شهرستان نائين

نايين منطقه‌اي كهن است كه قدمت آن به پيش از اسلام مي رسد. صنايع دستي شهرستان نايين؛ مانند تاريخ اين شهر از قدمت و شهرت زيادي برخوردار است. بافتن قالي و قاليچه و گليم در اين شهر رواج زيادي دارد. شهرستان نايين كارگاه هاي ماشيني ندارد و تنها كارهاي دستي مانند گليم و عبا بافي در خانه ها رواج دارد. در شهرستان نايين کارگاه هايي زيرزميني وجود دارند که مختص گليم بافي و عبا بافي است. قدمت اين کارگاه ها به گفته بوميان محل به دوران قبل از اسلام مي رسد. اين کارگاه ها قبل از ورود اسلام متعلق به يهوديان بود که پس از ورود اسلام به دست مسلمين افتاد و به کار خود ادامه داد. هنرهاي دستي اين شهرستان عبارت اند از: قالي بافي، ريسندگي و بافندگي، عبا بافي، گليم بافي، سفال پزي، آجرپزي، نمد مالي، كرباس بافي، و برک بافي. مرغوب ترين فرش استان اصفهان، فرش نايين است، كه گران بها بوده و سهم آن در اقتصاد فرش ايران قابل توجه است. زنبيل، كلاه حصيري، درپوش ظرف، نان دان و … نيز از ديگر صنايع دستي اين منطقه به شمار مي روند. 

صنايع و معادن
مهم ترين منبع معدني اين شهرستان كه مورد بهره برداري نيز قرار گرفته، معدن سرب نخلک، در 50 كيلومتري انارک است، كه در سال 1336 هـ . ش بهره برداري از آن آغاز شده است. معدن سرب نخلک از گونه كربنات سرب و داراي رگه هاي آهكي قابل ملاحظه اي است. صنايع دستي شهرستان نايين از اهميت بسيار زيادي برخوردار است. نايين در گذشته به بافتن عباهاي بسيار لطيف شهرت داشت اما پس از اين كه پوشاک مردم شهرها و روستاها تغيير كرد، بافندگان نايين، مانند شال بافان كرمان و مخمل و زري بافان كاشان، به فرش بافي روي آوردند. هنر فرش بافي نايين در آستانه جنگ جهاني دوم (1939-1943 م) آغاز شد. چون بافندگان ناييني با پشم نازک تر سر و كار داشتند به بافتن قاليچه هاي بسيار ريزباف، 60 چين در هر گره پرداختند، و از آن جا كه اندازه توليد كم و جنس بسيار خوب بود بازار خوبي براي كالاي خود يافتند، كه در زمان جنگ نيز بر رونق آن افزوده شد. بدين ترتيب فرش نايين كه شايد بهترين قالي امروز ايران باشد به وجود آمد.
فرش نايين از زمينه هاي نادر و مناسب كاربرد پشم هاي ظريف غيرايراني و نمادي از يک فرش خوب ايراني است. استفاده مناسب از طرح هاي سنتي همراه با رنگ آميزي خاص فرش هاي نايين، هويتي خاص و جهاني به اين فرش ها داده است. استفاده از نوع ظريفي از پشم که درصد بالايي از آن به کرک اختصاص دارد، کيفيت خوبي به فرش هاي اين منطقه داده و باعث توجه بازارهاي جهاني به اين محصول خوش بافت و زيبا شده است. (كرک كلا از پشم نو و خالص و از نظر ظرافت از حد استاندارد پشم هاي ايراني بالاتر است).
اصلي ترين طرح هاي مورد استفاده در فرش نايين طرح هاي شناخته شده اي نظير شاه عباسي لچک ترنج با استفاده از تركيبات اسليمي، ختايي و به طور كلي نقوشي است كه با سنتي ترين طرح هاي ايراني هماهنگي دارد. از نقوش سنتي ديگري كه از آن ها استفاده هايي هنرمندانه در فرش نايين شده است مي توان به نقش گنبد (سقفي) حاج خانمي، درختي، قابي، محرابي، محرمات، افشن لچک ترنج و كتيبه اي و تاريخي اشاره كرد. فرش نايين را در نقاط مختلفي از ايران مي بافند و اين به دليل تسلط و تكنيک بالاي فرش بافي در ايران است كه فرش بافان قادر به بافت هر نوع فرش هستند. البته كيفيت توليد در نقاط مختلف با هم تفاوت دارد. 
از لحاظ رنگرزي، فرش نايين از درخشان ترين مظاهر كاربرد رنگ هاي طبيعي و سنتي است و سهم بزرگي از شهرت خويش را مديون اين كيفيت است. رنگرزي در اين منطقه با رنگ هاي طبيعي و سنتي انجام مي گيرد که داراي اختلاف اندکي با ساير مراكز قالي بافي كه رنگرزي هاي سنتي دارند، مي باشد و با وجود برخي رنگ هاي شيميايي كه به صورت كمكي مصرف مي شود هنوز رنگ هاي طبيعي در منطقه غالب است. تعداد رنگ هاي مورد مصرف در فرش 11 رنگ اصلي و 4 رنگ فرعي است. كرم يا نخودي، خاكي باز، خاكي سير، قهوه اي عنابي، نيلي (سرمه اي)، لاجوردي، آبي سير، آبي باز(آسماني)، لاكي، فيلي (موشي)، يشمي، ماشي، سبز، مسي (صورتي).
فرش نايين داراي گره فارسي و دو پود است. ساختار فرش متكي بر بافت و شرايط فني تا حد امکان دقيق است. نقايص بافت از جمله كجي، سره، نزدن پود، دو دست شدن، چند رنگي و غلط بافي در اين فرش بسيار كم و كيفيت توليد در حد بالاي استاندارد است. دارها عموما چوبي است و تلاش هايي براي تبديل آن ها به دارهاي فلزي صورت گرفته است. شهرستان نايين به آساني مي تواند مدعي توليد يكي از بهترين فرش هاي ايران به نام فرش نايين باشد.
فرش خور و بيابانک: فرش بافي در خور و پيرامون آن رواج زيادي دارد و مردان و زنان به بافتن فرش و قاليچه مي پردازند. نقشه فرش از نايين خريداري مي شود ولي در خور سه كارگاه تهيه نقشه فعاليت دارد و هنرمنداني در آن ها به تهيه و روگرفت (كپي) نقشه اشتغال دارند. بيش تر نقشه ها داراي طرح هاي لچک و ترنج با خط هاي اسليمي است. نقشه هايي نيز به گونه نقاشي مينياتور به نام ليلي و مجنون يا عكسي رواج دارد. برخي از نقشه ها داراي طرح درخت، پرندگان و جانوران است كه به نقشه هاي درختي شهرت دارد و در برخي از نقشه ها اصل تقارن رعايت نمي شود و زمينه فرش داراي نقش هاي گوناگوني است كه هر يک در قابي نقش گرفته است. فرش هاي اين ناحيه از لحاظ ظريف بودن بافت دو دسته اند: تونه (نه لا) كه هر تار تونه از به هم تابيدن 9 رشته نخ باريک به كلفتي نخ قرقره درست شده و بافنده هنگام بافت نخ رنگ را جفت جفت گره مي زند و تونه (شش لا) كه كلفتي تار تونه به اندازه سه رشته باريک از تونه نه لا كم تر است و ظرافت بيش تري دارد و لنگو ناميده مي شود. بهترين فرش هاي اين بخش، بافت جندق است و بهاي آن نسبت به فرش هاي همانند ديگر روستاها زيادتر است. مهم ترين رنگ هايي كه در بافت فرش هاي بخش خور و بيابانک به كار مي رود عبارت اند از: خاكي باز، خاكي سير، نخودي (كرمي)، عنابي، آبي سير، آبي باز، فيلي، لاجي، لاكي، قهوه اي، بيدمشكي، يشمي، سبز و سفيد از آبي باز و لاكي بيش تر در زمينه فرش استفاده مي شود و در كناره گل ها ابريشم سفيد به كار مي رود.
ريسندگي و بافندگي: در حال حاضر حدود 10 دستگاه بافندگي سنتي، در خور و بيابانک وجود دارد و بيش تر بافندگي توسط بانوان انجام مي شود. نخ عبا را ريسندگان جندقي تهيه مي كنند وعبابافان نايين مي بافند. در بافت پارچه هاي نخي، از دو گونه تار نخ ( نخ پنبه اي ساخت محل و نخ هندي كه فرآورده كارخانجات نخ تابي است) استفاده مي شود. از نخ محلي براي بافتن كرباس، چادرشب، حوله و لنگ كرباسي استفاده مي شود و از نخ هندي براي پارچه هاي نرم تر چون روانداز، پرده، شمد و حوله بهره مي برند. صنايع حصيري: در خور و بيابانک از برگ هاي نخل براي بافتن زنبيل، كلاه، درپوش، ظرف، نان دان و …استفاده مي كنند.

وجه تسميه و پيشينه تاريخي
نايين منطقه اي است كهن كه پيشينه تاريخي آن به پيش از اسلام مي رسد. استخري و ابن حوقل از اين منطقه به نام « مايين » ياد كرده اند. ياقوت حموي نايين را به گونه « نائن » نوشته آن را تابع استان اصفهان دانسته است. عبدالرحمان سيوطي، نايين را به گونه « ناينج » و « نائن » نگاشته است. سيد عبدالحجت بلاغي، نويسنده تاريخ نايين مي گويد: « به عقيده اين جانب اصل اين كلمه « نوآيين » بوده و به هر حال ساختمان نارنج قلعه گويا در اصل نازک و يا نوآئين قلعه بوده و اسامي قنوات و برخي از محلات و قبوري كه به صورت دخمه در آن جا يافت مي گردد، حكايت از آن دارد كه پيش از اسلام بنا شده اند. »
مي گويند واژه نايين در عبري به معني جمال است و بر سرازيري كوه دوخي و در جنوب خاوري شهر ناصره، در فلسطين اشغالي، شهري بدين نام بوده و در انجيل لوقا، باب 7، شماره 11، ‌نوشته شده است که امروز رونق روزگاران گذشته را از دست داده و آن را « نين » مي گويند. گروهي از ساكنان اين شهر در پيش از اسلام به ايران كوچ كرده هسته مركزي شهر نايين را پديد آورده اند. در آن زمان نايين تابع فارس و از بلوک استخر بوده و در اقليم سوم قرار داشته است. بلاغي بر اين باور است كه شهر نايين از بناهاي يهودياني است كه كوروش هخامنشي آن ها را از بابل نجات داد و جمعي از آنان را به حدود اصفهان كوچانيد، و اين شهر را به يادگار نايين فلسطين ساخته اند. شهر نايين در پيش از اسلام وجود داشته و از جايگاه استراتژيک و ارتباطي ويژه اي برخوردار بوده است. از آثاري كه ديرينه گي نايين را به دوران پيش از اسلام و ساسانيان مي رساند، نارنج قلعه آن است. 
با برآمدن اسلام و گشوده شدن منطقه اصفهان، از جمله شهر نايين به دست مسلمانان، در كنار نارنج قلعه، مسجدي ساخته شد و كوي پيرامون مسجد را « باب المسجد » خواندند. در سده 5 هـ . ق ناصر خسرو به اين ناحيه سفر كرده و از آن ياد كرده است. در دوره مغول، نايين تابع يزد بود و حاكم آن اتابک يوسف شاه بود، كه با روي كار آمدن غازان خان، ايلخان مغول، بركنار شد و نايين بر قلمرو ايلخانان افزوده گشت و در زمينه هاي اجتماعي، فرهنگي، عمران و آبادي رو به پيشرفت نهاد. 
در آغاز سده 10 هـ . ق ايران از جمله نايين به زير فرمان شاه اسماعيل صفوي در آمد و شاه عباس بزرگ در حدود سال 1000 هـ . ق، ‌پايتخت را از قزوين به اصفهان منتقل كرد. از اين رو به شهر اصفهان و شهرهاي پيرامون آن، از جمله نايين توجه زيادي شد و نايين در دوره صفوي در امنيت و آرامش به سر برد و رو به پيشرفت نهاد. 
در دوران افشاريان و زنديان، نايين اهميت و اعتبار گذشته خود را از دست داد و با روي كار آمدن قاجاريان، ‌نايين كه در درونگاه كوير قرار داشت، دچار ناامني شد و گه گاه مورد تعرض عشاير، از جمله بختياري ها قرار مي گرفت. شهر نايين به سبب شرايط اقليمي و كويري ناحيه، سيمايي خشتي گلي به شيوه گنبدي را داراست. بخش پيشين شهر كه علاوه بر آن، زير تأثير شبكه توزيع آب محل به وجود آمده، به دور آب انبارهاي بزرگ ايجاد شده و مسجد ها و راسته بازار به دروازه هاي شهر مربوط مي شوند، اما امروزه با توجه به لوله كشي آب و به كار بردن مصالحي مانند آهن، آجر و سيمان، ‌تابع اصول جديد شهرسازي شده است.

مسجد بابا عبدالله
مسجد بابا عبد الله در نزديكي بازار نايين واقع شدده و بناي اصلي آن طبق كتيبه تاريخي ثبت شده، در سال 700هـ . ق به روزگار فرمانروايي غازان خان به امر شمس الدين عبدالله ساخته و در سال 737 هـ . ق تعمير شده است. بناي كنوني مسجد مشتمل بر سردر، صحن، شبستان‌هاي متعدد و گنبدخانه است. فضاي ورودي، علاوه بر ساباط، متشكل از پيش طاق، درگاه، دالان و ايوان است. در ضلع جنوبي صحن، گنبدخانه بزرگي مربوط به بناي اصلي با نقشه مربع قرار گرفته و بر بالاي آن، گنبد بزرگ و سالمي برپا شدده است. هر ديوار داخلي گنبدخانه داراي درگاه، طاق نماها و تزيينات مقرنس كاري است. در پاكار گنبد، كتيبه‌اي آبي رنگ در زمينه گچي وجود دارد. در اين گنبدخانه، بر لوحي چوبي كه زماني قسمتي از منبر بوده و اكنون بر ديواره محراب نصب شده، عباراتي به تاريخ اول محرم سال 700 هجري نوشته شده است. همچنين در داخل گنبدخانه تعداد 10 قبر واقع است كه به نظر مي ‌رسد مربوط به دوره ايلخانان باشد. در جلوي گنبدخانه، شبستاني ساخته شده كه سه دهانه دارد. دهانه وسط اين شبستان، بزرگ تر از دو دهنه ديگر بوده و بي ‌شباهت به ايوان نيست. در وسط جبهه رو به روي اين بخش، يک ايوان و در طرفين آن، دالان‌هايي ساخته شده است. در جبهه غربي صحن، شبستان ستوندار نسبتاً كوچكي ساخته شده كه سه دهنه به طرف صحن دارد. در طرف ديگر صحن رو به روي شبستان مذكور سه غرفه تعبيه شدده كه نماي آن با نماي شبستان غربي متقارن است. در زير بخشي از صحن، شبستان زمستاني ساخته‌اند كه روشنايي آن از طريق روزنه‌هاي كف صحن تأمين مي ‌شود. به نظر مي ‌رسد كه در گذشته از پشت بام شبستان جبهه غربي به عنوان مهتابي استفاده مي ‌شده است.

مکان هاي ديدني و تاريخي
مسجد ها از مهم ترين آثار ديدني و تاريخي شهرستان نايين هستند. مسجد جامع نايين، که در زمان خلافت عمر، به سبک مسجدهاي عربي ساخته شده‌ و از كهن‌ ترين مسجدهاي ايران است به همراه مسجد قديمان که از مسجدهاي مهم نايين محسوب مي شود و مشهور است كه اولين مسجد جامع نايين در قرون نخستين هجري بوده است، از جمله ديدني هاي مهم منطقه هستند. مهم ترين جاذبه طبيعي شهرستان نايين را سواحل زاينده رود تشکيل مي دهد. 

کشاورزي و دام داري 
مهم ترين فرآورده هاي كشاورزي شهرستان نايين گندم، جو، پنبه، حبوبات، دانه هاي روغني و خرما و... است. هم چنين در باغ هاي نايين، پسته، سيب، توت، زردآلو و انار به دست مي آيد و سرشناس ترين فرآورده درختي آن خرما است. دام داري، به ويژه پرورش شتر در نايين رواج دارد. شتر در زندگي اجتماعي و اقتصادي مردم اين ديار نقش مهمي دارد. در گذشته مسافرت ها با شتر بوده و اكنون هم در برخي نواحي كويري براي حمل و نقل انسان و كالا از شتر استفاده مي شود. از پشم شتر، عبا و برک مي بافند، و از استخوان هاي آن روغن ويژه اي به دست مي آورند.

کشاورزي و دام داري 
مهم ترين فرآورده هاي كشاورزي شهرستان نايين گندم، جو، پنبه، حبوبات، دانه هاي روغني و خرما و... است. هم چنين در باغ هاي نايين، پسته، سيب، توت، زردآلو و انار به دست مي آيد و سرشناس ترين فرآورده درختي آن خرما است. دام داري، به ويژه پرورش شتر در نايين رواج دارد. شتر در زندگي اجتماعي و اقتصادي مردم اين ديار نقش مهمي دارد. در گذشته مسافرت ها با شتر بوده و اكنون هم در برخي نواحي كويري براي حمل و نقل انسان و كالا از شتر استفاده مي شود. از پشم شتر، عبا و برک مي بافند، و از استخوان هاي آن روغن ويژه اي به دست مي آورند.

مصلاي نايين
در سمت جنوبي شهر و با فاصله اندكي از حصار يک مصلاي قديمي وجود داشته كه آن را مصلاي عتيق مي ‌ناميدند زيرا گويا در زمان قاجار يا مدتي پيش از آن، فضاي ديگري در نزديكي آن به مصلاي شهر اختصاص يافت كه موجب گرديد مصلاي پيشين شهر را مصلاي عتيق بنامند اكنون تنها آثاري از يک گنبدخانه در مصلاي عتيق باقي مانده است. با فاصله بسيار اندكي از مصلاي عتيق فضاي ديگري كه اكنون بيشتر شبيه به يک باغ است وجود دارد كه آن را مصلاي جديد شهر دانسته‌اند و چند مقبره از جمله مقبره حاج عبدالوهاب و مقبره حاج محمد حسن صوفي نيز در آن قرار دارد در يک قسمت از اين مصلي يک آب انبار بزرگ ساخته شده است كه يک راه از بيرون باغ و راه ديگري از درون باغ دارد.

مسجد جامع خور نايين
مسجد جامع خور در شهرستان خور در حاشيه دشت لوت واقع است. اين شهر در حال حاضر از توابع نايين است، اما در گذشته از توابع سمنان به شمار مي‌آمده است. ساختمان اوليه آن در سال 1250هجري توسط نوروزعلي خان بنا شدده كه مشتمل بر شبستاني ستوندار و زيرزميني دو طبقه قسمتي براي زنان و قسمتي براي مردان بوده است. پوشش طاق شبستان، بر روي شش ستون قطور استوار مي ‌شده است. اين بنا در جريان سيل ارديبهشت 1358 شمسي ويران گشته و بناي جديد به جاي آن ساخته شده است. 

مسجد جامع جندق نايين
مسجد جامع جندق در مركز قلعه جندق از توابع شهرستان نايين در دشت لوت واقع است. ورودي مسجد، رو به شمال در ساباطي باز مي ‌شود. صحن مسجد، مربع مستطيل است و در هر يک از اضلاع خاوري و باختري آن، سه غرفه با آسمانه‌هاي ضربي ديده مي ‌شود. گنبد آجري مسجد با طرح حصيري در ضلع جنوبي بر روي اتاقي چهار ضلعي استوار است. اين مسجد داراي دو شبستان است که يكي از آن ها در پشت غرفه‌هاي مسجد و ديگري به صورت مجزا در سمت شمالي مسجد واقع است و به عنوان شبستان زنانه مورد استفاده قرار مي ‌گيرد. به نظر مي ‌رسد كه اين شبستان بعدها با ايجاد گذري، از بناي اصلي مجزا شده باشد. در خصوص تاريخ ساخت مسجد اطلاع دقيقي در دست نيست، ولي در آن زيلوهايي قديمي به تاريخ 960 و 1034 و 1044هـ . ق وجود دارد كه مي ‌توان ساخت بناي مسجد را قبل از اين تاريخ‌ها دانست. پشت ديوار ضلع غربي مسجد، حسينيه‌اي قرار دارد كه اطراف آن را غرفه‌هاي دو طبقه‌اي با طاق‌هاي جناغي در بر گرفته است. 

مسجد قديمان نايين
مسجد قديمان در كنار حسينيه كلوان و در امتداد راه منتهي به دروازه كلوان قرار دارد. مشهور است كه اين مسجد، اولين مسجد جامع نايين در قرون نخستين هجري بوده است. اين نكته با توجه به شواهد تاريخي و الگوي شكل‌ گيري شهر، غيرمتحمل نيست. بناي مسجد بسيار ساده و فضاي اصلي آن، تنها شبستان ستونداري در جهت قبله است كه ظاهراً تعمير و بازسازي شده است. در سه جبهه ديگر صحن، تعدادي غرفه و طاق نما وجود دارد. در زير صحن مسجد، يک شبستان زمستاني وجود دارد كه روشنايي آن توسط روزنه‌هايي كه در كف مسجد قرار دارد و روي آن ها را با سنگ مرمر پوشانده‌اند، تأمين مي گردد. راه دسترسي به اين شبستان، از داخل كوچه سرپوشيده منتهي به حسينيه و در زير محلي كه به قدمگاه حضرت امام رضا مشهور است، قرار دارد. اين بنا داراي دو ورودي ساده است. 

مسجد فرخي نايين
مسجد فرخي كه در روستاي فرخي از توابع جندق نايين واقع شدده، در سال 1256هـ . ق به دستور حاج سيد ميرزا جندقي و قاضي نامور جندق و بيابانک ساخته شده است. اين مسجد داراي گنبد و يک ايوان بزرگ است كه محرابي گچبري دارد. صحن مسجد حدود 40×20 متر وسعت دارد.