بانک مقالات تاریخ

اين مقاله به بررسي حضور نظامي زنان مسلمان در صدر اسلام پرداخته است. با بررسي و تحقيق در متون تاريخي، شواهد متعددي از حضور زنان مسلمان در عرصه هاي گوناگون جهاد ارائه شده است. اين شواهد تنها محدود به جهاد دفاعي نيست. بر اساس اين اسناد تاريخي اثبات مي‌شود كه سيره معصومين (ع) و عرف حاكم بر مسلمانان در صدر اسلام با مشاركت اجتماعي زنان در زمينه نظامي مخالف نبوده است. البته اين حضور بيشتر در حوزه هايي مانند پشتيباني و تداركات، كمك هاي پزشكي و تشويق به مبارزه و پايداري، نمود مي يابد؛ امّا در صورت لزوم، زن مسلمان اسلحه به دست گرفته و رو در رو با دشمن جنگيده است.

در اين مقاله با بررسي ويژگيها عصر اطلاعات و با تعريف پارامتري به نام شاخص بهره‌وري اطلاعاتي به عنوان معياري براي اندازه‌گيري توانمندي اطلاعاتي كتابخانه‌ها، به عوامل مؤثر بر اين شاخص و علل پايين بودن آن در نظام‌هاي كتابخانه‌اي كشور پرداخته شده است. پس از آن با ارائه نظريه اشتراك منابع اطلاعاتي و تأثير آن بر افزايش شاخص بهره‌وري، دو ديدگاه مرسوم در اين نظريه، مورد بررسي قرار گرفته و سپس با بررسي نظام اشتراك منابع اطلاعاتي در جهان و سابقه آن در ايران، مدل جديدي مبتني بر طراحي بنياد ملي اطلاعات و ايجاد بستر مناسب گردش اطلاعات و استفاده بهينه از آن كه بهره‌جويي از آن مي‌تواند در افزايش شاخص بهره‌وري اطلاعاتي و در نهايت افزايش كارايي پژوهشگران در توليد علم بسيار مؤثر باشد ارائه شده است.

اكو يكي از اتحاديه هاي بازرگاني منطقه اي نسبتاً موفق دنياست كه از بدو تأسيس، ايران در آن فعاليت داشته است. پس از، از هم پاشي شوروي تعدادي از كشورهاي مسلمان تازه استقلال يافته به همراه افغانستان به اين اتحاديه پيوستند. به دليل همگوني اقتصادهاي كشورهاي عضو اكو، نگارنده در اين مقاله اقتصاد چين و روسيه را به عنوان اقتصادهايي نسبتاً مكمل اقتصادهاي اعضاي اكو انتخاب و نتايج عضويت آنها را در اكو مورد بررسي قرار داده است.
بر اساس نتايج اقتصاد سنجي در گروه اوّل مدل ها كه متغير مرز مشترك بين كشورها در نظر گرفته نشده است، با عضويت يافتن روسيه در اكو، حجم تجارت بين اين كشورها نسبت به حالتي كه فقط اعضاي فعلي در آن عضويت دارند و حالت عضويت چين در اين گروه، بيشتر است در گروه دوّم مدل ها كه متغير مرز مشترك بين كشورها در مدل وارد شده است. بيشترين حجم تجارت بين كشورهاي مورد بررسي زماني است كه چين به سازمان اقتصادي اكو بپيوندد.

انسان دانش خود را از هستي به دو طريق كسب مي‌كند: استنتاج منطقي و تجربه عملي، و تحقيق تلاشي آگاهانه و سيستماتيك براي دستيابي به حقيقت هستي است. حقيقت هيچگاه نمي‌تواند به طور كامل بيان شود و ما همواره به تقريبي از آن دسترسي داريم.
پارادايم ها واسطه بين انسان و حقايق هستي هستند. انسان به واسطه پارادايم هاست كه جهان را مي بيند و آن را براي خود تعريف مي‌كند. پاردايم ها مبناي برداشت ها و اقدام هاي انسان هستند.
در يك فعاليت تحقيقاتي بايد قبل از هر چيز، پارادايم مناسب موضوع تحقيق مشخص و بدينوسيله بين مباني فلسفي و متدولوژي تحقيق، سازگاري ايجاد شود. در غير اين صورت (چنانچه موضوع تحقيق در بستر يك رويكرد فلسفي تعريف و كار تحقيق با ابزار رويكردهاي ديگر انجام شود)، تحقيق دچار ناسازگاري خواهد شد.
در اين مقاله اصول فلسفي و روش هاي تحقيق مورد بررسي قرار گرفته است و طي آن پارادايم هاي مختلف تحقيق از ديد معرفت شناسي، هستي شناسي و همچنين روش شناسي ارائه و با يكديگر مقايسه مي شوند. منظور اصلي مقاله اين است كه محقق را متوجه مباني و اصول فلسفي تحقيق ساخته و شناخت عميق تري از رويكردهاي تحقيق و چگونگي گزينش آنها را فراهم سازد. بدون اين شناخت، كار تحقيق ممكن است به يك فرآيند سطحي و شكلي از به كارگيري ابزار تحقيق تنزل يابد.

پيوستگي تاريخي و فرهنگي ميان دو سرزمين ايران و آناتولي در حدي است كه تفكيك ميان فرهنگ اين دو سرزمين را به ويژه در پاره اي مقاطع تاريخي بسيار دشوار مي سازد، بخش هاي وسيعي از آناتولي ساليان دراز تحت سلطه ايران بود و اين سلطه تنها يك سلسله سياسي نبود، فرهنگ و انديشه ايراني در آن سامان سلطه‌اي پاياتر و ماندگارتر از سلطه سياسي داشت و از همين منطقه بود كه بسياري از انديشه هاي ايراني به اروپا انتقال يافت، امّا به دليل فاصله زماني طولاني ميان سقوط سلسله ساساني كه به حذف سلطه سياسي ايران بر اين منطقه انجاميد با فتح مجدد آن توسط مسلمين كه مجالي بود براي احياي مجدد فرهنگ ايراني در آن ديار، سوابق حضور ايرانيان در آناتولي پيش از اسلام به فراموشي سپرده شد. اين مقاله سعي دارد تا ضمن اثبات حضور فعال فرهنگ ايراني در آناتولي پيش از اسلام، نشانه هاي حيات آن را حتي پس از پايان يافتن سلطه سياسي ايران بر منطقه مورد بررسي قرار دهد. بنابراين در اين مقاله دو فرضيه مورد بررسي قرار گرفته است:
1. فرهنگ ايراني در آناتولي پيش از اسلام حضوري قابل توجّه داشته است.
2. حضور فرهنگي ايران در آناتولي پس از حذف سلطه سياسي ايران بر آناتولي همچنان ادامه داشته است.

حكومت جوان و نيرومند مغول در آغاز راه جهان گشايي مبهوت چشم نوازيهاي سرزمين هاي آباد و مراكز مدني دور دست آسياي غربي و حوزه مديترانه گرديد. تسلط بر فلات ايران، بين النهرين (عراق كنوني) شامات و مصر از جمله مهم ترين اهداف مغولان در غرب بود. اگر چه در نخستين تهاجم هاي ويرانگر مغول به سوي آسياي مركزي و ايران و تكاپوهاي بعدي پيشرفت هاي نظامي مغول در ايران و بين النهرين تثبيت نگرديد و فتح شامات و مصر نيز محقق نشد، امّا در مهم ترين اقدام نظامي امپراطوري مغول جهت تحكيم فتوحات غربي پس از سركوب كانون هاي مقاومت در ايران و بين النهرين، ادامه پيشروي ها تا شامات و مصر نيز محقق نشد، امّا در مهمترين اقدام نظامي امپراطوري مغول جهت تحكيم فتوحات غربي پس از سركوب كانون هاي مقاومت در ايران و بين النهرين، ادامه پيشروي ها تا شامات و مصر و تسلط بر حوزه مديترانه در زمره برنامه هاي اصلي مأموريت هلاكو به سوي غرب قرار گرفت. اگر چه در دوران فرمانروايي ايلخانان بر ايران، پيگيري اهداف نظامي در غرب، به سبب پاره اي تحولات دروني امپراطوري پهناور مغول و تغييرات داخلي نظام سياسي ايلخاني، چشم اندازهاي متفاوتي يافت، امّا همواره دست يابي بر شامات و مصر از دغدغه هاي اصلي حكومت ايلخاني و اشراف ايلي مغول بود. تجزيه سياسي امپراطوري مغول، تشكيل حكومت مقتدر مماليك در مصر و تجديد نهد خلافت عباسي در قاهره از جمله عوامل مهم در تغيير شرايط تاريخي در پايان دوره نخست حكومت ايلخاني بود كه علاوه بر اهميت در مناسبات خارجي، در پاره اي تغييرات دروني حكومت ايلخاني نيز قابل تأمل است. بدين روي مناسبات با مصر به عنوان عرصه اي در روابط خارجي ايلخانان به سبب پيوند ويژه با تحولات داخلي حكومت ايلخاني بايد با تأمل بر پاره اي رويكردهاي اساسي مورد مطالعه و ارزيابي قرار گيرد. اين مقاله به سبب شرايط و پاره اي ويژگي هاي دوران ايلخاني به خصوص بروز جدّي تأثير گذاري هاي متقابل عوامل خارجي و داخلي در دوران سلطنت احمد تگودار (683-681 هـ) به رويكردهاي اساسي در مناسبات ايلخانان و مصر، به ويژه در دوره مورد نظر بر پايه منابع موجود، خصوصا مكاتبات في ما بين ايلخان مسلمان و سلطان مملوك مي پردازد.

مقاله حاضر تحت عنوان (ساختار نهاد وقف در عصر صفوي)، بر اساس روش كتابخانه اي و اسناد تدوين شده است و از آن جا كه شناخت دقيق نهاد وقف مي‌تواند به شناخت دقيق تر كاركردهاي آن منجر شود، چنين پژوهشي لازم به نظر مي‌آيد. در اين پژوهش پيشينه اين نهاد، اجزاي تشكيل دهنده و نحوه اداره آن در دوره صفوي مورد بررسي و تحليل قرار گرفته و نشان داده شده است كه اين نهاد از دوره هاي قبل وجود داشته، در اين دوره با تغيير برخي كاركردها؛ كه ناشي از رسميت يافتن آئين تشيع در ايران بود، به كار خود ادامه داده است و در اثر سياست هاي مذهبي خاندان صفوي بر دايره فعاليت هاي آن و در نتيجه بر اهميت و قدرت آن افزوده شده است.

از زمان هاي قديم، نوشته هاي خطي تنها وسيله تزئيني شمرده مي شد و از تصاوير خبري نبود و از آنها به عنوان منابع تاريخي قديمي استفاده مي گرديد. با آمدن اسلام، قرآن كه حامل سخنان خداوندي مي‌باشد به عنوان موضوعي ارزشمند و با مفاهيم عالي به استخدام هنرمندان خطاط و كتيبه نگار در آمد و هنرمندان با استفاده از هنر خط به تزئين اماكن مقدسي چون مسجد، امامزاده، خانقاه و مدارس مذهبي پرداختند. هنرمندان مسلمان نه تنها از قرآن براي تزئين اماكن مقدسه استفاده مي نمودند، بلكه از آيات ملكوتي قرآن براي تزئين اشياء روزمره و ظروفي چون بشقاب، كاسه، چراغها و پايه شمعدان هاي ساخته شده از فلز، مرمر، سنگ و چوب و هم چنين پارچه، استفاده كردند.
صرف نظر از جنبه زيبايي و تزئيني، اين خط ها حضور خداوند را در هر جا از جمله مسجد، مدرسه، خانقاه، امامزاده براي مسلمانان تداعي مي كرده است و حتي مسلمانان خداوند را هنگام خوردن و آشاميدن ستايش مي كنند زيرا بشقاب ها و كاسه هاي شان با كلمات خداوندي تزئين شده است. بنابراين هنرمند مسلمان هميشه سعي داشته است با استفاده از اين خطوط حضور خداوند، ايمان به وجود او، انعكاسات معنوي سخنان اولياي خدا و ادعيه را در همه جا براي مسلمانان تداعي كند. به طور كلّي هنرمندان مسلمان همواره كوشيده اند تا آثارشان از نظر شكل، تزئينات و رنگ بيشترين همگامي و تفاهيم را با نيازهاي روحي و جسمي انسان داشته و از اين طريق محلي آرام، دلپذير و زيبا را براي انسان ها فراهم آورند و چنين است كه مسلمانان وقتي پا به درون مسجد يا اماكن مقدسه مي گذارند كلمات خداوندي نوشته شده بر در و ديوار مسجد آنها را به عبادت خداوند دعوت مي‌كند و در حقيقت اين كلمات و آيات خداوندي حضور خداوند را كه با پديدار شدن لطافت و زيبايي روح به دست مي‌آيد تداعي مي كنند. در اين مقاله اين موضوع و سه شعبه مهم كتيبه هاي مذهبي شامل: 1. كتيبه هاي قرآني 2. كتيبه ها با مضامين دعا 3. كتيبه ها با مضامين حديث در زمان تيموريان و صفويان بررسي شده است.

فعاليت اسماعيليان نزاري در ايران با قيام حسن صباح و فتح الموت آغاز گرديد. در زمان حسن بن محمّد معروف به حسن علي ذكره السلام (چهارمين امام نزاري) با اعلام نظريه قيامت از سوي او تحولي بزرگ در عقايد و تاريخ اسماعيليه بوجود آورد. او با ارائه اين نظريه اعلام نمود قيامت آغاز و شريعت باطل شده است. او معتقد بود زمان مرزي ندارد و رستاخيز را بايد از راه تفكر بر اساس مشاهده دريافت كرد و از آنجا كه بار طاعت ها در بهشت از دوش مردم برداشته مي‌شود عمل به فرايض ديگر الزامي ندارد. حسن دوّم يك سال و نيم پس از عيد قيامت به قتل رسيد. پس از او نورالدين محمّد دوّم و پس از وي حسن سوّم مشهور به جلال الدين حسن نومسلمان جانشين وي گرديد. او با خطا دانستن انديشه هاي پدر به افكار عقايد آباء و اجداد خويش پرداخت و با پشت كردن به اعتقادات اسماعيلي به مذهب تسنن درآمد. در اين مقاله بر آنيم علل و انگيزه ها و چگونگي اين اقدام را از سوي جلال الدين حسن نومسلمان و تحولات جامعه اسماعيلي در زمان جانشين وي علاء الدين محمّد مورد بررسي قرار دهيم.

بهره وري، اين واژه يا مقوله پرراز و رمز، هر طور و به هر زباني كه تعريف شود، آينه روشني است كه شايستگي ها و شادابي ها و پويش ها، منش ها و بينش ها، و رشادت ها و همت ها را مي نمايند …. هر چند بهره وري بعدهاي مختلف و فراوان دارد امّا تعريف رايج بهره وري به آئينه بي قواره اي مي ماند كه همه شكوه و جلال اين مقوله پر معنا را در بعد اقتصادي آن خلاصه مي‌كند. البته، انتظار ديگري هم نيست؛ چرا كه اين تعريف از جايي آمده است كه زبان منفعت اقتصادي را نمي شناسد و جز با اين زبان ابترديالوگ نمي كند. متأسفانه اين تعريف تأثيرات ناقص زيادي را هم در جوامع داشته است، بگونه اي كه در اين تيپ جوامع، بهره وري را صرفا در مسائل اقتصادي و مراكز صنعتي و توليدي قابل اجراء يا عملي مي دانند.
در حالي كه در فرهنگ متعارف، بهره وري، گزينش و پرداختن به كارهاي مهم را به معناي اثر بخشي گرفته اند و مي گويند كه بهره وري، تلفيقي از كارآيي و اثر بخشي است. با اين وجه حركت بهره وري در تمامي زمينه هاي اجتماعي، اقتصادي و غيره ريشه مي دواند و باعث اصلاح بهره مندي درست،‌يا بهره وري جامع و كامل تمامي امور مي‌شود به همين دليل در كشورمان مشاهده مي‌گردد كه در يكي از زمينه هائي كه حركت بهره وري در آن حوزه به خوبي مورد انجام نگرفته است، در زمينه علوم باستاني يا حوزه مواريث فرهنگي مي‌باشد. زمينه و بستري كه ساير كشورها، موفقيت هاي چشمگيري در آن راستا داشته و دارند. در اين مقاله نيز تلاش مي‌شود براي اولين بار به طور عملي به اين مسأله پرداخته شود تا مورد توجّه جامعه، دست اندركاران و مسئولين مربوطه قرار گيرد.

مغولان سي سال پس از تشكيل حكومت ايلخانان در ايران با بحران اقتصادي رو به رو شدند. كارگزاران حكومتي براي رهايي از اين بحران از مردم خواستند تا سكه هاي زر و سيم خود را كه وسيله داد و ستد بود، به عوامل حكومتي تحويل دهند و به جاي آنها "چاو" - پول كاغذي- دريافت دارند. اين تحقيق بر آن است تا علل اصلي پيدايش بحران اقتصادي را در زمان گيخاتو (690-694 هجري) جست و جو كند. برخي از صاحب نظران معتقدند كه نحوه عملكرد گيخاتو و اسراف و تبذير و بذل و بخشش هاي بي اندازه او و همچنين مرگ و مير احشام بر اثر بروز يكباره سرماي شديد موجب چنين بحراني گرديد. اين مقاله ضمن اينكه عوامل را به كلّي مردود نمي داند، بر اين باور است كه انتشار "چاو" و مقاومت مردم شهر تبريز در برابر آن به گونه اي كه عاقب حكومت ايلخاني را وادار به عقب نشيني كرد، از ريشه هاي عميق سياسي و اجتماعي اين بحران حكايت دارد. "چاو" نمادي است كه با بررسي ريشه هاي تاريخي آن مي توان به چالش هاي متعدد مناسبات اجتماعي، سياسي، اقتصادي و ديني و فرهنگي مغولان و مردم از بدو تهاجم آنها به ايران پي برد. اتخاذ راهبردهاي غير عقلاني و ناسنجيده در سياست ديني و فرهنگ از سوي ايلخانان نخستين، به عنوان اصلي ترين عامل در بروز بحران مشروعيت حكومتي و در پي آن بروز بحران اقتصادي نقش داشته است.

در محافل اجتماعي، سياسي و اقتصادي و فرهنگي جهان همواره به عظمت جهان اسلام و كشورهاي اسلامي تأكيد مي شود،‌زيرا اين بعد عظيم اجتماعي و اقتصادي كه حدود 22 درصد جمعيت دنيا و 25 درصد كشورهاي جهان را در 19 درصد خشكي هاي كره زمين تشكيل مي دهد، در صحنه هاي جهاني نقش عمده و پايگاه بسيار مستحكمي را دارا مي‌باشد. مسلما مطالعه، تحليل موقعيت هاي اجتماعي، ايدئولوژي و اقتصادي اين جامعه و سيماي آينده آن از نظر ما بسيار حائز اهميت است.
از پيروزي انقلاب اسلامي در ايران اين كشور را به عنوان يكي از مهمترين نقاط عظمت جهان اسلام در قرن 20 مطرح كرده است. از اين رو روابط چند جانبه و متقابل جمهوري اسلامي ايران با ساير سرزمين ها و ملل اسلامي يكي از سياست هاي مهم آن به شمار مي‌رود. بنابراين براي آشنايي با سرزمين ها، كشورها به ويژه جمعيت اسلامي و نحوه ضروري به نظر مي رسد در اين مقاله سعي شده است اين مطالب به طور بسيار فشرده و مختصر در قالب 8 ناحيه و 49 كشور اسلامي و سه قاره آسيا، آفريقا و اروپا مورد بحث و ارزيابي قرار گيرد.

در اين مقاله حركت دوراني، مارپيچ و اسليمي از نظر علمي و زيبايي شناسي، تاريخي و نمد شناسي مورد بررسي قرار گرفته است.
در اين بررسي با استفاده از روش آرشيوي و مشاهده اي منشع و مفاهيم نمادين و هنري اسليمي توصيف شده است. از مطالعات انجام شده چنين بر مي‌آيد كه : ماهيت حركت دوراني، به ويژه مارپيچ با تعاريف شاخص زيبايي و در نهايت با كيفيت هاي مطرح در مباني هنرهاي تجسمي از جمله تعادل، توازن ريتم و … تطابق دارد.
نگاه مارپيچ، به ويژه در اسلام و مسيحيت نماد تزئيني مقدسي است. تكرار اين نماد مفهوم رهايي از عالم اسفل را ذكر مي‌كند و نوع وحدت و اشتراك بيان هنري، بيان هنرهاي اسلامي و هنر مسيحي را مي نماياند.

شناسايي زنجيره هاي اصلي مؤثر در تاريخ نگاري اسلامي قبل از ابن اسحاق در فهم دقيق تر تاريخ اسلام و اعتبار اقوال و اخبار منعكس در منابع قرون اوّليه اسلامي از اهميت ويژه اي برخوردار است. معمولاً براي توضيح تحولات تاريخ نگاري اسلامي در اين دوره از مكتب هاي تاريخ نگاري در جهان اسلام مي گويند و آن را به مكتب عراق، حجاز، شام و يمن تقسيم مي كنند.
در اين مقاله، اصل اين رويكرد به چالش گرفته شده است. نگارنده بر آن است كه جهت فهم دقيق تر تحولات تاريخ اسلام در دوره مورد بحث و تا دو قرن پس از آن، بايد منظري ديگر را مبناي بررسي و تحقيق قرار داد. تداخل مختصات مكاتب تاريخ نگاري به حدي است كه عملا انطباق مصداق بر مكتب را غير ممكن مي كند؛ در عين حال تصوير روشني از تحولات تاريخ نگاري اسلامي نمي‌تواند ارائه كند. نظريه مطرح شده در اين مقاله اين است كه مناسب ترين دسته بندي رويكردهاي تاريخ نگاري اسلامي در قرون نخستين توجّه به علايق خانداني و رسوبات انديشه ديني نومسلمان است.

در اين پژوهش ويژگي هاي شخصيتي و خانوادگي دانش آموزان مدارس راهنمايي پسرانه منطقه جي شهر اصفهان كه گرايش به نماز دارند مورد بررسي قرار گرفته است. در اين تحقيق رابطه ميزان اعتماد به نفس، كنترل دروني و هيجان خواهي با گرايش به نماز مورد بررسي قرار گرفته است. جامعه تحقيق شامل كليّه دانش آموزان پايه اوّل تا سوّم راهنمايي پسرانه منطقه جي در سال تحصيلي 80-79 مي‌باشد كه نمونه آماري به صورت تصادفي چند مرحله اي به تعداد 140 نفر از جامعه آماري مورد نظر انتخاب گرديده اند. تحقيق حاضر به روش توصيفي- پيمايشي انجام شده است و از روش آماري تحليل واريانس، آزمون Z، آزمون t و ضريب همبستگي پيرسون استفاده گرديده است. بنا بر يافته هاي اين تحقيق دانش آموزاني كه گرايش به نماز دارند، از ميزان اعتماد به نفس و كنترل دروني بالا و هيجان خواهي كمي برخوردارند.