بانک مقالات تاریخ

در نجوم دوره اسلامي، بين الطلوعين نجومي را «صبح صادق» مي ناميدند. در احكام اسلامي، رويت اين پديده، شاخص شروع وقت نماز صبح است. همچنين گزارش هايي درباره رويت پذير بودن هاله اي كم نور به شكلي كشيده پيش از صبح صادق، كه «صبح كاذب» ناميده مي شد، [از دوره اسلامي] بر جاي مانده است. اخترشناسي جديد علت صبح كاذب را بازتاب نورخورشيد از ذرات غبار بين سياره اي مي داند و آن را نور منطقه البروجي مي نامد؛ زيرا در راستاي دايره البروج امتداد مي يابد. بيشتر منجمان دوره اسلامي منشا اين پديده را همانند صبح صادق، بازتاب نور خورشيد در جو زمين پنداشته اند. البته برخي از آنان، بنا بر شواهد به دست آمده از رصدهايشان دريافته بودند كه منشا صبح كاذب نمي تواند پراكندگي نور خورشيد در جو زمين باشد؛ اما نتوانسته بودند نظريه علمي جديدي را براي تبيين منشا واقعي آن جايگزين نظريه هاي موجود كنند. در اين توصيف مقدماتي، نظريه هاي گوناگون درباره منشا و ويژگي هاي ظاهري صبح كاذب، از بين متون چاپ شده و چاپ نشده نجوم دوره اسلامي، انتخاب و عرضه شده است.

 نسخه قابل چاپ

حنين بن اسحاق (194-260 ق) يكي از پركارترين دانشمندان دوره اسلامي است. او در طب، فلسفه، منطق، اخلاق، علوم طبيعي و كلام مسيحي آثار فراواني تاليف و ترجمه كرده است. در اين مقاله ضمن معرفي مهم ترين آثار او در طب و فلسفه و منطق، گزارشي مختصر از آراي وي در كلام مسيحي عرضه مي شود. جدول شماره 2 نيز تلخيصي سودمند از رساله حنين درباره آثار جالينوس است كه حاوي فهرست نسبتا كاملي از ترجمه هاي پزشكي حنين و ياران اوست. اين مقاله در حقيقت بخش دوم جستاري است كه در شماره پيشين مجله تاريخ علم با عنوان «مدرسه ترجمه حنين بن اسحاق» به چاپ رسيده است.

 نسخه قابل چاپ

قاضي صاعد اندلسي دانشمند و مورخ قرن پنجم هجري در كتاب نامدار خود، التعريف بطبقات الامم، رويکردي خاص به مقوله علم دارد که بر پايه آن مي توان اين كتاب را در رده کتب تاريخ علم قرار داد. در اين مقاله با معيارهاي امروزين تاريخ نگاري جايگاه اين کتاب در دو حوزه تاريخي و علمي به طور مستقل و با هم بررسي مي شود.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به معرفي بخشي از يک کتاب منتشر نشده از ابوريحان بيروني به نام کتاب في علم الاسطرلاب مي پردازد. اين بخش درباره يافتن سمت قبله با استفاده از اسطرلاب است. همچنين از اين رهگذار، ارتباط سنت هاي مختلف نجومي با عنصر ديني و تاثير متقابل دين اسلام و اخترشناسي بررسي شده است. نقشه هاي مربوط به يافتن سمت قبله و اضافاتي که دانشوران مسلمان به منظور کاربردهاي ديني بر اسطرلاب انجام داده اند، به عنوان نشانه هايي از اين ارتباط دوسويه بالنده ذکر گرديده و توضيحات هندسي و رياضي لازم براي توضيح مطلب افزوده شده است.

 نسخه قابل چاپ

مردم ايران زمين از ديرزمان به مباحث فلسفي و عقلي توجه داشته و به عقل و خرد ارج مي نهاده اند. كتاب هايي كه به زبان فارسي ميانه يعني زبان پهلوي يا پهلواني براي ما باقي مانده و در آنها مسايل و مباحث انسان شناسي، خداشناسي و جهان شناسي مطرح گشته، نمودار و نمونه اي از سنت به كار بردن عقل و سود جستن از خرد است. توجه به علم و دانش و عنايت به عقل و خرد كه در نهاد نياكان ما سرشته شده بوده، گاه گاه به وسيله مورخان و نويسندگان اسلامي ستايش شده؛ به ويژه آن كه آنان در حد توان خود، در حفظ سرمايه هاي معنوي و دستاوردهاي علمي خود كوشيده و آن را به دست آيندگان رسانده اند.
به بركت اسلام، در قرون اوليه اسلامي، همه دروازه هاي علم و دانش به روي مسلمانان گشوده شد و آثار ملل مختلف از زبان هاي يوناني، سرياني، پهلوي و هندي به زبان عربي ترجمه گرديد و طرحي از علم و انديشه كه آميزه اي از انديشه ها و ميراث علمي گذشتگان بود، به جهانيان عرضه گشت.

 نسخه قابل چاپ

اکنون هشتاد سال از رسمي شدن گاهشماري هجري خورشيدي مي گذرد. مبدا اين گاهشماري هجرت پيامبر اکرم (ص) و ماهيت آن خورشيدي است و نام ماه هاي آن از گاهشماري يزدگردي رايج در ايران پيش از اسلام گرفته شده كه شش ماه اول آن 31 روز بوده، پنج ماه بعدي 30 روزه و ماه دوازدهم در سال هاي عادي 29 و در سال هاي کبيسه 30 روزه است. اين سال در نوروز و در لحظه اعتدال بهاري نو مي شود.
اين گاهشماري با آن كه دقيق ترين گاهشماري موجود جهان خوانده شده، اما در تبيين ترتيب اجراي کبيسه هاي آن بر مبناي هر چهار سال يک بار، غفلت مي گردد و فاصله سال کبيسه با سال بعدي به پنج سال مي رسد؛ يعني اجراي دوره منظمي براي اين کبيسه ها انديشيده نشده يا دست کم رسمي نگرديده است. بحث درباره چگونگي قرار گرفتن اين کبيسه ها از زمان پيدايش گاهشماري جلالي در قرن پنجم هجري مطرح بوده است. در اين مقاله به مهم ترين اين بحث ها و راه حل هاي ارايه شده براي آن مي پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

چنان که از عنوان مقاله حاضر برمي آيد، محتواي آن متضمن تاکيد بر روابط ايران و چين در قرن نهم هجري قمري، به ويژه سفارت غياث الدين نقاش از سوي سلان شاهرخ تيموري به چين، و تاثير آن در هنر نگارگري ايراني است. مقاله حاضر با روش تحقيق و ديدگاهي تاريخي و عمدتا با استناد به منابع تاريخي به پژوهش در اين باب پرداخته شده است و در پي يافتن پاسخ پرسش زير است: زمينه ها و سير تاريخي اثرگذاري نقاشي چيني بر نگارگري ايراني در عهد تيموري چگونه بوده است؟ فرضيه حاکي از آن است که نگارگري ايراني از حيث ارتباط با نقاشي چيني، از ابتداي دوره تيموري روندي را از تقليد صرف، تمرين، اصلاح، تکميل و بومي سازي نقش مايه ها و مضامين نقاشي چيني پيموده است.

 نسخه قابل چاپ

بعد از استيلاي لشکر چنگيز بر بلاد اقوام اويغور و منحل شدن اين طايفه در تاتارها، سبک نقاشي مانوي – اويغوري توسط مغولان در چين منتشر و رايج شد و ذوق و سليقه استادان اين سرزمين متمدن که خود نيز به اين فن علاقمند و در آن مهارت داشتند، در آن اثر کرد و به تدريج سبک نقاشي ايراني – مانوي پس از گذشتن از دست هنرمندان اقوام اويغور و مغول، در چين به عنوان سبک خاصي شناخته شد و همين سبک نقاشي است که در عهد ايلخانان مغول توسط هنرمندان چيني با بهره مندي از روش ها و سنت هاي هنري نقاشي چيني، دوباره در راستاي مبادلات فرهنگي و هنري به ايران برگشت و به عنوان «سبک چيني» مشهور گرديد. علت عمده اين امر نيز عزيمت برخي از هنرمندان چيني به امر ايلخانان، به ايران بود. در نتيجه اين امر و رفت و آمد مردم ايران به چين به تدريج نقاشي سبک چيني در ايران انتشار يافت. بر اثر نفوذ هنري نقاشان چين و استفاده از کاغذ، قلم و مرکب چيني و شکل و شيوه رنگ آميزي و ترکيب خطوط و ترسيم صورت بعضي حيوانات و پديده هاي ذي روح که در ميان فرهنگ و هنر مسلمين سابقه نداشته، مثل اژدها و بعضي از حيوانات افسانه اي ديگر، به تدريج اجزاي و عناصر جديدي در نقاشي ايراني داخل شد و در تصاوير خلق شده، نقش صورت هاي مغولي با چشم هاي بادامي و گونه هاي برجسته معمول گرديد و اين اختلاط و تاثير و تاثرات سبک نقاشي چيني و ايراني در يکديگر، به ويژه در عهد تيموريان در قالب «مکتب هنري هرات» به اوج خود رسيد.

 نسخه قابل چاپ

دوران حکمراني سلجوقيان بر آسياي صغير از منظرهاي گوناگون شايسته مطالعه و تحقيق است انبوه رويدادها و حوادث در واپسين سده حکمراني سلجوقيان بر آسياي صغير به اين دوره اهميت خاصي بخشيده است. يکي از رخدادهاي قابل مطالعه در اين دوره سيل مهاجرت افراد، شخصيت ها و گروه هاي اجتماعي گوناگون از اقصي نقاط سرزمين هاي ايران به اين منطقه در آستانه حمله مغول و پس از آن است. اين مهاجران را از حيث جايگاه و منزلت اجتماعي مي توان به سه گروه عمده سپاهيان، توده هاي مردم، و افراد و شخصيت هاي صاحب نام تقسيم کرد، گروه اخير مشتمل بر طيف هاي گوناگوني نظير عارفان و صوفيان شاعران، عالمان، و قاضيان، منشيان و تاريخ نگاران، وزيران و صاحب منصبان مي شود که درباره هر يک از آن ها به تفکيک سخن گفته شده است. علل و عوامل و ابعاد و پيشينه مهاجرت ايرانيان به آسياي صغير، توزيع جغرافيايي مهاجران و تعامل آن ها با مردم و حکومت هاي محلي از مباحث ديگري است که در خلال مقاله بررسي شده است.

 نسخه قابل چاپ

دولت سلاجقه روم در حدود سال 470 ه.ق. و با همت يکي از بزرگان خاندان سلجوقي با نام سليمان بن قتلمش تاسيس گرديد. وي با حمله به مرزهاي امپراطوري بيزانس توانست شهرهاي مهمي همچون قونيه و ازنيق را به تصرف درآورد و يک دولت قدرتمند را در سرزمين آناتولي (آسياي صغير)، بنيان نهد، دولتي که تا سال 708 ه.ق. يعني نزديک به دو سده و نيم پس از وي نيز دوام يافت. آنچه در نوشتارحاصر به آن پرداخته شده، تحليلي بر نوع روابط سلاطين اين دولت با خلفاي عباسي است.اگرچه خلافت عباسي در سال 656 ه.ق. توسط هلاکوخان مغول برافتاد و سلاطين سلجوقي روم تا نيم شده پس از آنان دوام يافتند اما تقارن نزديک به دو سده از تاريخ سلجوقيان روم و خلافت عباسي متضمن مناسباتي بود که با فرستاده شدن منشور حکومت، خلعت و رايت از طرف خليفه المقتدي عباسي براي سليمان شاه اول (سليمان بن قتلمش) آغاز گرديد و تا زمان سرنگوني خلفاي عباسي ادامه داشت. پيش از تبيين روابط ميان اين حکومت هاي ياد شده، در باب چگونگي شکل گيري سلاجقه روم تيز بخثي صورت گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

سطح کيفي روزنامه هاي انتشار يافته در آذربايجان در دوره رضاشاه نسبت به دوره ماقبل تغيير اساسي داشت. صفحات نشريات آن عهد به تمجيد از رضاشاه، انواع آگهي ها، اخبار و گزارش هاي داخلي ايران و آذربايجان اختصاص مي يافت. نسبت به اوضاع مملکت و مقامات بلندپايه نظام پهلوي انتقادي صورت نمي گرفت. عمر روزنامه ها کوتاه و فاقد مقالات سياسي و اجتماعي درباره حقوق مردم و آزادي و ... بود. اما روزنامه هايي که در طول سال هاي 1324-1320 ش. منتشر مي شد آزادانه به انتقاد از وضعيت نابسامان ايران و آذربايجان در دوره رضاشاه و فرزندش مي پرداختند. افزايش کمي و کيفي چاپ مطالب ترکي در نشريات نشان از رهايي آنها از خفقان و جو پليسي جامعه بود. مهم ترين دليل وضعيت دوره اول (1320-1304 ش) قدرت مطلقه سياسي، خفقان حاکم و عدم آزادي بيان بود اما در دوره دوم (1324-1320 ش) فضاي باز سياسي باعث تشديد فعاليت احزاب و نيروهاي متمايل به شوروي شد و در نتيجه انتشار روزنامه هايي همسو با آن جريانات را رقم زد.

 نسخه قابل چاپ

درک واقع بينانه تحولات سياسي – اجتماعي و کشف و استخراج (پيام ها و عبرت هاي) مستتر در نهضت هاي فراگير مستلزم نگرش و بينش تاريخي اي است که تبيين گر نهضت و هسته اصلي قيام باشد. نهضت عاشورا نيز به مثابه يک قيام تحول ساز در بستر تاريخ مبتني بر نظام انديشه اي و تحليلي امام حسين (ع) به وقوع پيوست اين قيام هدفمندي خلقت و آفرينش، باور به عليت در حوادث در کنار به رسميت شناختن نقش اراده و اختيار انساني در ايجاد تغييرات و مسووليت ديني در قبال حوادث و نگرشي يکپارچه نسبت به شناخت و تعريف «قدرت» به عنوان بخشي از حق و فهمي تاريخ ساز از حضور در هستي براي انسان را نشان مي دهد.
در واقع قابل تامل ترين موضوع در مورد نهضت امام حسين (ع)، نه نتيجه مقطعي و حتي نتايج اخلاقي آن بلکه درک عميق تاريخ سازي انسان هاي آگاه به موجوديت خود در هستي براي آينده است. لذا تبيين حرکت امام، ضرورت تامل در فلسفه و تاريخ از ديدگاه اسلام را مي طلبد و نيز اين حرکت يک جنبش پوياي تاريخ ساز با ماهيت ديني است که بدون در نظر گرفتن بعد جهاني تاريخي و نگاه پويايي شناسي اجتماعي يا جامعه شناسي تاريخي، جايگاه واقعي و تاريخي آن کمتر قابل درک است. بنابراين درک اهداف فوق در چارچوب بررسي زمينه هاي تاريخي – سياسي نهضت و حوادث تاريخي از زمان پيامبر تا زمان امام حسين (ع) ميسر است.
اين مقاله درصدد است تا با پاسخ داده به دو سوال زير منجر به نتيجه اي شود که از آن به عنوان تحليل بر زمينه هاي تاريخي – سياسي نهضت عاشورا ياد مي کنيم.
سوال اول: چرا اين واقعه رخ داد؟ و سوال دوم: اينکه چگونه به وقوع پيوست؟ پرسش نخست براي اين تحقيق اساسي است که در چارچو مطالعات تاريخي با تاکيد بيشتر مورد تجزيه و تحليل قرار خواهد گرفت.

 نسخه قابل چاپ

منطقه قفقاز به دليل اهميت استراتژيکي و وجود منابع غني همواره از زمان هاي بسيار دور تا کنون به عنوان يک واحد ژئوپليتيکي کم نظير در دنيا مطرح است. به طور اعم حساسيت منطقه به عنوان کانون توجهات بين المللي همواره مطمع نظر قدرت هاي بيگانه در طول تاريخ قرار گرفته، به نحوي که اين توجه طمعکارانه به همراه مشکلاتي که از نظر ساختار قوميت هاي گوناگون وجود داشته سبب شده است که در منطقه نوعي تنش و عدم ثبات وجود داشته باشد. اين منطقه پس از فروپاشي اتحاد شوروي سابق همواره شاهد مناقشاتي بوده است که خواه ناخواه بر گستره فضاي استراتژيک همجوار ايران تاثيرگذار بوده اند. بحران هاي متعدد موجود از جمله جدايي طلبي هاي مردم آجاريا و آبخازي هاي گرجستان و درگيري هاي قره باغ و طالشان در جمهوري آذربايجان بخشي از بحران هايي است که هنوز نه به شکل آشکار، بلکه همانند آتش زير خاکستر امنيت منطقه را تهديد مي کند. مواضع چند سال اخير دولتمردان جمهوري آذربايجان در ناسازگاري با جمهوري اسلامي ايران براي تامين منافع خود در درياي خزر، رزمايش هاي متعدد اين کشور که با کمک و تجهيز آمريکا و ترکيه صورت مي گيرد، از آن جمله است. نيز سياست هاي دفاعي ـ امنيتي روسيه بر اساس تغيير ميدان بازي و مقابله با چالش هاي مذکور در خارج از محيط فدراسيون روسيه و تا حدامکان دورتر از مرزهاي جغرافيايي و امنيتي اين کشور و اميدواري «پوتين» به تحکيم پايه هاي قدرت خويش در درون کشور و قبضه کردن قدرت در «کرملين» و «دوما» که اندک اندک براي مقابله با نفوذ آمريکا و ناتو و ترکيه آماده شود، در اين مسير قابل ارزيابي است.

 نسخه قابل چاپ

طاهريان اگر چه به طور رسمي از سال 205 تا 259 ق در خراسان حکومت کرده اند. اما فعاليت هاي سياسي آنان از اواخر قرن دوم و در جريان نزاع امين و مامون آغاز شده است. مقاله حاضر درصدد است تا رفتار سياسي آنان را در قبال خلافت عباسي طي دوره مذکور بررسي کند. هرچند برخي از نويسندگان براين باورند که طاهـريان اولين خاندان ايراني هستند که درصـدد کسب استقلال برآمده اند و از اين جهت با خلافت ستيز داشته اند. اما ادعاي اين نوشتار بر آن است که طاهريان صرفا کارگزاران خلافت عباسي بودند و در قبال خلافت رفتار سياسي تبعي يا پيرومنشانه اي داشتند.

 نسخه قابل چاپ