بانک مقالات تاریخ

نقد و بررسي مباني فلسفي و تربيتي الگوهاي آموزش تفكر انتقادي در دهه هاي اخير توجّه بسياري از محققان تعليم و تربيت را به خود جلب كرده است. يكي از اين الگوها كه جاذبة تحقيقي زيادي دارد، الگوي آموزش تفكر انتقادي "ماتيو ليپمن" است. ليپمن اين الگو را در سال هاي آخر دهه 1960 طراحي و سپس در "مؤسسه پيشبرد فلسفه براي كودكان" به اجرا در آورد
هدف از نگارش اين مقاله بررسي مفروضات زير ساخت و مباني فلسفي الگوي ليپمن است. براي تحقق اين هدف، ابتدا ديدگاه هاي "زمينه گرايي" و "نسبيت گرايي" مورد اعتقاد ليپمن بررسي مي گردد، سپس محدوديت هاي اين دو ديدگاه نشان داده مي‌شود و در پايان پيشنهاداتي مبني بر به كارگيري ديدگاه "عينيت گرايي- زمينه گرايانه" در زمينه تربيت تفكر انتقادي و نگريستن به مولفه هاي دانشي و نگرشي به عنوان مضامين اصلي پرورش روح انتقادي ارائه مي‌گردد.

اختفاء تعمدي محتوا از ديگران و فراواني افكار وسواسي جنبه مهمي از اختلال وسواس فكري - عملي (OCD)است. اين پديده يك تجلي مورد غفلت واقع شده از رفتار كسب اطمينان است كه وسواس فكري- عملي را حفظ مي‌كند (مانند خنثي سازي، توقف فكر، رفتار اجتنابي). پديده اختفاء بر حسب نظريه شناختي وسواس قابل درك است. بر طبق نظريه وسواس فكري هنگامي ايجاد مي‌شود كه فرد به افكار مداخله گرانه و ناخواسته‌اش معني شخصي فاجعه آميزي را نسبت مي‌دهد. آشكار سازي مناسب، برنامه ريزي شده و انتخابي اين افكار مي‌تواند نقش درماني داشته باشد زيرا بيمار را در معرض تفسيرهاي ديگري از معناي افكار ناخواسته اش قرار مي‌دهد.

نوعمل گرايي معاصر با ديدگاهي پسانو گرايانه، وجود گرايانه و عمل گرايانه به بحث درباره انسان مي پردازد. از نگاه اين مكتب فلسفي، تعريف يگانه و محتومي از انسان وجود ندارد. آدمي در هر موقعيت به تعريف جديدي از خويشتن و يا به باز آفريني خود مي پردازد و اين تحولي است كه مستمرا ادامه مي يابد. انسان در اين ديدگاه در دو بعد به هم پيوسته فردي و جمعي مورد توجّه قرار مي گيرد. در بعد فردي با كمك اصطلاح طنز گراي آزاده و در بعد اجتماعي، فرد وابسته به مدينه فاضله آزاده تعريف مي‌شود. طنزگراي آزاده، همچون طنزپردازان ادبي، با روشي هنرمندانه و نوانديش عمل مي‌كند. او از هر گونه ظلم و كاستي در زندگي كنوني بشر بيزار است و با نقادي مداوم از بي عدالتي ها و درد و رنج هايي كه بر آدميان، حتي انسان هاي ناآشنا و بيگانه مي رود، نقش مسئولانه فردي خود را ايفا مي‌كند. طنز گراي آزاده از اين طريق به وحدت بشري نيز توجه مي نمايد و مدينة فاضلة آزاد را رقم مي زند. مدينة فاضله و وحدتي كه اين گونه ايجاد مي‌شود، از طريق ارائه طرحي پيشين و تفكر در چند و چون آن تحقق نمي يابد، بلكه با تخيل وضعيت مردمان درگير با درد و رنج و ظلم و همراه با نقادي مستمر اجتماعي صورت مي گيرد. طنزگراي آزاده در هر موقعيت، با واژگان نهايي كه محصول تجارب گذشته او و دريافت هاي جديد از كتب، انديشه ها و آثار مختلف فرهنگي- ادبي موجود در جامعه است، هويت خود را نشان مي‌دهد. او با اين ابزارها از يك سو در بعد فردي به خلق مستمر خويشتن اقدام مي‌كند و از سوي ديگر عملا وحدت اجتماعي را همگام با ديگر افراد، يعني طنز گرايان آزاده، رقم مي زند.

اين مقاله به بررسي نوگرايي در جوامع اسلامي و آموزش و پرورش آنها مي پردازد. در دو سده اخير نوگرايي تمامي ابعاد زندگي مسلمانان را تحت تأثير قرار داده است. يكي از نتايج اين نوگرايي بحران هويت بود. در رويارويي با نوگرايي، سنت گرايان آن را نفي نمودند، در حالي كه نسل هاي جوان به صورت افراطي به آن روي آوردند. اينك ما مي دانيم كه هيچ يك از اين دو رويكرد نمي‌تواند مناسب باشد. رويكرد سومي نيز در جهان اسلام به وجود آمد كه خواهان تلفيق ميان جنبه هاي مثبت تمدن مدرن با ارزش هاي اسلامي بود. در حال حاضر يكي از مهمترين وظايف نظام آموزشي در جوامع اسلامي حل مشكل هويت است. براي اناجم اين كار، مدارس ما بايد سه كار را انجام دهند: الف) جنبه هاي مثبت و منفي نو گرايي را معرفي نمايند، ب) شناختي درست و پويا از ميراث اسلامي ارائه كنند، ج) الگوي اسلامي مناسبي را فراهم سازند كه نيازهاي انسان مدرن را برآورد. اين مقاله با تأكيد بر رويكرد سوّم به بررسي سيماي كلّي نظام‌هاي آموزشي جوامع اسلامي در دوران مدرن مي پردازد.

اين مسأله كه نفوس كدام انسان هائي بعد از مرگ باقي اند و آن نفوس آيا تعين خود را از دست خواهند داد و به يك نفس كلّي تبديل خواهند شد يا اينكه كثرت خود را حفظ خواهند كرد، مورد توجّه اين سه حكيم مسلمان بوده است. در اين مقاله كه موضوع اصلي آن تحليل و بررسي آراء اين سه حكيم پيرامون اين دو موضوع است، به مهم ترين كتب آنها مراجعه شده و پس از جمع آوري آراء آنها در زمينه دو موضوع مورد نظر و نقد و بررسي آنها اين نتيجه به دست آمده است كه فارابي نفوس برخي از انسان ها را فاني مي داند و اين خلاف ضرورت دين اسلام است، امّا دو حكيم ديگر نفوس تمام انسان ها را باقي مي‌دانند. پس از نقد و بررسي سه دليلي كه ابن سينا براي اثبات بقاء تمام نفوس اقامه كرده است و اشكال هاي صدرا به آنها، در اين مقاله ثابت شده است كه هيچ كدام از اشكال هاي صدرا به ادله ابن سينا وارد نيست و بطلان دو دليل از آن ادله به وسيله اشكال هاي جديدي اثبات شده است. در مورد اتحاد و اتصال نفوس به يكديگر بعد از مرگ و تشكيل نفس كلّي معلوم، شده است كه به خلاف نظر برخي از محققين، فارابي قائل به نفس كلّي به طوري كه نفوس تعيين و تعدد خود را از دست بدهند، نيست. در مورد اتحاد و اتصال نفوس انساني با عقل فعال از نظر ملاصدرا، در اين مقاله با روشي جديد و ابتكاري پس از تحليل و بررسي آراء او درباره تعقل، اين نتيجه به دست آمده است كه صدرا نيز نفس كلّي را قبول ندارد و كليّه اشكال هايي كه در ابتداء به نظريه اتصال نفوس با عقل فعال بعد از مرگ به نظر مي‌رسند، با دقت و تحليل در آراء او قابل پاسخ و دفع اند.

خداوند دين خود را در قالب "وحي قرآني" و "وحي بياني" بر بشر عرضه داشت. سهم عظيمي از وحي بياني به صورت "آموزه‌هاي خاص ديني" تنها در اختيار وارثان علم پيامبر (ص)، يعني اهل بيت (ع) قرار گرفت كه موضوع بخش مهمي از آن، قرآن و تفسير آن است. از اين رو در كنار بهره گيري از "ثقل اكبر" نياز مراجعه به "ثقل اصغر" يعني ائمه (ع) در مقام حاملان پيام الهي و شارحان كلام وي، امري ضروري و اجتناب ناپذير مي نمايد.
در اينجا به سبب اهميت دوران صادقين (ع) در تاريخ اسلام و نقش روايات آنان در تدوين مكتوبات حديثي، شماري از احاديث تفسيري، روش تفسيري آنان و شاخص هاي آن مورد بررسي قرار گرفته است.

دانستن اسباب نزول آيات و سور، هم چنين مكي و مدني بودن آن ها، از آن جهت كه در كشف معنا و دلالت آيات اهميت شايان دارد، از جمله مباحث مهم علوم قرآن است.
قرآن پژوهان شناخت مكي و مدني بودن سور و آيات را از دو راه ممكن دانسته اند: طريقي مستند بر سماع و نقل و طريقي ديگر متكي بر قياس. عوامل متعدد چون: كمبود نصوص؛ اختلاف و تناقض روايات و … ايشان را بر آن داشت تا با توجّه به ويژگي هاي اسلوبي و سبك و سياق آيات، قواعد و معيارهايي وضع نمايند تا تشخيص آيات مكي و مدني را ممكن سازد. با اين حال شناخت قطعي و يقين به سبب نزول بسبياري از آيات هم چنان در پرده ابهام و اختلاف نظر مانده است. يكي از اين موارد سوره انسان است كه چهار رأي متفاوت را بر تافته است.
1.مدني بودن سوره با اذعان به سبب نزول خاص.
2.مكي بودن سوره و نفي سبب نزول خاص.
3.مدني بودن بخش نخست سوره (آيات 1-22) و مكي بودن آيات انتهائي.
4.مكي بودن تمام سوره با اذعان به شأن نزول خاص.
در اين مقاله آراء فوق بررسي شده است و با امعان نظر به اينكه در بعضي سور و آيات، شأن نزول لزوما به معني سبب نزول نيست، قول چهارم را موجه تر شمرده است.

نظام حقوقي اسلام بنابر فقه مذاهب پنج گانه آن، امتيازهاي مالي ويژه اي را براي زوجه در نظر گرفته است كه در مقايسه با نظام هاي حقوقي غربي تقريباً منحصر به فرد مي‌باشد. از جمله اين امتيازها "مهريه" و "حق نفقه" مي‌باشد. مهريه، هديه و عطيه واجبي است كه به زوجه تعلق مي گيرد و اگر چه ذكر و تعيين آن در صحت عقد شرط نمي باشد ولي به مجرد عقد، حداقل به مقدار مهرالمثل به عهده زوج قرار مي گيرد. حق نفقه زن عبارت است از آنكه مسئوليت تأمين كليّه مخارج زندگي زوجه اعم از خوراك و پوشاك و مسكن و غيره به عهده زوج مي‌باشد و زن در تأمين هزينه زندگي خود و فرزندانش اگر چه توانايي مالي داشته باشد مسئوليتي ندارد.
هم چنين قوانين ويژه اي براي كساني كه از پرداخت "مهريه" و يا "نفقه" خودداري كنند در نظر گرفته شده است‌. اگر چه تشريع اين حقوق مالي در جاي خود امتيازي براي زوجه به شمار مي‌آيد و منزلت وي را در خانواده استحكام مي بخشد ولي در برخي موارد ديده مي‌شود به لحاظ جانبداري از حقوق مرد، علي رغم وجود و ظهور مستندات قرآني و روايي، احكام فقهي و به تبع آن مواد قانون مدني حقوق زنان را رعايت ننموده است.

يكي از مهم ترين مباحث كلام اسلامي مسأله امامت و رهبري است، به گونه‌اي كه اختلاف ديدگاه مسلمانان در آن نخستين انشعاب را در بين شان در پي داشته است و آنها را به دو گروه بزرگ شيعه و سني تقسيم كرده است. از نظر متكلمان شيعه مشروعيت امامت و جانشيني پيامبر بر اساس نصي الهي است، گرچه امامت در بعضي از ابعادش نيازمند به بيعت و مقبوليت مردمي است. يكي از مهمترين دلائل متكلمان شيعه بر امامت اميرمؤمنان علي (ع)، حديث غدير است كه از حيث سند حديثي است متواتر، و اگر اختلافي هست در دلالت آن است كه اهل سنت دلالت آن را بر خلاف انكار مي كنند. شيعه كه دلالت آن را بر امامت تمام مي دانند بايد به اين سؤال پاسخ دهند كه چرا صحابه رسول خدا پس از آن حضرت به آن عمل نكرده اند؟ مقاله حاضر بررسي موقعيت سياسي و اجتماعي جامعه اسلامي مدينه در آخرين سالهاي عمر پيامبر و نقش تأثير گذار قبائل مختلف، به علل ناديده گرفتن حديث غدير پرداخت است، و ضمنا ديدگاه متفكران اهل سنت را پيرامون حديث غدير روشن ساخته است. اميد آنكه بتوان از رهگذر بررسي هاي تاريخي به پاسخ هاي درخور و شايسته براي پرسش هاي كلامي دست يافت.

واژه ، جدل، جدال و مجادله از كلمه جَدْل گرفته شده كه از فَتْل به معناي تابيدن و پيچيدن مي باشد، گويي دو نفر كه با يكديگر بحث مي‌كنند، هر يك از آنها ديگري را با رأي و نظرش مي پيچاند. پس معناي لغوي جدل، شدت دشمني، گفتگو و مناظره و دليل آوردن بر رد يكديگر است و معناي اصطلاحي واژه مذكور عبارت است از طريقه مناظره، فن احتجاج از طريق سؤال و جواب و روش محاوره سقراط كه از طريق طرح سؤالات پياپي و وادار ساختن طرف به تناقض گويي و مغلوب كردن وي بوده است.
كلمه جدل و مشتقات آن، بيست و نه بار در قرآن كريم به كار رفته است و در مجادله حق و مجادله باطل و در مجادله به معناي دفاع، استعمال شده است.
در اين مقاله، مفهوم جدل در منطقه و قرآن مقايسه شده و ضمن بررسي انواع جدل در قرآن كريم، نمونه هايي از آيات الهي بيان شده است كه پيشينيان آن را در مبحث فوق ذكر نكرده اند.

معناداري و اثبات پذيري گزاره هاي ديني از جمله مسائلي است كه در حوزه مباحث كلام جديد و فلسفه دين از اهميت و اولويت خاصي برخوردار است. در اين مقاله، سعي بر آن است كه با بررسي اجمالي برخي نظريات مطرح شده، به مبناي معناداري و اثبات پذيري گزاره هاي ديني توجّه شود. بي ترديد با توجّه به گستردگي اين موضوع، و ارتباط آن با مباحث مختلفي در حوزه معرفت شناسي، فلسفه علم و فلسفه ذهن، صرفا به ذكر آراء و اقوال و تحليل كلّي آنها بسنده شده است.
براي اين منظور، ديدگاه هاي مطرح در اين مقاله در دو محور ديدگاه هاي پوزيتويستي (معياري زبان علم)، و ديدگاه‌هاي تحليلي كاركردي گزاره ها، ارائه شده و مشخصه هاي اصلي نظريات مذكور تلخيص گرديده است. در ادامه، مؤلف با تأكيد بر رويكرد پوزيتويستي تمامي نظريات مطرح شده، عليرغم تكثر آن، و با اشاره به مسأله معرفت و تحليل اجزاي آن، مقولات و گزاره هاي ديني را معنادار و اثبات پذير مي داند، و بر اين مطلب شواهد و براهيني اقامه مي‌كند. هم چنين در اين مقاله، به ضرورت تفكيك دو مقوله معناداري و اثبات پذيري كه از اهميت خاصي برخوردار است، نيز اشاره شده است.

مجموع معارف اسلامي ما اعم از عقايد، احكام و اخلاق از طريق دو منبع كتاب و سنت دريافت مي‌شود. در اتقان و مصونيت قرآن از تحريف و كذب ود ريافت آن به صورت متواتر و قطعي، بين فريقين اتفاق نظر وجود دارد. اندكي از علماء عامه و خاصه در اين موضوع تشكيك نموده اند كه در جاي خود نقد و بررسي شده است، امّا سنت عليرغم اهتمام اصحاب به حفظ و نگهداري آن از چنين پشتوانه اي برخوردار نيست، حركت دروغپردازي در حديث از زمان رسول خدا به صورت كمرنگ آغاز شد پس از حيات ايشان به ويژه در زمان امويان، گسترش يافت، صدها سخن مجعول به انگيزه سياسي مانند خلافت و حكومت، انگيزه فرهنگي و ديني مانند پيدايش فرقه هاي كلامي و فقهي، غلو و تندروي، اسرائيليات، انگيزه مالي و دنيوي چون تقربه به سلاطين، تعصبات قومي و قبيله اي، مصالح شخصي و فروش اجناس و كالا، و انگيزه خيرخواهي جاهلانه مانند ترغيب به قرائت قرآن، مستحبات و اذكار و حسن ظن به صحابه به منابع روايي ما راه يافت، مقاله حاضر به ارائه گزارش اجمالي از عمده ترين انگيزه ها و دواعي مزبور و نقد آن مي پردازد.

درك اهداف و مقاصد آيات، توجه به سياق، يعني دقت در ماقبل و مابعد آيه و در نگريستن در آهنگ كلّي آيات را مي طلبد؛ از اين روي آيه را از آيات ديگر جدا ساختن و بدون توجه به جهت گيري كلي آيات و سياق و آهنگ جملات آن را تفسير كردن، جز لغزش و دوري از مقصد قرآن نتيجه ديگري ندارد.
نظر به اهميت موضوع، اين نوشتار، ضمن بيان معناي لغوي و اصطلاحي سياق و ارايه ديدگاه هاي مختلف در اين مورد، به بررسي نقش جايگاه سياق در تفسير طبري پرداخته است.

كودكان، مردان و زنان، آينده اجتماع اند و حيات انسان وابسته به وجود آنهاست. در شريعت اسلامي نيز حقوقي براي آنان به رسميت شناخته شده كه از جمله آن حقوق، حق حضانت مي‌باشد.
حضانت به لحاظ كاربرد عملي آن در جامعه امروز ايران،‌ از جمله مسائلي است كه فقه اسلامي درباره آن ديدگاه هاي متفاوتي ارائه داده است. برخي از اين ديدگاه ها كه مبناي قانون مدني در مسأله حضانت قرار گرفته، عواقبي چون تحت فشار قرار دادن مادر براي بذل حقوق خويش در برابر پذيرش درخواست حضانت را در پي دارد.
از اين روست كه يافتن راه كار جديد در مسأله حضانت، نيازمند تكامل و بالندگي ديدگاه هاي فقهي در سايه تلاشي همگاني است. در اين مقاله ضمن اشاره به نظرات رايج فقهي، گزينه جديدي مطرح گرديده است، بدان اميد كه صاحب نظران ذي صلاحيت با توجّه به اهميت مطلب، موضوع را پي گرفته و نظرات راه گشايي ارائه نمايند.

يكي از قواعد فقهي معروف قاعده فراش مي‌باشد كه از حديث نبوي معروف "الولد لفراش و للعاهر الحجر" گرفته شده است كه به موجب آن چنانچه انتساب طفلي به پدر مورد شك و ترديد قرار گيرد با شرايطي، نسب آن طفل به پدر اثبات مي گردد، اين قاعده در حقوق از اين جهت كه يكي از ادله اثبات نسبت قانوني طفل به حساب مي‌آيد و مطابق آن كودك متولد شده ملحق به شوهر مي شود، معروف به اماره فراش است و دو ماده 1158 و 1159 قانون مدني ايران نيز مبتني بر اين قاعده بوده و ماده 1322 ق.م نيز صراحتا آن را از امارات قانوني به حساب آورده است. در اين مقاله مدرك فقهي قاعده فراش، جايگاه حقوقي آن، شرايط تحقق قاعده، مفاد و قلمرو آن و مجاري و مصاديق فراش به طور مستند تبيين گشته و جهات مختلف نسب كودك كه به لحاظ حقوقي ارتباط به قاعده فراش پيدا مي‌كند مورد بررسي قرار گرفته است.