجود ندارد . سوماً یک گاو ماده نمی تواند بدون وجود گاو نر تولید مثل کند که این گاو هفت بچه را بدون گاو نر بدنیا آورده است.
همچنین این غار در قدیم به عنوان پناهگاهی برای بلایای طبیعی و انسانی به شمار می آمد

لطفا درباره غارهای آتشفشانی مطالب بیشتر بنویسید آیا از این نوع غارها در ایران وجود دارد؟ اگر وجود دارد در چه مناطقی هستند؟.