بانک مقالات تاریخ

از زماني که در سال 913 ق./ 1507 م.، دريانورد نامي پرتغال، آلبوکرک جزيره هرمز را در خليج فارس گرفت و هرمز به يک مرکز مهم بازرگاني تبديل شد و نمايندگان بازرگاني بسياري از کشورهاي جهان در آن گرد آمدند، شماري از تبليغ گران کيش مسيحي از پرتغال به آن جزيره استعمار شده فرستاده شدند تا هماهنگ با سودگرايي و سوداگري استعماري پرتغال، مسيحيت را تبليغ کنند.
فرانسه نيز ازجمله کشورهايي بود که براي گسترش نفوذ استعماري خود، از کيش ترسايان به عنوان ابزاري سود برد. فرانسويان، هيات هاي متعددي را به ايران روزگار صفوي اعزام داشتند.
اعزام گروه هاي تبشيري در روزگار قاجار نيز تداوم يافت و غالب اين گروه ها ابزار سياست هاي دولت متبوعشان بودند. شکست ايران در دو دوره جنگ با روسيه که به دو قرارداد گلستان و ترکمانچاي منجر شد، فرصت مناسبي را در اختيار اين گروه ها قرار داد که تحت حمايت دولت هايشان، به ويژه با استفاده از حق کاپيتولاسيون، به تبليغ و تبشير بپردازند. با اين اوصاف، در اين دوره، زماني که گروه هاي مختلف مسيحي پروتستان و کاتوليک به ايران آمدند و در شهرهاي مرزي و مهم و حساس، پايگاه هاي تبليغي تشکيل و خدمات آموزشي، بهداشتي و مذهبي ارايه دادند، خواه ناخواه به صورت بازوهاي مذهبي دولت هاي استعمارگر اروپايي براي خدشه وارد کردن در اعتقادات ديني مردم درآمدند. ضعف هاي سياسي و اقتصادي جامعه قاجار، زمينه نفوذ گروه هاي تبشيري را فراهم کرده بود.
يکي از شهرهايي که از قديم الايام پايگاه فعاليت اين گروه ها محسوب مي شد، شهر اصفهان است؛ که موضوع مقاله حاضر است.
سوالاتي که در اين راستا مطرح مي شود و اين پژوهش به دنبال پاسخ آن است، به قرار زير است:
1. نقش و جايگاه ميسيونرها در اصفهان عصر قاجار چگونه است؟
2. مبلغان مسيحي در جامعه مسلمان ايراني با چه مشکلاتي رو به رور بوده اند؟
بررسي نقش و جايگاه ميسيونرهاي مذهبي کشورهاي مختلف اروپايي در اصفهان عصر قاجار و فعاليت هاي گوناگون مذهبي، فرهنگي، علمي و خدمات اجتماعي آنها در اين شهر و نيز اهداف و انگيزه آنها از انجام اين فعاليت ها و پرداختن به چگونگي حضور اين ميسيونرها و تشکيلات آنها در نواحي ديگر ايران و ديدگاه سلاطين و دولتمردان قاجاريه در مورد آنها و ساير موارد ديگر، جهت روشن ترشدن اين مساله است.

 نسخه قابل چاپ

کتاب تاريخ جهان آرا که گاه با نام هاي ديگر چون کتاب جهانگشا، جهانگشاي مروزي، جهانگشاي فتحعلي شاهي، جهان آراي تاريخ شاهنشاهي و جز اينها، در فهرست هاي گوناگون آمده، هنوز هم به حليه طبع آراسته نشده است. مولف اين کتاب، محمدصادق وقايع نگار مروزي، داروغه دفترخانه همايون در دوره فتحعلي شاه قاجار است. وي در حدود سال هاي 1185 - 80 11 ق. در مرو به دنيا آمده و پس از پايان تحصيلات مقدماتي در موطن خود، در پي حملات بيکي جان منغيطي ازبک ــ امير بخارا ــ به مرو و حوالي آن و کشته شدن بيرامعلي خان قاجار ــ حاکم آن ديار ــ و ويران کردن شهر و از دست دادن پدر و برادر، براي ادامه تحصيل، چندي به مشهد و از آنجا به کربلا و نجف رفته است.
محمدصادق مروزي در بازگشت، مدتي در قم و کاشان، در محضر استاد سليمان صباحي ــ شاعر و اديب مکتب جديد اصفهان ــ به آموختن ادبيات و شعر و شاعري، روزگار گذرانده و پس از درگذشت استاد در سال هاي 8- 1206 قمري، اندک اندک به فکر اقامت در تهران افتاده است. با کمک فتحعلي خان صبا (ملک الشعراي دربار) که از دوستان کاشاني او در دوره تحصيل در محضر صباحي بود و محمدحسين خان مروي (فخرالدوله - انيس بارگاه سلطاني) فرزند بيرامعلي خان (حاکم مقتول مرو)، که هر دو در بساط سلطنت منزلت خاصي داشتند، در زمره منشيان ديوان درآمد و در سال 1215 قمري (در سن سي يا سي و پنج سالگي) به مقام وقايع نگاري منصوب شد. در آن زمان، با آنکه وقايع نگاران و تاريخ نويسان ديگري نيز در دربار حضور داشتند، مروزي به معناي خاص به «وقايع نگار» ملقب شد و به قول خودش، «پس از رنج بي شمار، از سعادت بخت به شرف آستان بوسي خاقان گيتي ستان مستعد گرديد و مورد التفات بيکرانه خاقاني شد».

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

با توجه به نقش كارگزاران در تحولات تاريخي، بازپرداختي نو از رفتار سياسي آنان براي تبيين تاريخ ايران ضروري است. اين الزام زماني ارزش دو چندان خواهد داشت كه شخصيت هاي تحول خواه، در عرصه سياست عملي ارزيابي شوند. ابوالقاسم درگزيني از جمله اين گارگزاران است كه به دليل غيبت سنت نقد در تاريخ نگاري، گرفتار قضاوت وارونه شده است. در حالي كه درباره رفتار سياسي ايشان، اتفاق نظري در منابع ديده نمي شود، سنت تقليد و رونويسي در تاريخ نگاري سبب شده است چهره ايشان به عنوان سياست مداري فاسد و خونريز مطرح شود. حال آنكه با كنار زدن اتهامات غرض ورزانه، رفتار سياسي درگزيني در جهت احياي وحدت و قدرت امپراتوري رو به انحطاط سلجوقي خود را نشان خواهد داد.
مقاله حاضر، ضمن نقد نوشته هاي پيشينيان، رفتار سياسي و اصلاحات درگزيني با رويكردي متفاوت تببين شده است.

 نسخه قابل چاپ

اگر چه در عصر قاجاريه، گيلان به عنوان توليدکننده عمده ابريشم و نيز گذرگاه اصلي تجارت خارجي ايران از طريق درياي مازندران، جايگاهي چشمگير در اقتصاد کشوري و منابع درآمد دولت مرکزي داشت، فاقد راه مواصلاتي مناسب با بخش هاي داخلي ايران بود. از سفرنامه هاي قرن 19م./14-13 ه.ق. چنين بر مي آيد که به رغم اهميت ارتباطات در فرايند توسعه، قاجاريه جز راهي مالرو و صعب العبور براي گيلان تدارک نديدند. با وجود اين، هنگامي که دولت توسعه طلب روسيه تزاري با استفاده از سياست درهاي باز ناصرالدين شاه، تهران را به اعطاي امتياز راه شوسه گيلان به کمپاني روسي بيمه و حمل و نقل ايران وادار کرد (ذيحجه 1310 هـ.ق./ جون 1893 م.)، اهالي گيلان از اين اقدام استقبال نكردند. افزون بر اين، به وقت افتتاح راه شوسه (رمضان 1316 ه .ق.) شورشي عليه کمپاني روسي راه در رشت بر پا شد، كه اين قيام موفق، با تاثير در مناسبات ايران و روسيه، نزديك بود به مداخله نظامي روسيه در ايران منجر شود.
در پژوهش حاضر، ضمن بررسي سياست قاجاريه در قبال راه گيلان و موانع توسعه آن، علل مخالفت اهالي گيلان با کمپاني روسي راه بررسي مي شود. خاستگاه اجتماعي، انگيزه و عملکرد اين مخالفان در کنار سياست دولت روسيه در قبال راه شوسه، ديگر موضوعاتي اند که در اين تحقيق بررسي شده اند.

 نسخه قابل چاپ

ترسيم تصويري از ساختار اجتماعي مغولان به استناد منابع، آداب و رسوم و افسانه هاي كهن ايشان مي تواند در تجزيه و تحليل حقيقت اجتماع مغولان موثر باشد؛ اجتماعي كه به منزله بستر هميشگي رودي در زير جريان حوادث قرار داشته و در شكل گيري آنها موثر بوده است. منابع مهم قابل استناد، به سه دسته تقسيم مي شوند: منابع مغولي، چيني و فارسي. تنها منبع قديمي مغولي كه تاكنون به دست آمده است، تاريخ عمومي مغولان (يوان چائويي شه) يا تاريخ سري خوانده مي شود. منابع چيني، تاريخ هاي رسمي سلسله هاي يوان است كه با شتاب فراوان در زمان به سلطنت رسيدن مينگ ها تدوين شده و نهايتا دو منبع اصلي و قديمي تر فارسي آثار جويني و رشيدالدين است. با توجه به اينكه براي ترسيم تصويري از ساختار اجتماعي مغولان هيچ تاليف مستقيمي وجود ندارد، پاسخ به سوالاتي نظير نوع زندگي و معيشت قبايل مغول، روابط اقتصادي آنان، عنصر تشكيل دهنده جامعه مغول، روابط خانوادگي، موقعيت زنان و فرزندان، مالكيت ها و اختلاف طبقاتي، تنها با استناد به منابع فوق الذكر و مقايسه و مقابله موردي موارد قديم و متاخر ممكن مي شود. در اين راستا، مولف را چاره اي جز استنتاج از نمونه هاي متاخر نيست.
به رغم گوناگوني تركيب قبايلي كه اتحاديه اقوام مغول را تشكيل و اساس امپراتوري عظيم آنان را پايه ريزي كردند، شيوه زندگي چادرنشيني و روابطي كه از اين شيوه زيست ناشي مي شد تا مدت ها بدون دخالت هر گونه قدرتي باقي مانده بود. گذار از زندگي كوچ نشيني به زندگي اسكان يافته، اغلب تحت فشار نيازها و شرايط اقتصادي صورت گرفت و موجب شد كه بيابانگردان با شهرنشينان ارتباط دادوستدي برقرار كنند. ضرورت اين ارتباط، گاه به مبارزه منتهي شد و ضرورت مبارزه، نه تنها اقوام را به مهاجرت يا اسكان واداشت، نه تنها دولت ها را جا به جا كرد و در هم آميخت، بلكه به فرهنگ هاي گوناگون نيز بر اثر تماس و اصطكاك اجزاي مركبه آنها خصايص و امتيازات خاص بخشيد. ايلات و قبايل صحراگرد و شكارچي جنگل كه بنابر اصل پدرشاهي زندگي مي گذراندند، بدون آنكه هيات قانوني خاصي به خود گرفته باشند، مجتمع هاي قبيله اي ايجاد مي كردند كه وابستگي اصلي آن را رشته هاي پيوند خويشاوندي، و وحدت در سنن و آداب ايشان تشكيل مي داد. اختلاط جامعه يكجانشين و زراعتي با جامعه كوچ نشين دامدار و صحرانشين به هنگام تاسيس امپراتوري مغول، نتيجه مستقيم ورود به مرحله زمين داري بود. در دوران متقدم جامعه مغول، زندگي برده داري نيز به چشم مي خورد؛ و از اين رو، جامعه مغولي تقسيمات طبقاتي خاص خود داشت كه در اين تحقيق معرفي شده است.

 نسخه قابل چاپ

اغلب مي پنداريم که تاريخ حقيقي، تاريخي است که مورخ رويدادها را فارغ از هر گونه آرمان ها، آرزوها و حب و بغض هاي خود روايت كند. اما، آيا امکان دارد که خارج از دانش ها و پنداشته هاي انسان، چيزي به نام تاريخ شکل بگيرد؟ آيا آنچه که امروز تحت عنوان تاريخ با آن سروکار داريم دربرگيرنده همه رخدادهاي زندگي انسان است و واقعا همان گونه که اتفاق افتاده روايت شده است؟ بشر چه معياري براي سنجش صحت اين روايت ها دارد؟ اگر بپذيريم که همه رويدادها ارزش تاريخي ندارند، پذيرفته ايم که تاريخ بر اساس رويدادهاي خاصي شکل گرفته است که بشر احساس مي کند ارزش ثبت و ضبط دارند. احساسي که مورخ را هدايت مي کند تا پاره اي از رخدادها و شخصيت ها را تاريخي بسازد از کجا مي آيد؟
آرمان ها، بينش ها، گرايش ها، علايق و سلايق مورخ تا چه اندازه در شکل گيري تاريخ دخالت دارد؟ چه چيزي رخدادهاي پراکنده، فردي، متغير و متکثر جوامع انساني را به رخدادهاي تاريخي تبديل مي کند و چرا انسان از ميان هزاران رويداد فقط رويدادهاي خاصي را گزينش مي کند؟ بحث از رابطه تاريخ با دانش ها و پنداشته هاي انسان از مباحث بنيادي در نظام شناخت عقلاني تاريخ است که به ندرت در مجامع علمي کشور ما به آن توجه شده است.

 نسخه قابل چاپ

بررسي ابعاد رويداد بزرگ تاريخي نهضت مشروطيت ايران، كاري مهم و بس دشوار است. هنوز هم درس هايي نهفته و رمز و رازهاي بسياري در مشروطه وجود دارد. از جمله قسمت هايي كه در تاريخ مشروطيت ممكن است حرف هاي مهمي براي امروز ما وجود داشته باشد و به روشن شدن صفحات ناشناخته اين نهضت كمك كند، بررسي روند مشروطه خواهي در شهرهاي مختلف ايران است. يكي از اين مراكز كه نقش محوري و مهمي در روند كلي مشروطيت ايران داشته، شهر اصفهان و به تبع آن «بختياري» است. در مقاله حاضر، روند حركت مشروطه خواهي در اصفهان به اجمال با توجه به دو ملاك «انجمن مقدس ملي» و «مطبوعات» مباني فكري و اهداف مشروطه خواهان اصفهاني بررسي مي شود.
توضيح درباره اهميت و ارزش مطبوعات در آگاهي بخشي و انعكاس ارزش ها و تفكرات يك جامعه، توضيح واضحات خواهد بود؛ اما به شكل موجز مي توان گفت با توجه به ارزش «گذشته و تاريخ» و اهميتي كه شناخت تاريخي براي حيات امروز ما دارد، توجه خاص به اسناد و مدارك و اوراق به جامانده از ديروز، راهنماي شناخت امروز و فرداي ما خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

فقدان ابزار مفهومي و نظريه هاي كارآمد براي تحليل مناسبات تاريخي شهرنشيني در ايران، از جمله مهم ترين موانع در مسير رشد اين گونه بررسي ها است. در اين ميان، دشواري هاي عديده اي مانع از آن شده است كه تاكنون تعريف كاربردي و دقيقي از مقوله «شهر» در ايران ارايه شود. در مقاله حاضر، سعي شده است با طرح برخي مباحث پايه اي، مولفه هاي بنيادين زندگي شهري در سده هاي ميانه شناسايي و تحليل شود تا بر اساس آن، زمينه هاي لازم براي ارايه «تعريف» شهر در اين دوره، فراهم آيد؛ و هم از اين رو، به اين پرسش پاسخ داده شود كه تعريف پديده «شهر» در سده هاي ميانه، بر چه مولفه ها و ملاك هايي بايد استوار شود؟

 نسخه قابل چاپ

در دوران مشروطيت، رسائل، دوائن و متون زيادي به حمايت از مشروطيت و آزادي و قانون خواهي نوشته شد. اين رسائل و متون، ارزش تاريخي، فكري، اجتماعي و سياسي زيادي دارند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ