بانک مقالات تاریخ

مفاهيم متفاوتي كه از خدا در طول تاريخ در ذهن انسان ها پديد آمده است، بيشتر برخاسته از صفات خداوند است كه به وجهي بيانگر ذات سرمدي اوست. يكي از عجيب ترين نسبت ها كه به خداوند داده شده است نسبت جسمانيت است. همه كساني كه اين نسبت را به خدا داده اند انگيزه واحد و يكساني نداشته اند و علاوه بر آن عمق باورشان درباره خداوند نيز يكسان نبوده است.
در اين مقاله نخست تاريخچه اي از پيدايش مفهوم خدا و صورت هاي گوناگون آن به تصوير كشيده شده است، به گونه اي كه ضمنا تحوّل مثبت در معرفت انسان از خدا را نيز ترسيم مي‌كند. سپس به بررسي اين تصوير خاص از خدا در نزد مسلمانان مي پردازد تا نشان دهد كه با وجود باورهايي اين چنين در ميان ايشان- كه جريان هايي در حاشيه تلقي مي شوند-در ميان انديشمندان بنام و بزرگ مسلمان هيچگاه حتي گمان چنين انديشه اي هم به خدا نرفته است.
امّا صرف نظر از انگيزه هاي جاهلانه، انتساب صفت "بعد" به خدا- كه ترجمان ديگري از جسمانيت است - ازناحيه متفكر بزرگ غرب ، يعني اسپينوزا، از آن جهت موجب تعجب است كه شأن و مرتبت وي مجال مقايسه ديدگاه او با تصاوير عاميانه و جاهلانه از خدا نمي دهد. و لذا با نگاهي از سر تعمق، بخش ديگر اين مقاله به بررسي تصوير وي از خدا، انگيزه او و سرانجام نقد نظر وي در اين خصوص اختصاص داده شده است.

يكي از واجبات حج تمتع، قرباني در مني است كه حاجي بايد حيواني را قر‌به الي الله قرباني كند. امروزه به جهت كثرت زائران و عدم حضور نيازمندان و عدم امكانات گوشت صدها هزار قرباني ضايع مي‌شود و به مصرف نمي رسد. اكنون اين سؤال مطرح است: آيا در شرايط فعلي قرباني در مني ساقط نيست؟ و وجوب قرباني و مصرف آن از قبيل شرط و مشروط نيستند و مسأله از قبيل وحدت مطلوب نيست؟ يا اينكه مصرف نشدن قرباني موجب سقوط وجوب قرباني نمي شود و مسأله از قبيل تعداد مطلوب است. مقاله حاضر با بررسي ادله طرفين به ارائه راه حل عملي مشكل پرداخته است. اميد آنكه با اتخاذ شيوه هاي معقول و منطقي گام هاي مؤثري در هر چه باشكوه تر برگزار كردن مناسك حج ابراهيمي برداشته و وضعيت اسفبار كنوني را به گونه اي جبران نماييم.

مقارن با پيشرفت هاي شگرف آدميان در شاخه هاي گوناگون علوم، حوزه الهيات نيز به گونه اي چشمگير متحول و با مسائل و مباحث جديدي مواجه شده است. بخشي از مباحث و مسائل جديد در اين حوزه به "وحي" و كيفيت نزول، دريافت و ابلاغ آن مربوط مي‌باشد. بحث از تأثير پذيري يا عدم تأثير پذيري وحي از فرهنگ عصر نزول، از جمله همين مسائل است كه نگارنده در مقاله حاضر به طرح آن پرداخته است. در آغاز زمينه شكل گيري سؤال اصلي اين بحث در اذهان بررسي گرديده است و پس از آن به ذكر سؤال و بيان دو رويكرد متفاوت در قبال آن پرداخته شده است. رويكرد اثباتي به موضوع محل بحث كه به تأثير پذيري وحي از فرهنگ عصر نزول نظر دارد، رويكردي است كه با بسياري از انديشه هاي ديني درباره وحي قرآن ناسازگار است. به همين سبب نگارنده تلاش كرده است ابتدا اين ديدگاه را با تفصيل بيشتري بيان و سپس به نقادي منصفانه آن بپردازد. نتيجه نهايي اين نوشتار به تثبيت رويكرد ديگر در موضوع بحث، كه به نفي جدّي هرگونه تأثير پذيري وحي از فرهنگ عصر نزول نظر دارد، منتهي مي‌شود.

كتاب ايضاح مخالفه السنه لنص الكتاب و السنه تأليف علامه حلي (م 726) است كه هنوز به زيور طبع آراسته نشده است. از آن جا كه مؤلف در اين كتاب، مباني كلامي اهل سنت را بر قرآن عرضه كرده و وجوه مخالفت آنها را نص قرآن بيان كرده است، دانشمندان اين كتاب را هم در زمره كتاب احتجاج و هم در عداد تفاسير به شمار آورده اند، نسخه هاي خطي موجود اين كتاب، از آيه 212 سوره بقره آغاز و با پايان سوره آل عمران ختم مي‌شود. مؤلف در اين كتاب آيات را به شيوه تفاسير ترتيبي ذكر كرده است و موارد مبهم را به صورت گذرا توضيح داده است. تفسير وي نخستين گام مستقل در تفسير كلامي آن هم كلام تطبيقي است كه از اين حيث اهميت ويژه اي دارد.

در اين مقاله به بحث و بررسي پيرامون تضامن قراردادي بين بدهكاران (تضامن منفي) و آثار آن پرداخته شده است. مقصود از تضامن قراردادي بين بدهكاران آن است كه چند نفر بدهكار جزء در برابر طلبكار تعهد مي نمايند كه هر يك از آنها مديون تمام بدهي بوده و طلبكار مي‌تواند براي دريافت تمام دين به هر يك از آنها رجوع نمايد. هم چنين در صورت عدم وصول طلب وي مي‌تواند به ساير بدهكاران مجتمعاً يا منفردا رجوع نمايد. صورت ديگر از تضامن، قراردادي تحت عنوان تضامن بين طلبكاران يا تضامن مثبت است كه به موجب آن چند نفر طلبكار جزء به موجب قراردادي فيمابين خود با بدهكار شرط مي نمايند كه هر يك مي‌تواند براي دريافت تمام طلب به بدهكار رجوع نمايد. اين نوع تضامن عليرغم سودمندي آن در حقوق ايران بر مبناي ضمان عقدي و تضامن قابل توجيه نيست زيرا تضامن با ذمه و پذيرش تعهد، ملازمه دارد و تضامن نوع اخير (مثبت) بيشتر با وكالت در وصول قابل توجيه است و در عمل به ندرت اتفاق مي افتد، لذا در اين مقاله به بحث و بررسي پيرامون تضامن قرار داد منفي پرداخته مي‌شود. تضامن قراردادي منفي بر سه ركن اساسي استوار است: 1- وحدت موضوع 2- تعدد رابطه 3- نمايندگي متقابل. كه هر يك از اين اركان آثار خاص خود را دارد. تضامن قراردادي ناشي از اراده است و به موجب يك قرارداد يا شرط ضمن قرارداد به وجود مي‌آيد. تضامن قراردادي در حقوق ايران با توجّه به مقررات ماده 10 قانون مدني قابل توجيه است. اين مقاله در يك مقدمه و دو گفتار ارائه مي‌شود.

حديث مدلس يكي از انواع احاديث مشكل آفرين و مدلل است كه كم و بيش، به صحاح ششگانه اهل سنت وديگر جوامع روايي آنان راه يافته است. ما در اين مقاله كوتاه، با توجّه به شمار انبوه مصداق هاي حديث مدلس كه به كتاب هاي ياد شده راه يافته است، به ذكر تنها سه نمونه از آنها در هر يك از صحاح ششگانه- به ترتيب سال درگذشت گردآورندگان اين جوامع روايي - بسنده مي كنيم و در پايان، به بررسي و نقد دفاع از انديشمندان اهل سنت از كتاب هاي ياد شده - با عنايت به حضور حديث مدلس در آنها - خواهيم پرداخت.

شناخت شخصيت زن از ديدگاه اسلام در عصر حاضر، از اهميت ويژه اي برخوردار است. در اين راستا مي توان با جامع نگري و با تكيه بر شريعت به معرفي شخصيت زن دست يازيد.
در بررسي مباني شخصيت زن از منظر اسلام به اين نتايج دست يافته ايم: زن و مرد از هويت واحد برخوردارند و زنان به سان مردان قابليت رشد و استكمال دارند. شريعت اسلام در روابط انسان ها، بر بعد انساني تكيه دارد و ذكورات و انوثت را ضامن بقاي نسل آدمي مي داند. در فرهنگ قرآن، دستيابي به ارزش هاي معنوي براي زن و مرد ميسّر است. در اين ارزش ها صنف گرايي ديده نمي شود. قرآن كريم، تفاوتي در شخصيت زن و مرد قائل نيست و هر دو را در جوهرة انساني يكسان مي داند. اصل و ريشه زنان همچون مردان، طهارت و پاكي است و آيات كريمه، شيطان را دشمن انسان مي داند نه دشمن مردان.

بدون شك، فهم و معرفت عميق روايات نبوي و ائمه اطهار (ع) نقش مهمي در آگاهي بر فهم دين و شريعت اسلام دارد؛ لكن فهم برخي از آن روايات به ظاهر ناسازگار با يكديگر و يا دستخوش تحريف و يا تصحيف مشكل است. به استناد كلام ائمه اطهار (ع)، اين گروه از روايات، مي بايد بر يكديگر تطبيق شوند. بدين جهت ترديدي نيست كه تطبيق و عرضه آنها بر يكديگر امري ضروري و لازم باشد تا به تبيين هم بپردازند و روابط آنها از جهت تخصيص و يا نسخ و بيان محكم و متشابه معين گردد و يا روايات مجعول و نادرست آنها آشكار شود.
در اين پژوهش به تبيين روايات تطبيق و چگونگي عرضه و تطبيق آنها بر يكديگر پرداخته شده و بيان شده است كه روايات ناسازگار و مبهم، نخست مي بايد قرآن و سپس بر يكديگر عرضه و تطبيق گردند تا فهم و مقصود آن از روايات و يا درستي و يا نادرستي آنها معين گردد روشن است كه تطبيق و عرضه براي همه حديث پژوهان ممكن بوده و هست و سودمندي هاي فراوان از آن حاصل شده است.

يكي از مباحث زيبايي كه در همه اديان مورد بحث قرار گرفته است، دعا است.
دعا، عاملي است در جهت ساختن انسان و نزديكي او با خداوند.
دعا، اگر چه در همه اديان مورد بحث قرار گرفته است، امّا لطافت، جاذبه و زيبايي، و همه جانبه بودن آن در مكتب تشيع آن هم از زبان امام عارفان، حضرت علي (ع) "آن روح كلّي و همه جانبه" آن چنان بديهي است و پر جاذبه كه نيازي به توضيح و تفسير ندارد. تنها ذكر اين نكته ضروري است كه بررسي و تدبر در نهج البلاغه مي‌تواند ما را به اين مطلب رهنمون شود كه آن چه در نهج البلاغه مي‌تواند ما را به اين مطلب رهنمون شود كه آن چه در نهج البلاغه وجود دارد، به تعبيري همان است كه در قرآن كريم و روايات وجود دارد و اين يعني ارتباط نزديك حضرت با منبع وحي الهي.