بانک مقالات تاریخ

فتح نامه ها، نامه هايي بودند كه از سوي سلاطين يا فرماندهان لشكر به جهت اعلان رسمي فتوحات و پيروزي در عمليات نظامي به اطراف و اکناف ممالک، خطاب به ملوک، سلاطين و ولات فرستاده مي شدند. به نظر مي رسد تقريبا از دوره خلفاي راشدين تا دوره افشاريه نگارش فتح نامه در جهان اسلام رايج بوده اين نامه ها جزء اسناد و مكاتيب ادبي، سياسي و اجتماعي محسوب مي شدند و حاوي اطلاعات ارزشمندي در خصوص اوضاع كلي جامعه، علت جنگ ها و فتوحات بودند حتي مطالعه آنها در شناخت ادبيات رايج آن دوره و در شناخت سبك ديوان الرسائل موثر بود.به طوري كه بعضي از فتح نامه ها همچون تاريخ يك قوم محسوب مي شدند. از عصر عباسي به بعد فتح نامه علاوه بر انعكاس اوضاع خاص حاكم بر هر دوره حكومتي تقريبا اركان ثابتي را بر خود پذيرفتند و انسجام بيشتري يافتند. اين مقاله قصد دارد مروري كوتاه بر سير تحول فتح نامه نويسي در جهان اسلام از آغاز تا عصر عثماني داشته باشد و در حد بضاعت مهمترين فتح نامه هاي هر دوره را معرفي نمايد.

 نسخه قابل چاپ

دوره ناصرالدين شاه قاجار يکي از ادوار مهم تاريخ جديد ايران است، در اين دوره، تحولات سياسي، اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي رخ داد که در شکل گيري حوادث بعدي بسيار تاثيرگذار بود. يکي از مهمترين تحولات فکري و فرهنگي اين زمان مربوط است به زايش شيوه و اسلوب خاصي در تاريخ نگاري که خود متاثر است از به کارگيري سبک نويني از ادبيات فارسي که به سره نويسي مشهور است.
در اين مقاله تلاش مي شود مباني و منابع انديشه هاي باستان گرايي در تاريخ نويسي ايران و نيز جنبش سره نويسي با تکيه بر ديدگاه هاي شاهزاده جلال الدين ميرزا قاجار بررسي و منابع فکري او نقد و ارزيابي شود.

 نسخه قابل چاپ

شاه اسمعيل اول موسس دولت صفوي پايتخت خود را در شهر تبريز قرار داد. وقوع جنگ هاي مکرر بين ايران و عثماني که موجب صدمات و خرابي هاي فراوان در تبريز و بعضي از شهرهاي آذربايجان گرديد، شاه تهماسب جانشين شاه اسمعيل را بر آن داشت که پايتخت را از تبريز به جاي دورتر و امن تري انتقال دهد و براي انجام اين امر شهر قزوين را که از نظر جغرافيايي و خطوط ارتباطي از موقعيت ممتازي برخوردار بود، به پايتختي برگزيد و در آنجا دولتخانه اي بنا کرد شامل کاخ ها وباغ ها و ميدان ها و ديگر تاسيساتي که در نظر خور پايتختي عالي براي دولت صفوي بود. امروز از آن همه بناها وباغ ها چيزي به جز عمارت چهلستون و سر درب فاخر عالي قاپو باقي نمانده است اما تصوير دل انگيزي که عبدي بيگ نويدي شاعر معاصر شاه تهماسب از اين دولتخانه در خمسه اي که آن را «جنات عدن» نام نهاده در منظر ما قرار مي دهد، روايتي است چهارصد ساله از يک دارالسلطنه کم نظير عصر صفوي.

 نسخه قابل چاپ

آنچه مسلمانان را به سوي فتوحات هدايت کرد، در مرحله اول جهان شمولي دين اسلام و آموزه هاي قرآني مبني بر غلبه حاکميت اسلامي بر جهان بود. حاکميت اسلامي در رابطه با حاکميت هاي غيراسلامي و آحاد غيرمسلمان – اهل کتاب و مشرکان – از ضوابط و قواعد متفاوت پيروي مي کرد. در رويارويي با حاکميت هاي غيراسلامي اصل غلبه بر آن بود و مردم غيرمسلمان اگر مشرک بودند، دو گزينه انتخابي داشتند: يا مسلمان شوند يا نبرد کنند، ولي در مورد اهل کتاب گزينه سومي نيز وجود داشت؛ يا مسلمان شوند يا نبرد کنند، ولي در مورد اهل کتاب گزينه سومي نيز وجود داشت؛ يا مسلمان شوند يا جزيه بپردازند يا جنگ کنند. با ايرانيان مجوس بر اساس آموزه هاي قرآني و سنت پيامبر (ص) همانند اهل کتاب عمل شد.
رويارويي مسلمانان با حاکميت ساساني و ورود به سرزمين ايران از زمان خلافت عمر، خليفه دوم، آغاز شد و در دوره امويان فتوحات بيشتر به آن سوي مرزهاي شرقي ايران کشيده شد. اين فتوحات که در مرحله آغازين انگيزه اعتقادي داشت، خيلي زود به جنگ قدرت با اهداف اقتصادي تبديل شد که نتيجه آن تخريب، کشتار، ويرانگري، اسارت و تجاوز به حقوق طبيعي و انساني مردم مناطق مفتوحه بود.

 نسخه قابل چاپ

يكي از تاريخ نگاران پس از هرودت، كسنفن است كه با تاليف آناباسيس شايد كهن ترين دفتر خاطرات جنگي را نوشته باشد. لشكركشي نافرجام كورش جوان بر ضد برادرش، اردشير دوم هخامنشي كه در آناباسيس روايت شده، نه تنها با تاريخ ايران، بلكه با تاريخ يونان نيز مربوط است و به همين سبب، اين كتاب در يونان و بعد، در تمامي غرب شهرت فراوان يافت. با اينكه همزمانيِ كسنفن با وقايع منقول در كتابش، اهميت آناباسيس را افزون تر مي كند، مورخ نبايد گزافه هاي فاتحانه نويسنده آناباسيس را ناديده بگيرد. آناباسيس جنبه هايي از وضع اجتماعي، سياسي و نظامي ايران در اواسط عصر هخامنشي روشن شده و اين اثر به هر حال، به عنوان يك منبع دست اول براي بخشي از تاريخ هخامنشي سزاوار تامل بسيار است.

 نسخه قابل چاپ

ايران در عصر قاجار با ساختار و نظام كهن سنتي خود به طور جدي و فراگير در ورطه سياست بين المللي و در مواجهه تمام عيار با دنياي مدرن اروپايي قرار گرفت. هرچه ايران به انتهاي عصر قاجار نزديك مي شود، اين تعامل و يا به عبارتي تقابل و نيز تاثير و تاثرات ناشي از آن فزوني مي يافت و برآيند اين جريان، رويكرد اصلاح گرانه به ساختار هاي سنتي سياسي، اجتماعي و اقتصادي جامعه ايران بود.
نظام كهن قضايي ايران نيز كه ساختاري كاملا سنتي و مبتني بر الگوي دوگانه عرف و شرع داشت، از اين وضعيت و ضرورت ايجاد تحول در آن بركنار نبود. مقاله حاضر درصدد انعكاس رويكردها و نگرش هاي اصلاح طلبانه و بازتاب عملي آن در عرصه نظام قضايي است كه بر اثر مواجهه با تجارب دنياي مدرن در حوزه نظام قضايي عرضه شد و در واقع اين مقاله در پي ارايه پاسخ به اين سوال است كه تعامل ايران با عصر و دنياي جديد چه افق هاي تازه اي را فراروي حوزه نظام قضايي دوره قاجار گشود يا چگونه آن را در ترازوي نقد نشاند و با چه چالش هاي جدي مواجه ساخت. در همين راستا اين فرض مطرح مي گردد كه تعامل ايرانيان و آشنايي آنان با دستگاه هاي قاعده مند و كارآمد قضايي و نظام هاي مدون و متحول حقوقي كشورهاي پيشرفته، ضرورت تحول در نظام قضايي و حقوقي سنتي، بي قاعده و ناكارآمد عصر قاجار را مطرح كرد و ميزان توفيق آن در انجام اصلاحات نيز مساله اي است كه بررسي خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

هر چند تا روزگار صفوي، اطلاعاتي از شرايط اجتماعي و نحوه معيشت زرتشتيان يزد در دست نيست، اما اسناد موجود مبين حضور ايشان در منطقه و مهاجرت زرتشتيان نواحي شمالي و شمال شرقي ايران به آن طي هجوم تيمور مي باشند.
با ترقي يزد به مهم ترين مركز زرتشيان ايران عصر صفوي، نه تنها بابي در گسترش روابط پارسيان هند با ايشان گشوده شد، بلکه مسايل و مصايب آنها نمودي از شرايط اجتماعي اين اقليت در ايران شد.
بر اين مبنا، در اين پژوهش سعي شده است تا با رويكردي دو سويه درباره مسايل و مصايب اين اقليت در يزد از تاسيس سلسله صفوي تا پايان پادشاهي عباس اول بحث شود:
از يك سو، نگاه فقهاي شيعي و نحوه عملكرد شاهان صفوي در قبال اقليت ها؛ و از ديگر سو، نفرات جمعيتي، مناطق سكونت ايشان، روابط با پارسيان هند و مسايل و مشكلات آنها در اين دوران.

 نسخه قابل چاپ

قدرت بلامنازع سياسي و مذهبي پادشاهان صفوي سبب آن بود تا هر فرماني از آنها به منزله قانوني لازم الاجرا تلقي شود. ليکن در مواردي مقرر مي شد حکم شاه براي اعلان به عموم با خطي خوش بر سنگ نقر شود و در مکاني که به اقتضاي موضوع فرمان تعيين مي شد، نصب شود.
فرمان هاي حکومتي دوره صفويه در واقع گروهي از اسناد معتبر باستان شناسي اند که در آنها دستورات صادر شده توسط شاهان اين سلسله در راستاي رفع پاره اي از مشکلات و معضلات اجتماعي، فرهنگي و اقتصادي در جامعه ايران عصر صفوي درج شده است. اين فرامين در شهرهاي مختلف ايران از جمله اصفهان، کاشان و يزد به شکل کتيبه هاي سنگي بر سردر، صحن و شبستان مساجد جامع، بقاع متبرکه و بازارها باقي مانده است. با شناسايي، نسخه برداري، استخراج، دسته بندي و تحليل اطلاعات 26 فرمان حکومتي دوره صفويه در شهرهاي مذکور در نوشتار حاضر معلوم شده است که اعطاي تخفيف مالياتي، مبارزه با فساد و فحشا، منع شرابخواري و مصرف مواد مخدر و مسکرات، جلوگيري از تعدي حاکمان و ماموران دولتي بر مردم، جلوگيري از لهو و لعب، حمايت از برخي طبقات اجتماعي به خصوص اقشار ضعيف و پايين دست جامعه، از جمله اهداف صدور اين فرامين بوده اند.

 نسخه قابل چاپ

جشن مهرگان دومين عيد مهم ايرانيان پس از عيد نوروز در دوره باستان بود كه در 16 تا 21 مهر ماه برگزار مي شد شانزده مهر عيد عوام وبيست و يک مهر عيد خواص بود. منشا پيدايش جشن هاي مهرگان بنا به نقل منابع قرون نخستين اسلامي، پيروزي فريدون بر ضحاك و مربوط به زماني بوده است که اقوام ايراني و هندي با هم زندگي مي کرده اند. مراسم مهرگان در قرون اول تا چهارم هجري هم برگزار مي گرديد. خلفاي اموي و عباسي براي کسب منافع اقتصادي و ايجاد مقبوليت در بين مردم ايران از آن حمايت مي کردند و بزرگان ايراني حفظ سنت هاي بومي خويش را در برگزاري اين جشن ها مي دانستند . بعضي از زاهدان مسلمان از جشن هاي مهرگان و اقدامات برگزار كنندگان مراسم اظهار تنفر مي كردند؛ امامي مسلماناني هم بودند که برگزاري اين مراسم با ارزش هاي ديني مغاير نمي دانستند. انعكاس برگزاري اين مراسم در چهار قرن اول اسلامي، به صورت پراکنده در منابع ذكر شده است. كتاب هاي مستقل درباره مهرگان در قرون نخستين اسلامي نوشته شده كه منقولاتي از آن در كتاب هاي فتوح، تواريخ عمومي، دايره المعارف ها و تواريخ محلي و انساب موجود است.

 نسخه قابل چاپ

تجربه دموکراسي در ايران، پيشينه اي صد ساله دارد. اولين احزاب سياسي در ايران همزمان با نهضت مشروطيت، پيش تر از غالب کشورهاي آسيايي، به وجود آمده اند. هرچند اولين احزاب رسمي همزمان با دوره دوم مجلس شوراي ملي ايجاد شدند، سال ها پيش از آن، انجمن هاي مخفي، با اهداف سياسي و مبارزاتي، با اقتباسي از تشکل هاي پنهان و نيمه پنهان غربي، از جمله فراماسونري، از يک سو، و بهره گيري از پيشينه انجمن هاي سياسي و عملياتي جنبش هاي شورشي در تاريخ ايران، به وجود آمدند و الگوي اوليه احزاب سياسي در ايران شدند؛ الگويي که خود نا به ساماني و ناکارآمدي احزاب سياسي در ايران را پايه ريزي کرد. اين فرآيند، با اقتباس باز هم سطحي از گروه هاي چريکي و مبارز مارکسيست و شبه مارکسيست روسيه در دوران انقلاب روسيه، بيش از پيش وجوه مرموز، پنهان، عملياتي، غيرپاسخگو، غيردموکراتيک و نهايتا اقتدارگراي احزاب سياسي در ايران را تقويت کرد و نخبگان ايران را از تاسيس يک سامان سياسي حزبي دموکراتيک براي رقابت سياسي مسالمت آميز و استحکام بخشيدن به نظام دموکراتيک نوپاي ايران، دور کرد و به هرج و مرج و نا به ساماني کامل نظام مشروطه کمک کرد.
شيفتگي نخبگان، به خصوص عرف گرا، به بيگانگان و تقليد سطحي و غيرعالمانه آنان از الگوهاي غربي، عدم درک آنان از شرايط جامعه و فرهنگ عمومي، فقدان تعلقات ملي عميق و مستحکم و اهتمام به استقلال ملي در ميان نخبگان ايران و احزاب سياسي، انجام فعاليت هاي ماجراجويانه پنهان احزاب سياسي، از جمله ترور و ايجاد هرج و مرج، اختلافات و درگيري هاي ميان احزاب سياسي و انزواي آنان در ميان مردم، به دليل اين سوء رفتار، اختلافات ميان نخبگان روحاني و نخبگان عرف گرا و غيرمذهبي، کناره گيري روحانيت از فعاليت هاي حزبي بر اثر اين اختلافات و تضعيف متقابل احزاب و روحانيت بر اثر آن و نهايتا عدم درک درست نخبگان جامعه از نقش و ضرورت حياتي احزاب در يک نظام دموکراتيک و عدم نگراني آنان از فروپاشي نظام حزبي در يک جامعه، همه در نا به ساماني و نهادينه نشدن احزاب سياسي در ايران و عدم استقرار يک سامان سياسي مستحکم، پس از نهضت مشروطيت موثر بودند؛ فرآيندي که در نهايت، بيگانگان را بار ديگر براي دخالت استعمارگرانه در ايران به طمع انداخت و نهايتا به فروپاشي نظام مشروطه و استقرار يک دولت اقتدارگرا منجر شد.

 نسخه قابل چاپ

از مقوله هايي که پس از ظهور اسلام، پيروان آيين جديد به آن توجه کردند، شناخت دنياي پيرامون و رويکرد به علم جغرافيا بود.
انگيزه مسلمانان به جهانگردي و جغرافيا را بايد به اشارات تاريخي قرآن و پيامبر (ص) به مردم ديگر سرزمين ها و به سير آفاق و انفس و نياز مسلمانان به برقراري سيستم مالياتي نوين، ارتباط داد. نخستين گام ها براي شناسايي جهان پيرامون خود، با برگرداندن آثار جغرافي دانان يوناني و رومي به زبان عربي آغاز شد.
از سده سوم هجري تا حمله مغول در قرن هفتم، چهره هاي درخشاني در عرصه جغرافيا و جهانگردي پا به عرصه وجود نهادند؛ و با يورش مغولان باديه نشين به سرزمين هاي اسلامي، سياست جهانگري مسلمانان در سرزمين هاي اسلامي و غيراسلامي رو به افول نهاد.

 نسخه قابل چاپ

حمله اعراب مسلمان به ايران، رخدادي سترگ و عميقا اثرگذار بوده است. اين حادثه مهم، نظام پادشاهي موروثي کهن و جامعه طبقاتي مبتني بر اشرافيت خانداني ايران را برچيد و فصلي نوين در تاريخ ايران گشود. روند تدريجي استيلاي اعراب مسلمان بر ايران و آميزش آنان با ايرانيان، دگرگوني عميقي در تغيير کيش آنان و ساختار اجتماعي ايران پديد آورد. آموزه هاي والا و انسان دوستانه اسلام سبب شد بسياري از ايرانيان به دين جديد روي آورند. با وجود اين، رفتار غيراسلامي و ظالمانه حاکمان اموي، عباسي و اشراف عرب با نومسلمانان و غيرمسلمانان ايراني و اتخاذ سياست تبعيض عرب بر غيرعرب، موجب شد جامعه ايراني در عين توجه به آموزه هاي اسلام و با علم به اينکه توان هماوردي نظامي با اعراب حاکم را ندارد، به ناچار راهبرد مقابله فکري و فرهنگي را براي غلبه بر قوم حاکم يا تعديل سلوک غيراسلامي و انساني آنان برگزيند. حاصل اين مبارزه طولاني که به طور جدي و مستمر با روي کارآمدن امويان آغاز شده بود، بازيابي هويت قومي بود که مهم ترين نمود آن، در احياي زبان و ادب فارسي و نيز کسب استقلال سياسي از قرن سوم هجري به بعد آشکار شد. اين مقاله در پي تبيين اين مساله است که راهبرد جامعه ايراني در برابر پديده سلطه اعراب بر ايران چه بود و چه عناصر و عواملي در نيل به آن تاثير داشت.

 نسخه قابل چاپ

فرآيند تشکيل و توسعه شهرهاي ايران در دوره اسلامي را مي توان با توجه به عوامل مختلفي مانند محيط طبيعي، دوران تاريخي و سياسي، عوامل تجاري و بازرگاني، اوضاع فرهنگي و به ويژه عوامل مذهبي بررسي کرد. اما در اين زمينه، محيط طبيعي يا جغرافيايي و نيز عوامل مذهبي همواره مهم ترين نقش ها را ايفا کرده اند، به طوري که غالبا بر موقعيت و جهت گيري مسيرهاي عمده تجاري نيز تاثير گذاشته اند. توسعه شهرهاي اين دوره به قدرت حکومت ها نيز بستگي داشته و ظهور و توسعه و سقوط يک شهر با جريانات سياسي و تاريخي در ارتباط کامل بوده است، بدين معني که در يک دوره تاريخي معين با عدم امکان دستيابي به امکانات اقتصادي و فني موثر مکان جغرافيايي شهر بي حرکت و نازا، در دوره تاريخي ديگر با بهره گيري از داده هاي اقتصادي و عملي و فني وسيع، رشد شهر سريع تر و پوياتر بوده است. دشت کشف رود که شهر مقدس مشهد در آن واقع شده، با توجه به برخورداري از مجموعه اي از عوامل مطلوب زيست محيطي از جمله منابع آب شيرين به صورت چشمه سارها و رودهاي فصلي، هواي مساعد، خاک حاصلخيز، پوشش غني گياهي و مراتع سرسبز، موجبات جلب توجه و اقامت جمعيت هاي انساني و مهاجران را از کهن ترين زمان ها فراهم آورده است. به جز عوامل محيطي، عوامل مذهبي هم که وابسته به قرار گرفتن حرم مطهر رضوي در شهر مشهد است، نقش مهمي در رشد و توسعه اين شهر داشته است. اما اين عامل در دوره صفوي تقويت شد و بين عوامل سياسي و تاريخي با عوامل محيطي و مذهبي نوعي تعامل مثبت به وجود آمد، به گونه اي که پس از اين تاريخ، شهر مشهد از اعتلا و رشد خاصي برخوردار و به يکي از شهرهاي بزرگ و تاثيرگذار ايران تبديل شد. در اين مقاله سعي شده است تاثير عوامل سياسي و تاريخي مربوط به دوره صفوي به عنوان يکي از مهم ترين عامل اعتلاي اين شهر بررسي شود.

 نسخه قابل چاپ

با سقوط امپراتوري ساساني (652 م) و به هم ريختگي مرزها، فرصت مناسبي براي ده ها قبيله ترک فراهم آمد، تا بار ديگر به شکلي موثر در خراسان و به ويژه ماوراء النهر تاخت و تاز کنند. تهديدات بالفعل و بالقوه و گستردگي خطوط استقرار آنان در ثغور دارالاسلام، سيماي نظامي به شرق امپراتوري بني اميه و سپس بني عباس بخشيد، تا جايي که همواره کارگزاران نظامي درجه اول آنها در کنار انبوهي از داوطلبان مسلح در وضعيت آماده باش کامل نظامي مراقبت اوضاع را برعهده داشتند. از سويي، مناطق شرقي ايران به دلايلي، از جمله دوري از مرکز دارالخلافه و عدم نظارت شايسته بر عملکردهاي حکام آن، همواره محل خيزش قيام ها و شورش هاي ديني، سياسي و اجتماعي چون قيام خونخواهان ابومسلم و خوارج بوده است.
در اين مقاله، با استناد به منابع، سعي مي شود به دو پرسش زير پاسخ داده شود:
1. شکوفايي فرهنگي عصر ساماني، با توجه به آشفتگي هاي دو قرن اول هجري، مبتني بر چه علل و عواملي بوده است؟
2. در اين گستره، سامانيان تا چه حد وامدار دستاوردها و ميراث هاي نظام هاي سياسي پيش از خود بوده اند؟
در اين پژوهش، علاوه بر تبيين اوضاع ناامن نواحي شرقي ايران در دو قرن اول هجري، به تکاپوهاي طاهريان (206-259 ق.) و صفاريان (247-393 ق.)، به عنوان اولين حکومت هاي ايراني بعد از اسلام در شرق، در راستاي تحقق امنيت توجه شده و بر نقش محوري اميراسماعيل در همين عرصه به عنوان بنيانگذار واقعي سلسله بزرگ ساماني (279-389 ق.) تاکيد شده است. در خاتمه، بر اين نکته پافشاري شده است که تحقق عصر طلايي عهد ساماني که به ويژه در دوره زمامداري اميرنصربن احمد با ظهور رجال فرهنگي چون رودکي ميسر مي شود، در درجه اول مرهون استقرار تدريجي «امنيت» به عنوان شالوده اساسي ترقي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، ميراث گرانقدري بوده است که از زمان تشکيل حکومت طاهري تا زمان اميراسماعيل ساماني مقدمات آن فراهم شده بود.

 نسخه قابل چاپ

چهارده قرن از ورود اسلام به سرزمين ايران مي گذرد. در طول اين مدت، بين اسلام و ايران از ابعاد مختلف، از جمله از نظر فرهنگي، تعاملات گسترده اي صورت گرفته است. اين موضوع را محققان و صاحبنظران تحليل نکرده اند؛ و تحليل ها بر اساس نوع نگرش ها و عقايد آنها، متفاوت و در مواردي متعارض است.
ضرورت مطالعات جديد و تحقيق درباره تعامل فرهنگ ايراني با دين اسلام، راهي است براي بازشناسي منتقدانه ميراث گذشتگان و نيز دستيابي به شناختي نسبي از روند تلفيق متعادل گونه دو فرهنگ با يکديگر. در اين پژوهش تلاش شده است به اين پرسش هاي اساسي پاسخ گفته شود: چرا پس از ورود اسلام به ايران، هيچ يک ديگري را نفي نکرد؟ محورها و زبان مشترک اين دو فرهنگ چه بود؟ فرهنگ ايراني در تماس با اسلام، چه تغييراتي کرد؟
اهداف اين پژوهش عبارت اند از: شناخت برخي از ابعاد حيات فرهنگي ايران پس از اسلام که به ويژه در قرن دوم هجري شکل گرفت؛ ديگر اينکه پذيرش اسلام توسط ايرانيان، چه عناصري از فرهنگ ايراني را بيشتر تحت تاثير قرار داد و اسلام چگونه از فضاي فرهنگ ريشه دار ايراني بهره برداري کرد.

 نسخه قابل چاپ