مزاج بدن شما چيست؟
آشنايي با يكي از مهمترين مباني درمان در طب سنتي ايران
همانطور كه ميدانيد، شناسايي مزاج و پرداختن به آن در طول زندگي يكي از مهمترين و كاربرديترين شيوهها براي حفظ سلامت، تندرستي و نشاط عمومي بدن است. شناسايي ويژگيها و خصوصيات بدني و پرداختن به آنها نقش بزرگي در عملكرد صحيح و مناسب اندامها و اعضاي دروني بدن از قبيل مغز، دستگاه اعصاب، دستگاه گوارش، كليهها و ديگر اعضاي بدن دارد. از اينرو شناسايي طبع و مزاج هر فرد و آگاهي او از نوع مزاجي كه دارد به او كمك ميكند تا با مصرف موادغذايي و خوراكيهايي كه مناسب با طبع و مزاج اوست به حفظ سلامت و تندرستي خود در طول زندگي كمك كند. اگرچه براي شناسايي دقيقتر و مطمئنتر مزاج و طبع بدن توصيه ميكنيم با يك متخصص طب سنتي در اين زمينه مشورت كنيد.
بررسي كيفيت و كميت مو در بدن انسان يكي ديگر از نشانههايي است كه درمانگران طب سنتي با كمك آن نوع مزاج هر فرد را مشخص ميكنند. اين درمانگران با بررسي رنگ، پرمويي يا كم مويي، جنس، حالت و ميزان رشد مو در افراد مختلف به نوع مزاج و طبع آنها پي ميبرند.
1. اگر سرعت رشد موي شما زياد باشد اين موضوع يكي از نشانههاي گرمي مزاج است.
2. درصورتي كه رشد مو كم باشد اين مسئله نشانه سردي مزاج محسوب ميشود.
3. اگر رشد مو خيلي سريع باشد بهگونهاي كه احساس شود مو بيش از حد طبيعي رشد ميكند اين مسئله دليلي بر گرمي و خشكي مزاج است.
4. از ديدگاه درمانگران طب سنتي پرمويي بدن يكي از نشانههاي گرمي مزاج است.
5. از طرفي كم مويي بدن نيز يكي از دلايل سردي مزاج محسوب ميشود.
6. نازكي مو نيز دليلي بر سردي و تري طبع و مزاج محسوب ميشود.
7. افرادي كه موي كلفت دارند نيز داراي مزاجي گرم و خشك هستند.
8. مجعد بودن و حالتدار بودن موها نيز يكي ديگر از نشانههاي گرمي و خشكي مزاج است.
9. افرادي كه موي صاف و لخت دارند نيز داراي مزاجي سرد و تر هستند.
10. رنگ موي افراد نيز يكي ديگر از نشانههاي تشخيص مزاج است، افرادي كه موي سياه دارند مزاج گرم و خشك دارند.
11. از سوي ديگر افرادي كه موهاي سفيد در آنها غالب است مزاج سرد و تر دارند.
12. از طرفي افرادي كه موي حنايي طلايي (يا موهاي مايل به قرمز) دارند اين موضوع نشاندهنده اعتدال در مزاج آنهاست.
يكي ديگر از مواردي كه درمانگران طب سنتي به كمك آن براي شناسايي مزاج افراد مختلف اقدام ميكنند، بررسي ظاهر و شكل اندام، عضلات و ميزان عضلاني بودن بدن است.
13. افرادي كه سينهاي فراخ و پهن دارند داراي گرمي مزاجند.
14. افرادي كه اندامهاي آنها بزرگ است و عروق برجسته و نبض قوي دارند، اصطلاحا داراي گرمي مزاج هستند.
15. درصورتي كه فردي عضلات كلفت و بزرگ و تاندونهاي ظريفتر داشته باشد اين امر نيز نشانه گرمي مزاج است.
16. برخلاف موارد ذكر شده اگر فردي داراي اندامهاي كوچك باشد و سينه كوچك داشته باشد اين امر نشانه سردي مزاج است.
17. از طرفي داشتن نبض ضعيف و عضلات ظريف نيز از ديگر علائم سردي مزاج در افراد است.
18. درمانگران طب سنتي افرادي را كه داراي چهره لاغر و پوست به استخوان چسبيده دارند، داراي مزاج خشك ميدانند.
19. افرادي كه مفاصل قابل مشاهده و برجسته دارند و غضروف حنجره و بيني آنها نيز برجسته و واضح است در گروه افرادي كه داراي مزاج خشك هستند، قرار ميگيرند.
رنگ مدفوع و كيفيت آن از ديگر مواردي است كه توسط درمانگران طب سنتي براي تشخيص نوع مزاج استفاده ميشود. براي اين منظور بررسي كل فضولات بدن شامل ادرار، مدفوع، عرق، مو، ناخن و خون در تشخيص دقيق نوع مزاج و طبع موثر است.
20. اگر رنگ مدفوع يا ادرار تيرهتر از حد معمول يا بدبوتر از حد نرمال باشد اين امر نشاندهنده گرمي مزاج و غلبه صفرا در بدن است.
21. بيرنگ بودن فضولات و كم بودن بوي آن از علائم سردي مزاج است.
اگر عضوي در برخورد با گرما، سرما، خشكي و رطوبت خيلي سريع آن را بپذيرد، اين موضوع نشاندهنده غلبه آن مزاج است.
22. بهعنوان مثال اگرعضوي در معرض گرما قرار بگيريد يا فرد خوراكي با طبع گرم بخورد و زود احساس گرما كند، اين امر نشاندهنده گرمي مزاج وي است.
با بررسي برخي از علائم و نشانههايي كه در تشخيص مزاج و طبع انسان موثر است، توانستيم نتايجي نسبي را درباره گرمي و سردي، خشكيوتري اندامهاي دروني بدن، شكل و فرم ظاهري آنها و كيفيت اعضايي از قبيل پوست و مو را ارزيابي كنيم. در اين شماره نيز همچون 2 شماره گذشته با بررسي برخي ديگر از فاكتورهاي تشخيص مزاج و طبع انسان تلاش ميكنيم تا جدول شناسايي مزاج و طبع را تكميل كرده و به مرور با ويژگيها و خصوصيات جسمي خود بيشتر و بهتر آشنا شويم. شناسايي ويژگيها و خصوصيات بدني و پرداختن به آنها نقش بزرگي در عملكرد صحيح و مناسب اندامها و اعضاي دروني بدن از قبيل مغز، دستگاه اعصاب، دستگاه گوارش، كليهها و ديگر اعضاي بدن دارد.از اينرو شناسايي طبع و مزاج هر فرد و آگاهي او از نوع مزاجي كه دارد به او كمك ميكند تا با مصرف موادغذايي و خوراكيهايي كه مناسب با طبع و مزاج اوست به حفظ سلامت و تندرستي خود در طول زندگي كمك كند. اگرچه براي شناسايي دقيقتر و مطمئنتر مزاج و طبع بدن توصيه ميكنيم با يك متخصص طب سنتي در اين زمينه مشورت كنيد.
فضولات خود را بررسي كنيد
وضعيت فضولات بدن از قبيل عرق، مدفوع و ادرار و بررسي رنگ، شكل و وضعيت آنها يكي ديگر از راههايي است كه به تعيين نوع مزاج و طبع كمك ميكند. براي اين منظور لازم است تا هنگام دفع فضولات بدن خود به شكل، رنگ و بوي آنها توجه كنيد.
1. اگر رنگ مدفوع يا ادرار تيرهتر از حد معمول باشد اين مسئله نشاندهنده غلبه صفرا در بدن و گرمي مزاج است.
2. بيرنگ بودن يا كم رنگ بودن مدفوع و ادرار نشانه سردي مزاج است.
3. اگر عرق انسان با بوي شديد و تندي همراه باشد اين مسئله نشانه گرمي مزاج او و غلبه صفرا بر بدن است.
4. اگر عرق انسان ردي بر لباس او باقي نگذارد و كم بو باشد نشانه سردي مزاج اوست.
5. درصورتي كه فردي زود به زود از توالت استفاده كند، اين مسئله نيز از نشانههاي گرمي مزاج است.
بررسي چگونگي رفتارها و اعمال نفساني شما نيز در تعيين نوع مزاج و طبع شما موثر است. به همين دليل بررسي حالتها، عادتها و رفتارهاي شما بهطور روزمره نيز ميتواند تاثير زيادي در تشخيص نوع مزاج شما داشته باشد.
6. اميدوار بودن و حسن ظن داشتن يكي از ويژگيهاي افراد گرم مزاج است.
7. جوانمردي و غيرت از جمله ويژگيهايي است كه در افراد گرم مزاج در مقايسه با ديگر افراد پررنگتر و نمايانتر است.
8. نااميدي و بياعتمادي از جمله ويژگيهاي افراد سرد مزاج است.
9. افرادي كه احساس ميكنند توانايي زيادي در درك مطالب و نكات آموزشي دارند در گروه افراد گرم مزاج قرار ميگيرند.
10. انسانهاي پرتحرك و پرجنب و جوش مزاج گرم دارند.
11. افرادي كه در يادگيري مسائل و نكات درسي كمتر دقيق هستند و حس ميكنند توانايي آنها در درك مطالب در مقايسه با بقيه كمتر است معمولا در گروه افراد سرد مزاج قرار دارند.
12. برخي از افراد خيلي سريع تصميم ميگيرند و شك و ترديد را بهخود راه نميدهند اين افراد در گروه افراد گرم مزاج قرار ميگيرند.
13. افرادي كه كم تحرك هستند و خيلي تمايل به حركت كردن ندارند افرادي هستند كه در گروه سرد مزاجان جاي ميگيرند.
14. اگر هنگام انتخاب سريع تصميم نميگيريد و دچار ترديد ميشويد و روند تصميمگيري را كند انجام ميدهيد در گروه افراد سرد مزاج قرار ميگيريد.
15. افرادي كه توانايي صبر كردن ندارند و دوست دارند خيلي سريع به كارها و برنامههايشان برسند و در اصطلاح اسپند روي آتش ميمانند، افراد گرم مزاج هستند.
16. افراد كم حرف در گروه افراد سردمزاج جاي ميگيرند.
17. افرادي كه در گروه افراد باهوش قرار نميگيرند و خيلي دير نكات ظريف را دريافت ميكنند، در گروه افراد سردمزاج قرار دارند.
18. اگر صبر و حوصله شما در پيش بردن برنامههايتان زياد است و سر فرصت به كارهايشان ميپردازند در گروه افراد سردمزاج قرار ميگيرند.
19. افرادي كه پرحرف هستند و تمايل زيادي به صحبت كردن درباره مسائل دارند از جمله افراد گرم مزاج هستند.
20. كساني كه هر لحظه يك حس دارند و بهاصطلاح با وزش باد ديدگاهها و احساسشان دستخوش تغيير ميشوند در گروه افرادي قرار دارند كه دچار رطوبت مزاج هستند.
در اين بخش از مطلب مزاجشناسي، به بررسي ويژگي افراديكه در جدول مزاجها عدد گزينه «گرم و خشك» در آنها زياد است، ميپردازيم.
در طب سنتي ايران تدابير و نكات ارزشمندي براي كنترل مزاج صفراوي و حفظ سلامت و تندرستي افراد وجود دارد كه برخي از سادهترين آنها را كه در منزل قابل پيگيري است، مرور ميكنيم.
- سعي كنيد به جاي استفاده از غذاهاي سرخكردني، بيشتر از غذاهاي خورشي و پرقوت در برنامه غذايي خود استفاده كنيد.
- نوشيدن عرقهاي گياهي كاسني، شاهتره و سفرزه بهويژه در روزهاي گرم به كنترل و كاهش ميزان حرارت دروني افراد صفراوي كمك ميكند.
- اين افراد درصورتي كه صورتهاي لاغري دارند بهتر است با روغن زيتون خالص هر شب صورت خود را ماساژ دهند.
- افراد صفراوي معمولا پس از بيدار شدن علاقه زيادي به نوشيدن آب سرد دارند كه نوشيدن اين آب چه در فصل زمستان و چه تابستان اشتباه است. بهتر است در اين مواقع از آب معمولي استفاده كنند.
- بهتر است از خوردن انواع شكلاتها و كاكائوها و خوراكيهاي فرآوري شده پرهيز كنيد.
- در هفته 3 تا 4 بار شربت سكنجبين ميل كنيد. نوشيدن اين شربت روزي يك تا 2 ليوان توصيه ميشود.
- از مصرف نوشيدنيهاي كارخانهاي مثل نوشابه، سانديس و ديگر نوشيدنيها پرهيز كنيد و تا حد امكان نوشيدنيها را بهصورت طبيعي و در منزل تهيه و ميل كنيد.
افرادي كه مزاج گرم و خشك دارند عموما افرادي لاغراندام هستند كه رنگ چهره آنها مايل به زردي است. گاهي ممكن است، سفيدي چشم اين افراد نيز به زردي مايل باشد. اغلب افرادي كه مزاج گرم و خشك دارند، پوست بدنشان نيز گرم و خشك است و تمامي اين ويژگيها بهدليل غلبه صفرا بر بدن اين افراد است. افراد صفراوي كمتر توان تحمل آبوهواي مناطق گرمسيري را دارند و ترجيح ميدهند، به مناطق خنك و كوهستاني سفر كنند. حتي در خانه خود سعي ميكنند، فضايي معتدل و خنك براي خود فراهم كنند از اينرو اين افراد به هيچوجه تحمل فصل تابستان را نداشته و از آن بيزارند.
اگر به افرادي كه مزاج گرم و خشك دارند نگاه كنيد خواهيد ديد اين گروه در مقايسه با ديگران ميل بيشتري به خوردن سالاد بهويژه سالاد فصل، كاهو و خيار دارند و در مقابل كمتر به خوراكيها و موادغذايي شيرين از قبيل شيريني، شلهزرد و غذاهايي از اين دست تمايل نشان ميدهند. مصرف خوراكيهايي نظير آب دوغ خيار، خوردن ميان وعده خيار و گوجه، سالاد كاهو با آبليمو يا آبغوره از جمله بهترين روشهاي كنترل صفرا در بدن اين افراد است. ماهي، ماست، لبنيات، مركبات، ماء الشعير، آبغوره و آبليمو از جمله مفيدترين موادغذايي است كه بايد در سبد غذايي اين افراد وجود داشته باشد.
افرادي كه مزاج گرم و خشك دارند غالبا بدني لاغر دارند. اين افراد براي كنترل لاغري بايد در برنامه غذايي خود از غذاهاي سالم استفاده كنند و تا حد امكان از مصرف غذاهاي آماده، غذاهاي نيم پخته، غذاهاي كنسروي پرهيز كنند. حذف غذاهايي مانند سوسيس و كالباس و فرآوردههايي از اين دست به اين گروه كمك ميكند تا با جايگزين كردن موادغذايي سالم به مهار لاغري پرداخته و با دستورهاي غذايي سلامت كه از درمانگران طب سنتي دريافت ميكنند براي بهدست آوردن وزن ايدهآل اقدام كنند.
اين گروه از جمله افرادي هستند كه به وقت مشكلات، زود خشمگين و عصباني ميشوند اما سرعت آرام شدن آنها نيز زياد است. در حقيقت فرآيند برفروختگي و آرامش در آنها به سرعت اتفاق ميافتد؛ از طرفي اين گروه چه مرد و چه زن جزو افراد پرجنب و جوشي هستند كه انرژي زيادي براي انجام فعاليتهاي روزانه خود دارند و براي اين كار برنامهريزي دقيق و هوشمندانهاي دارند.
افرادي كه طبيعت گرم و خشك دارند يا غلبه صفرا در بدن آنها وجود دارد بهتر است از مصرف غذاها و خوراكيهاي با طبع گرم مانند خورش فسنجان و غذاهاي پرادويه اجتناب كنند؛ مصرف غذاهايي با طبع گرم، غذاهاي تند و پر ادويه موجب افزايش حرارت دروني آنها و حرارت كبد ميشود؛ به اين ترتيب با مصرف غذاهاي گرم و ايجاد حرارت در اندام كبد بيشتر غذا به صفرا تبديل ميشود و اين مسئله موجب بروز خشم و عصبانيت در آنها ميشود. نوشيدن شربت خنك يا آب هندوانه يا خوردن آن بهترين روش براي كنترل حرارت دروني افرادي كه طبع گرم و خشك دارند، است.
افراد بلغمی غالبا چهره ای سفید دارند و پوست بدن آنها سرد و نرم است. مردان و زنانی که در این گروه قرار می گیرند افرادی پرحوصله و صبور هستند که درک صبوری بیش از حد آنها برای اطرافیان غیرقابل تحمل است. این افراد معمولا آرام صحبت می کنند و در گروه افراد خوش خواب و کم حافظه محسوب می شوند که تمایل چندانی به کارهای پر جنب و جوش ندارند.بهترین رژیم غذایی برای بلغمی مزاج ها استفاده از گوشت گوسفند به همراه ادویه هایی نظیر زیره و دارچین است. مردان و زنان بلغمی در صورتی که رژیم غذایی خود را رعایت نکنند با اختلال های نظیر پرخوابی، عطسه، سردرد، التهاب لوزه ها و ریفلاکس معده رو به رو می شوند.
براساس متون طب سنتی، افراد بلغمی استعداد ابتلا به بیماریهایی مفصلی-استخوانی مانند روماتیسم را دارند. این افراد علاوه بر این ممكن است اختلالهایی نظیر درد معده، سنگینی سر، تنگی تنفس، دیرهضمی، درد زانو، گرفتگی ماهیچه پشت گردن، خواب آلودگی و تپش قلب را نیز در طول زندگی تجربه كنند. از اینرو لازم است كه این افراد برای ایجاد تعادل در بدنشان از راهنمایی و مشاوره متخصص طب سنتی در این زمینه كمك بگیرند و با اصلاح رژیم غذایی و گنجاندن برخی از گیاهان دارویی در وعدههای غذایی برای ایجاد تعادل و هماهنگی در اخلاط بدنشان اقدام كنند.
حركات كند، حافظه ضعیف، كندی یادگیری و تمایل به سكون از جمله ویژگیهای افراد بلغمی است. این افراد عموما كسلكننده هستند و در صورتی كه در جمع قرار بگیرند، نمیتوانند آن طور كه باید و شاید هم صحبت خوبی برای دیگران باشند. آنها زیاد اهل جنب و جوش نیستند و ترجیح میدهند، وقتی در جمعی قرار میگیرند بیشتر بیننده و شنونده باشند. این افراد بهشدت صبور هستند و قابلیت زیادی برای مدیریت و اجرای پروژههای بازرگانی و مالی دارند. زیرا این افراد در عین حالكه گوشهگیرند بهشدت افراد تیزبین و نكته سنج هستند كه به راحتی میتوانند مو را از ماست بیرون بكشند. این گروه اگر چه مانند افراد دموی مزاج عموما چاق هستند و اضافه وزن دارند اما رنگ پوست آنها مانند این گروه برافروخته و سرخ رنگ نیست.
بهترین موادغذایی و خوراكیها برای گروه بلغمی مزاج كه طبع سرد وتر دارند، گنجاندن گوشت قرمز مانند گوشت شتر و گوشت گوسفند است. پیشنهاد ما این است كه اگر تا امروز كمتر از ادویهها استفاده میكردید از این به بعد در وعدههای غذایی و نیم چاشتهای خود ادویههایی مانند دارچین، هل، زیره، زعفران، سیر و خردل را بگنجانید. تهیه غذا از سبزیهایی مانند نعنا، كرفس، ریحان، جعفری، ترخون، مارچوبه و كدوحلوایی نیز از جمله مواردی است كه به تعدیل مزاج افراد بلغمی كمك میكند. از اینرو بهتر است در هفته دست كم 3تا 4 بار از غذاها و خوراكیهایی استفاده كنید كه موادغذایی ذكر شده در مواداولیه آن وجود دارد.
افرادی كه مزاج آنها بلغم است بهتر است از مصرف غذاها و میان وعدههایی كه در آنها از موادغذایی چون لبنیات، سیب زمینی، عدس، قارچ، گوشت گاو، گوشت گوساله استفاده شده، پرهیز كنند. این موادغذایی درصورتی كه بیقاعده و بیش از اندازه توسط افراد بلغمی مورد استفاده قرار گیرد موجب تشدید میزان سردی و رطوبت در بدن آنها شده و مشكلاتی را برای آنها به همراه میآورد. علاوه بر این، افرادی كه مزاج بلغمی دارند برای پیشگیری از افزایش سردی و رطوبت در بدنشان بهتر است درمصرف میوههایی مانند خیار، كیوی، نارنگی، لیموشیرین و اكثر میوههای ترش مزه پرهیز كنند یا مصرف آنها را به حداقل برسانند.
رعایت نكاتی ساده و كاربردی در طول روز به شما كمك میكند تا با سادهترین شیوهها بتوانید عوارض احتمالی غلبه بلغم بر بدنتان را كنترل كنید.
- در طول روز دست كم 20 دقیقه ورزش كنید. بهترین راه آن است كه صبح زود یا بعد از وعده شام بعد از گرم كردن بدن پیادهروی كنید.
- ماندن در تختخواب موجب افزایش تولید بلغم در بدن میشود. بنابراین بهتر است همزمان با طلوع آفتاب از تختخواب برخیزید.
- بهتر است از چرت عصرگاهی بهویژه بلافاصله پس از وعده غذایی ناهار خودداری كنید.
- از قرار گرفتن در محیطهای سرد و مرطوب بهمدت طولانی پرهیز كنید.
- برای كاهش و كنترل میزان رطوبت و سردی بدنتان در هفته یك تا 2بار با عصاره بابونه و مرزنجوش حمام كنید.
- بهتر است نیم ساعت پیش از مصرف وعدههای غذایی و یك ساعت پس از آن از نوشیدن آب خودداری كنید.
- به این دلیل كه دستگاه گوارش در افراد بلغمی ضعیف است بهتر است در مصرف غذا و موادخوراكی زیادهروی نكنید. سعی كنید بین وعدههای غذاییتان10 ساعت فاصله زمانی داشته باشید.