بانک مقالات تاریخ

حزب برادران از مجموعه احزابي بود که پس از شهريور 1320 پا به عرصه حيات سياسي ايران نهاد. اين حزب با مرامنامه 12 ماده اي که در عبارت «حفظ استقلال ايران در ضل لواي مذهب جعفري» خلاصه مي شد با هويت ديني - سياسي آغاز به فعاليت نمود. بر طبق اساسنامه 14 ماده اي موجود، حزب داراي يک هيات مرکزي 12 نفره و ده شعبه بود اما عملا ساختار تشکيلاتي آن بر هيات هاي مذهبي استوار بود. در راس اين حزب فردي روحاني و داراي مقام اجتهاد و با ادعاي مرجعيت قرار داشت.
ساز و کار حزب عليرغم پيش بيني شعبه هايي در آن عملا بر محور شخص رهبري حزب و افکار او قرار داشت و کمتر نمود فعاليت حزبي نظام يافته متعارف در آن مشهود بود. اعضا مرکزي حزب نيز به نظر نمي رسد که از انضباطي تشکيلاتي پيروي داشته باشند. اين حزب از زمان تشکيل تا مرگ رهبري حزب در بهمن 1335 ش نه تنها در سطح شهر و منطقه، بلکه در کشور نيز منشا اقدام ها و تاثيراتي بود و رضا حکمت (سردار فاخر) يکي از اعضاي مرکزي آن براي پنج دوره متوالي رياست مجلس شوراي ملي (20، 19، 18، 17، 16، 15) را بر عهده داشت.
اين حزب در زمينه عقيدتي بر اجراي قواعد شرعي تاکيد داشت و حکومت را ابزاري براي اجراي اين قوانين مي دانست و رسالت خويش را در مبارزه با منکرات از يکسو و عقايد الحادي و غير مذهبي از ديگر سو مي ديد. از نظر سياسي نيز حزب درصدد کسب مناصب و مراکز قدرت بود و چندان در اين راه به تنزه سياسي و وفاداري به اصول اعلامي در مرامنامه و اساسنامه پايبندي نشان نداد.
توانايي هاي شخصي رهبري حزب و تعلق او به خانواده اي روحاني، در آغاز موجب اقبال عده فراواني به سوي حزب شد. اما گرايش قدرتمدارانه رهبري حزب و شور فاصله اي که نسبت به جوانان، اقشار فرهنگي و حتي همگنان روحاني خود نشان داد به تدريج حزب را از اعضاي فهيم و خوشنام تهي کرد. بهره داشتن رهبري حزب از انديشه هاي نو و توفيقات او در زمينه هاي اجتماعي در دوره نخستين حيات حزب وجهه اي اصلاح طلبانه از آن نمودار ساخت، اما مواضع حزب و رهبري آن در جريان ملي شدن نفت و دوران نخست وزيري محمد مصدق، که سمت و سوي نزديکي به دربار و سلطنت را به ذهن متبادر مي کرد، چهره حزب و رهبري آن را مشکوک ساخت و خوشنامي را از آن ستاند.

 نسخه قابل چاپ

با حمله مغول بسياري از مراکز اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي ايران از بين رفت. اما به کمک ديوانسالاران ايراني بخش هاي مختلف کشور بازسازي شد. از جمله ديوانسالاران ايراني که در اين بازسازي نقش مهمي بر عهده داشته اند مي توان به خواجه رشيد الدين فضل اله همداني وزير سه ايلخان: غازان، اولجاتيو و ابوسعيد اشاره کرد. وي علاوه بر اداره امور سياسي کشور درصدد فرو کاستن و ترميم اثرات حمله مغول بر ايران بود. تاسيس ربع رشيدي را مي توان يکي از تلاش هاي او در اين زمينه دانست. او با احياي زمين هاي باير و کشت محصولات کشاورزي به رونق اقتصادي کشور کمک کرد.
ربع رشيدي پس از موقوفات غازان و اولجاتيو مهم ترين موقوفه دوره ايلخاني به حساب مي آيد. اين موقوفه با داشتن حدود 350 تا 374 مرتزقه و عمله نسبت به ساير موقوفات دوره ايلخاني امکانات بهتري را براي کارکنان خود فراهم کرده بود. متاسفانه پس از مرگ خواجه رشيدالدين و همچنين بعد از مرگ فرزندش، خواجه غياث الدين رشيدي، مجتمع ربع رشيدي غارت شد. اما خود محدوده ربع رشيدي براي مدتي از نقطه نظر موقعيت آب و هوايي و سوق الجيشي براي استقرار بازماندگان دولت ايلخاني محل مناسبي بود. بنا به نوشته مورخان و گزارش هاي سياحان خارجي بخش هايي از موقوفه تا عصر صفويه و حتي در دوره قاجار پا بر جا بود. ولي در حال حاضر جز ديوار استحکاماتي و پايه برج ها چيزي از آن باقي نمانده در حال حاضر اماکن مسکوني جانشين آن شده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف از مقاله حاضر بررسي رابطه ميان قدرت و جنسيت در اخلاقيات منبعث از تفکر مزدايي در ايران پيش از اسلام است. بدين منظور سعي شده تا ضمن اشاره به آرايي درباره رابطه ميان قدرت و جنسيت در بعد نظري، اين مقولات در قالب آرا و توصيه هاي اخلاقي و فقهي در ايران پيش از اسلام به ويژه در آراي فقهي و اخلاقي زرتشتي و در قالب مفاهيمي چون مفهوم «اشه» و «خويشکاري» و مسايلي چون طهارت، آداب جنسي، مسايل و احکام مربوط به زن در دوره دشتان (حيض) و احکام مربوط به نحوه رفتار با بيگانگان مورد بررسي قرار گيرد. مطابق اين بررسي روشن مي شود که مناسبات قدرت در روابط ميان زن و مرد در اخلاقيات از مشروعيت برخوردار بوده است. اين مناسبات از شکل و قالبي انضباطي برخوردارند که ضمن تجويز آداب ويژه در نحوه برخورد با جسم و جنسيت به دروني کردن و نهادينه شدن کارکردهاي انظباطي مي انجامند که برآيند آنها فرودستي جنس مونث و تثبيت و تداوم نظام پدر سالار در خانواده و مناسبات اجتماعي بوده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله درصددد است مهم ترين جنگ سلجوقيان با امپراتوري بيزانس را مورد بازکاوي و بررسي قرار دهد. تصرف ايران توسط ترکان سلجوقي و پيشروي آنان به سوي آناطولي، دو قدرت برتر منطقه را در برابر هم قرار داد. اين رويارويي علي رغم برتري بيزانس به پيروزي قاطع سلجوقيان انجاميد. اين مقاله با نگاه تحليلي به سياست سلجوقيان و روميان در آناطولي، سعي دارد ريشه هاي نارضايتي مردم منطقه از روميان را تشريخ کند و چگونگي زمينه پذيرش سلطه ترکان را بيان کند. در قسمتي ديگر به رويارويي دو سپاه، ترکيب جمعيتي نيروها، تاکتيک ها و سلاح هاي طرفين و عملکرد آن ها در جنگ پرداخته است. در قسمت پاياني نيز پيامدهاي پيروزي نبرد ملازگرد از جمله تشکيل دولت سلجوقيان روم، تضعيف نفوذ مسيحيان در آناطولي، ترک شدن منطقه و آغاز جنگ هاي صليبي مي پردازد. اين مقاله با استناد به مطالب مورخان مسلمان عرب، ايراني و ترک داده هاي قابل توجهي ارايه مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

محمد صادق وقايع نگار مروزي، شخصيت فرهنگي و سياسي دوره اول سلطنت قاجاريه، فزون بر مناصب و مشاغل ديپلماسي و رايزني و داروغگي دفترخانه همايون. يکي از بنيانگذارانتاريخ نويسي معاصر ايران به شمار رفته و از طرفي فتحعلي شاه قاجار عنوان رسمي وقايع نگاري را دريافت کرده است و با آن که در دربار و نهاد سلطنت وقايع نگاران متعدد حضور داشته اند اما وي وقايع نگار رسمي به شمار مي آمد و پس از مرگش آن سمت و منصب به فرزندش انتقال پيدا کرد.
وقايع نگار مروزي د ر مرو متولد شد و در موطن خود و مشهد و کربلا و نجف تحصيل کرد و مدت زماني هم در کاشان در محضر استاد سليمان صباحي به آموختن ادب فارسي و شعر اشتغال داشت و در همان دوره با فتحعلي خان صباي کاشاني آشنايي يافت و با کمک وي و دوست ديرينش محمد حسين خان مروي (فرزند بيرامعلي خان قاجار مقتول) که هر دو در درباره فتحعلي شاه مقام و منزلت داشتند، به منشيگري برگزيده شد و به دليل هوش و کياست مقام وقايع نگاري به وي تفويض گرديد و کتاب تاريخ جهان آرا را تاليف کرد. وقايع نگار مروزي که داراي ذوق ادبي و قريحه شاعري نيز بود و چند کتاب نيز در مسايل ادبي و سياسي تاليف کرده، کتاب جهان آرا را به ترتيب سنوات تاليف کرد و قصد او بر اين بود که هر ده سال يک جلد کتاب تاريخ به نگارش در آورد. جلد اول از زمان پادشاهي آقا محمد خان تا سال 1220 قمري و جلد دوم از 1220 قمري تا 1230 قمري تاليف شده است اما از جلدهاي بعدي به دليل کثرت مشاغل، خبري نشد و اين دو جلد کتاب هم هنوز به زيور طبع آراسته نشده است.
دو جلد کتاب جهان آرا دنباله سبک تاريخ نويسي ايران عهد صفويه و افشاريه و زنديه است و در مورخان عصر قاجاري تاثيرات زيادي باقي گذاشته است. با آن که جانبداري در اين کتاب زياد است اما مورخان جديد را در شناخت اوضاع آن روزگار مدد فراوان مي رساند.

 نسخه قابل چاپ

خليفه عمر به سال 23 (644 م) کشته شد و عثمان جانشين وي گرديد. دليل اصلي اين رويداد ناخشنودي برخي بزرگان عرب از برنامه هاي اقتصادي خليفه دوم بوده است. مطالعات انجام شده در اين باره، به ويژه به زبان پارسي بسيار اندک است. براي روشن شدن اين رويداد، سياست هاي اقتصادي – اجتماعي عمر، به ويژه در مورد زمين، وصيت نامه وي، بهبود جايگاه اقتصادي اشراف پس از قتل خليفه و حدس و گمان ها درباره اين قتل بايد بررسي گردد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

سرپرستي سايكس يكي از چهره هاي برجسته شرق شناسي و ايران شناسي انگلستان است كه در دوران حيات خود تحقيقات و مطالعات گسترده اي در حوزه شرق شناسي و ايران شناسي داشته است. او نزديك به نيم قرن از عمر خود را در كشورهاي آسيايي و آفريقايي سپري كرد كه حداقل 25 سال از آن در ايران بوده است. ضرورت مسووليت هاي سياسي و نظامي سايكس در ايران از يك سو، و علاقه و همت او در تحقيقات و مطالعات از سوي ديگر، وي را ناگزير به سفرهاي طولاني كرد كه حداقل شش بار آن به ايران بوده و در طي اين مسافرت ها، اقدام به تحقيقات گسترده و همه جانبه كرد و اطلاعات ارزشمند و مفيدي جمع آوري نمود. كثرت و تنوع آثار او در حوزه هاي مختلف سياسي، اجتماعي، اقتصادي، ديني و به ويژه تاريخ و جغرافيا، نشاني از وسعت و عمق اطلاعات و همت و پشتكار وي دارد.
سايكس در زمينه تاريخ ايران، كتابي تحت عنوان «تاريخ ايران» از آغاز تا عصر خويش را به رشته تحرير در آورد. او در اين كتاب و نيز ساير آثار خود از منابع فراواني از يوناني، رومي، سرياني، ارمني و عربي گرفته تا اكتشافات باستان شناسان فرانسوي، و نيز از آثار ايران شناسان و مورخان انگليسي گرفته تا مشاهدات و مطالعات شخصي خود بهره برد. او مدعي است كه با اين كار خود خلا به وجود آمده در طول صد سال قبل يعني از زمان تاليف تاريخ ايران سرجان مالكم به اين طرف را، پر كرده است. ويژگي هاي تاريخ نگاري او يكي از مسايل بسيار مهمي است كه در اين مقاله به تفصيل از آن سخن رفته است. مسايلي از قبيل انگيزه ها، اهداف، ديدگاه ها و تاثيرات محيط پيراموني و انديشه هاي اجتماعي در نوع نگاه او به تاريخ ايران از آن جمله است.

 نسخه قابل چاپ

تشيع در قرن نهم و دهم هجري توسط برخي خاندان هاي حکومت گر مسلمان به عنوان مذهب رسمي دکن برگزيده شد. اين سلسله ها، از بهمنيان که اولين حکومت مستقل مسلمان در جنوب هند بودند منشعب شدند. بهمنيان در دوره حکومت خويش (932-748) به حمايت بي دريغ از سادات و شيعيان همت گماردند. نهمين سلطان اين خاندان احمد شاه ولي (839-825) خود مدهب تشيع را پذيرفت و با همه توان به تشويق و حمايت دانشمندان و سياستمداران شيعه در قلمرو خويش پرداخت. در دوره وي و پيش از آن بسياري از سادات و شيعيان از عراق و ايران و ساير سرزمين هاي اسلامي به دکن مهاجرت کردند و برخي از آنان چون صدر الشريف سمرقندي، مير فضل اله انجوي شيرازي، شيخ آذري و محمود گاوان به مناصب و مشاغل مهم سياسي و اداري دست يافتند. در واقع زمينه هاي تشيعي که در دوره هاي بعد در دکن به عنوان مذهب رسمي پذيرفته گرديد در دوره بهمنيان فراهم شد. اين مقاله به وضعيت شيعيان در اين دوره و چگونگي تعامل آنان با سلاطين بهمني و نيز بررسي نخستين نشانه هاي ظهور تشيع در دکن خواهد پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

هر چند سامانيان (279-389 ه-ق) به اعتبار احياي زبان فارسي و انتساب تباري به پادشاهان ايران باستان، حكومتي ايراني و بومي قلمداد مي گردند، ليكن در يك كليت ستون فقرات سپاهيگري، مناصب درباري و حكمراني ولايات در اين عصر متكي بر عناصر بومي نبود. حضور غلام سپاهياني چون آلبتگين، سيما، فايق، بكتوزن، تاش، توز تاش، قراتگين در مناصب حاجبي، سپهسالاري يا فرماندهي لشكر، حكمراني ولايات و به شكل فراگيرتري در كل ساختار سپاه، از ويژگي هاي بارز اين دوره است. در اين مقاله ضمن ارايه تصويري كلي از مصداق ها و نمادهاي اقتدار غلام سپاهيان به مجموعه عوامل داخلي و خارجي تاثيرگذار در جلب و جذب غلام سپاهيان توجه شده است. ارايه نتيجه اي مختصر از بحث و فهرستي از مآخذ و منابع مورد استفاده، مباحث پاياني اين مقاله را تشكيل مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چ

همزمان با آغاز فرمانروايي سلجوقيان بر ايران، عنوان سلطان مفهوم و كاربردي خاص يافت. گرچه پيش از سلجوقيان، غزنويان نيز عنوان سلطان بر خود نهاده بودند، ولي در دوره سلجوقي سلطان به فرمانرواياني اطلاق مي شد كه فرمان حكمروايي خود را از خليفه دريافت مي داشتند و بوسيله آن فرمانروايي خود را مشروعيت سياسي و ديني مي بخشيدند. خوارزمشاهيان بر همين اساس براي كسب منشور سلطنت و عنوان رسمي سلطان از خليفه عباسي تدارك سياسي و نظامي فراواني ديدند. در اين مقاله اين تلاش ها و نتايج مرتبط بر آن با توجه به ويژگي هاي حاكم بر مناسبات خوارزمشاهيان با دستگاه خلافت عباسي مورد بررسي قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ