مقالات علوم سیاسی

مفهوم «فرهنگ جهاني» يكي از مهم ترين و چالش برانگيزترين مفاهيم جهاني شدن به شمار مي آيد كه به رغم آن كه سلسله مباحث و نظرات مختلف در اين زمينه، ماهيت و ابعاد آن به درستي شناخته شده است. اين مقاله پس از نگاهي مختصر به پديده ي جهاني شدن و بيان برخي ويژگي هاي آن، سعي دارد تا با دسته بندي اجتماعي ديگاه هاي مختلف در زمينه مفهوم فرهنگ جهاني، برخي سايه هاي ابهام و معطل را از اطراف اين مفهوم بزدايد.
به طور كلي، مي توان نگرش هاي موجود از سوي تحله ها و نظريه پردازان فرهنگ جهاني را درسه رويكرد ليبراليستي نوماركسيتي و پست مدرنيستي خلاصه كرد. نوشتار حاضر پس از بررسي اجمالي هر يك از اين نگرش ها،‌ نتيجه مي گيرد رويكرد پست مدرنيستي به فرهنگ، به رغم نورس بودن و برخورداري از برخي از ايرادات تا حدي توانسته است دركي بهتر از پويش هاي فرهنگي در جهان ارايه دهد و مضافا اين كه در شرح ديدگاه هاي اجتماعي، گذري مجمل بر جايگاه فرهنگ ديني و مذهب در ساختار اجتماعي و سعادت انسان ها در عصر فرهنگ جهاني شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله با بررسي تطبيقي نظريه هاي سياست خارجي در باب عوامل تاثيرگذار بر سياست خارجي از يك سو و نظريه هايي كه سعي در تبيين سياست خارجي يك دولت خاص يعني اسراييل داشته اند از سوي ديگر، تلاش مي شود مدلي براي تبيين سياست خارجي دولت اسراييل ارايه مي شود. سوال اصلي مقاله ايت است كه عوامل شكل دهنده و تاثيرگذار بر سياست خارجي اسراييل از ابتداي تاسيس اين دولت تاكنون چيست و كدام عامل را مي توان مهم ترين عامل ناميد؟ فرضيه اصلي مقاله اين است كه عوامل داخلي شامل خصوصيات جغرافيايي، گروه هاي داخلي، ويژگي هاي ملي و اجتماعي (فرهنگ) و افكار عمومي و عوامل خارجي شامل ساختار نظام بين الملل، ماهيت اقتصاد جهاني،‌ اتحادهاي منطقه اي، نهادهاي بين المللي و حقوق بين الملل نقش عوامل فرعي را در سياست خارجي اسراييل ايفا مي كنند، اما ماهيت دولت اسرائيل (صهيونيسم محوري، كاركردي محوري و قوم محوري) عامل اصلي شكل دهنده و تاثيرگذار بر سياست خارجي اين دولت بوده است.

 نسخه قابل چاپ

قدرت هاي بزرگ نمايشنامه هاي بين المللي را مي نويسند، به صحنه مي آورند و به اجرا مي گذارند و در صورتي كه اين اصول و هنجارها منافع آنها را تامين نكند آنها را ناديده مي انگارند. هسته اصلي استدلال تئورئاليست ها به ويژه كنث والتز در بحث هسته اي اين است كه قدرت هاي بزرگ براي نظام بين الملل خظر آفرين تر و تهديدآميزتر از قدرت هاي كوچك اند. پژوهش حاضر در پي آن است كه اتحاد آمريكا و اسراييل را كه خود از دولت هاي هسته اي اند و مقررات «NPT» و «CTBT» را ناديده مي گيرند، چگونه در مبارزه با دستيابي دولت هاي خاورميانه به دانش هسته اي هماهنگ عمل مي كنند. متحدان استراتژيك تاكنون توانسته اند با استفاده از ابزارهاي ديپلماتيكف فشارهاي اقتصادي و حتي «حمله پيش دستانه» برخي از متهمان خاورميانه را از فعاليت هاي هسته اي بازدارند، اما جمهوري اسلامي ايران به عنوان پيچيده ترين متهم تهديد كننده منافع استراتژيك مشترك آمريكا و اسراييل، علي رغم فشارهاي وارده به طور استوار به حيات خود ادامه مي دهد و به تدريج قدرتمند تر مي شود.

 نسخه قابل چاپ

در كنار عوامل تاثيرگذار مهم سياسي، فرهنگي و مذهبي، در اين مقاله از فرضيات روانشناسي اجتماعي تذكر (Ted Gurr) براي تفسير تاثير سرما خوردگي اجتماعي و اقتصادي بخش اعظمي از جامعه ايران بر تغيير راي دهي آنان در دوم خرداد 1376 استفاده مي شود. در اين خصوص، مدعاي اين مقاله به شرح زير است. نارضايي اجتماعي و ادراك اجتماعي بخش عظيمي از جامعه مبني بر محروميت نسبي موجب شد تا لحن انتقادي و گرايش اصلاح طلبانه خاتمي آراي بسياري از ناراضيان اجتماعي را به خود جلب كند، كه از برنامه اقتدارگرايي بوروكراتيك عملگراها دچار احساس محروميت نسبي شده بودند. در اين راستا، نقش احساس فاصله ميان انتظارات يا توقعات افراد با واقعيت هاي اقتصادي، اجتماعي يا حتي سياسي و تاثير آن در ايجاد تغييرات رفتاري به اشكال مختلف (پرخاشگري و يا رفتارهاي اجتماعي خاص و حتي راي دادن به جناح خاص) مورد بحث قرار مي گيرد. البته مي توان از فرضيات اين تئوري براي تفسير دوره هاي مختلف رياست جمهوري در ايران استفاده كرد. اما بدليل حجم زياد، متغير هاي دخيل، در اين مقاله فقط تاثيرات اقتصادي مديريت سياسي اجرايي عملگرا ها و راي دادن دوم خرداد مورد بحث قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

عوامل و متغيرهاي متعدد در سه سطح فردي، ملي بين المللي بر سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران تاثير مي گذارند. از اينرو، يكي از منابع تعيين كننده سياست خارجي جمهوري اسلامي، ويژگي ها و خصوصيات جامعه و كشور ايران مي باشد، به گونه اي كه درك و فهم ماهيت و رفتار سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران، مستلزم شناخت خصوصيات ملي و جامعه ايران است. منابع ملي سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران، تمام ويژگي ها و خصوصيات غيرحكومتي جامعه، ملت و كشور ايران است كه شامل متغيرهاي جغرافيايي، فرهنگي، تاريخي، اجتماعي و اقتصادي مي شود. هدف اين مقاله واكاوي چگونگي تاثيرگذاري عوامل و عناصر جامعه اي (Societal) ايران بر سياست خارجي جمهوري اسلامي است. در واقع، هدف پاسخگويي به اين پرسش اساسي است كه خاصه هاي ملي و جامعه اي ايران چه تاثيري بر سياست خارجي جمهوري اسلامي دارند؟ پاسخ موقت به اين سوال، به عنوان فرضيه، آن است كه عوامل و متغيرهاي ملي باجامعه اي ايران باعث ثبات و تداوم در سياست خارجي جمهوري اسلامي ايران مي شود.

 نسخه قابل چاپ

جهان فرهنگي، شبكه اي از پيش فرض هايي است كه به گونه اي شهودي حاضر هستند و مانند پيش زمينه اي بحث ناپذير، تحليل ناپذيري و كلي در پس آگاهي انديشه گران ايراني قرار مي گيرد. اين شبكه قواعد سازنده گفتار هاي سياسي جديد ايران را در بردارد. مقاله حاضر درصدد است گفتار هاي سياسي جهان فرهنگي جديد ايران را در سه گفتار سياسي پيشرفت گرا، هويت طلب و معاصر معرفي كند. هر يك از گفتار هاي سياسي فوق داراي چالش اساسي و ويژگي هايي است. چالش اساسي از نظر پيشرفت گرايان، عقب ماندگي جامعه ايران و تلاش براي رفع آن است و ويژگي آن ارتباط نخبگان فكري و سياسي مي باشد. اما هويت طلبي دغدغه اساسي جهان فرهنگي ايران جديد را مساله هويت و تعريف هويت ايران جديد مي داند. هويت طلبي برخلاف پيشرفت گرايي گفتار رويارويي نخبگان فرهنگي و سياسي است. گفتار سياسي معاصر چالش اساسي گفتار خود را رابطه سنت و تجدد معرفي مي كند و ويژگي آن مطالعات آكادميك مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

تحولات سياسي الجزاير در طي سال هاي بعد از جنگ جهاني توجه بسياري از تحليلگران را به خود جلب كرده است. كشوري كه مبارزات استقلال خواهانه و ضد استعماري در اواسط قرن گذشته الهام بخش بسياري از جنبش هاي آزادي بخش جهان بود در سال هاي پاياني قرن در معرض يكي از هولناك ترين خشونت ها و جنگ هاي داخلي قرار گرفت. تعارضات آنتاگونيستي ميان نيروهاي متخالف بدان درجه از وخامت رسيده بود كه براي هر يك ديگري به مثابه تجسم تمام عيار شر جلوه مي كرد. تحقيق حاضر بر آن است تا با نقب به تاريخ الجزاير پرتوي بر ريشه هاي اين خشونت ها بي فكند.

 نسخه قابل چاپ

در نوشته حاضر، اين فرض مورد سنجش قرار مي گيرد كه اصولا بروز و ظهور اولين اشكال رسانه ها (كتاب و مطبوعات ادواري و يوميه) از جمله مهم ترين عوامل بسط و نهادينه سازي هويت مدرن بوده است. با توجه به اشكال گوناگون رسانه ها، نگارنده موضوع مورد بررسي را به نقش و اهميت تنها يكي از اين رسانه ها يعني مطبوعات محدود خواهد كرد. اما در اين ارتباط بررسي چند مساله اجتناب ناپذير است. اين كه تشكيل اجتماعات ملي و احساس مشخصا مدرن در چارچوب تعلق به يك ملت، رابطه مستقيمي با توسعه كلي آنها داشته است. بررسي مختصر شكل گيري مطبوعات و انواع آن، تعريف مفهوم هويت ملي و عناصر آن و تمهيد استدلال هايي چند در برابر اين فرض كه چگونه گسترش مطبوعات به ايجاد جامعه مدرن مدد رسانده است، از جمله اين مسايل است به منظور پيشتوانه بي نظري نيز از ديدگاه هاي متفكراني چون جان تامپسون، هابر ماس، بنديكت اندرسون، هارولد لاسول و پاول لازارسلفد استفاده خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر در پي آن است كه دسته بندي جناح هاي سياسي در درون هيات حاكمه جمهوري اسلامي را ريشه يابي كند. اين دسته بندي ها نخستين بار در سال 1367 آغاز شدند كه جمعي از روحانيون متمايل به جناح چپ كه در بازوي سياسي روحانيت يعني تشكل «جامعه روحانيت مبارز» فعال بودند، پس از طي يك دوران طولاني اختلاف نظر با همكاران خود، تصميم به تغيير شكل تشكيلات و روش سياسي گرفتند و از جامعه روحانيت مبارز انشعاب كرده، تحت عنوان «مجمع روحانيون مبارز» به فعاليت رسمي خود ادامه دادند. به اين ترتيب مرزبندي كاملي ميان دو جريان راست و چپ روحانيون در جمهوري اسلامي شكل گرفت. با توجه به اينكه دسته بندي هاي چپ و راست در دهه اول انقلاب شكل گرفت با مطالعه اين برهه تاريخي، چگونگي شكل گيري جريان سياسي چپ درايران آشكار مي شود. فرضيه مقاله بيان مي دارد كه «دسته بندي هاي چپ و راست در درون حاكميت جمهوري اسلامي يك انشقاق درون گروهي در ميان جناح حاكم و افراد و گروه هاي پيرامون آنها است» اما اين دو دسته بندي در عين حال حامل برخي تفاوت هاي رايج ميان چپ و راست در تعريف رايج آن در دنيا مي باشند.

 نسخه قابل چاپ

نخستين همايش مطالعات منطقه اي با عنوان «مطالعات منطقه اي، بنيادهاي نظري و کاربرد آن براي ايران» در روز چهارشنبه 16 ارديبهشت 1388 با تلاش گروه مطالعات منطقه اي دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران با همکاري پژوهشکده مطالعات فرهنگي و اجتماعي وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و گروه پژوهشي اوراسياي مرکزي در دانشکده حقوق و علوم سياسي دانشگاه تهران برگزار شد. در اين همايش يک روزه که طي چهار نشست برگزار شد، سخنرانان مقالات خود را تحت عناوين و موضوع هاي مختلف با محورهاي بنيادهاي نظري مطالعات منطقه اي، آموزش و پژوهش مقايسه اي مطالعات منطقه اي، تحولات محيط منطقه اي ايران و سياست منطقه اي ايران ارايه کردند.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

رشته روابط بين الملل اساسا تحت سلطه گرايشات پوزيتيويستي- رئاليستي (و در شكل جديدتر آن، تئورئاليستي) قرار داشت و بر اين مبنا مفاهيمي را به عنوان مبناي تحليل روابط بين الملل و سياست جهاني ارايه مي كرد. اما از دهه 1980 به بعد و متاثر از تحولات ناشي از ظهور رهيافته هاي پا ساختار گرا و پسامدرنيست در عرصه علوم اجتماعي، علم روابط بين الملل نيز دستخوش تحولاتي نظري شد. تاكيد متفكراتي كه رويكرد پسامدرنيستي را عرصه روابط بين الملل به كار بردند، بر اين است كه مفاهيم اساسي و پايه هاي تحليل نظريه هاي روابط بين الملل اساسا بر ساخته هايي نظري هسند كه رهيافت سنتي رئاليستي آنها را به مثابه واقعيت به عرصه تحليل روابط بين الملل تحميل كرد. براين اساس، هم اين متفكران برواكاوي شالوده شكنانه اين به ظاهر واقعت ها قرار گرفت؛ البته در اين نوشتار تمركز بحث صرفا روي واكاوي مفهوم دولت ملي داراي حاكميت (sovereign national state) و چالش هاي پيش روي آن در عصر- چه از لحاظ نظري و چه عيني متحول شده كنوني قرار دارد. جستارهاي گردآوري شده در اين نوشتار هيچ سودايي جز اين در سرندارند كه شمايي كمي از كاربست رويكرد پسامدرن در روابط بين الملل ارايه دهند.

 نسخه قابل چاپ

در نگاه به تحولات معاصر ايران زمين ديدگاه هاي گوناگوني مطرح شده است. تلاش اين نوشتار آن است که ضمن معرفي نظريه «اجتماع گرايي» (communitarianism) با بهره گيري از آن به بررسي تاريخ انديشه سياسي ايران معاصر بپردازد. الگوي اجتماع گرايي به عنوان يکي از رويکردهاي پست مدرن، جرياني است که سنت فلسفي و سياسي مکتب مسلط غرب؛ ليبراليسم و برخي از مباني دوران مدرنيته را به زير سوال برده است. با استفاده از اين الگو، ايران جديد، جامعه اي با شرايط فرهنگي- سياسي خاص خود است که از اجتماعات و سنت هاي متفاوت و متکثر برخوردار است. هر يک از سنت ها با عقلانيت خاص خود، به عنوان سنت تحقيقاتي- پژوهشي از سويي به بسط عقلانيت خود پرداخته و از سوي ديگر به گفتگو، کشمکش، همکاري و سايش با ديگر سنت ها مي پرازد. هر کدام از سنت ها در پي تبيين و تدقيق شيوه اي از حيات اجتماعي و سياست است. اين فرايند به پيدايش نهادهاي اجتماعي و سياسي گوناگون مي انجامد.

 نسخه قابل چاپ

دستيابي به هدف رشد و توسعه اقتصادي در هر کشوري مستلزم تشکيل سرمايه براي تامين منابع مالي مورد نياز طرح هاي اساسي و زيربنايي است. کشورهايي که براي توسعه خود در داخل از سرمايه کافي برخوردار نيستند، به سرمايه گذاري هاي خارجي «انتقال وجوه يا مواد از يک کشور به کشور ديگر جهت استفاده در تاسيس يک بنگاه اقتصادي در کشور اخير در ازاي مشارکت مستقيم و غيرمستقيم در عوايد آن» مي باشد. در خصوص علل سرمايه گذاري خارجي و تصميمات راجع به اقدام به سرمايه گذاري در کشورهاي ديگر نظريات متعدد از دهه 1960 به بعد شکل گرفته اند. اين مقاله سعي در بررسي اين نظريات و توان تبيين آنها مي دارد. به همين خاطر آن، ادبيات نظري راجع به سرمايه گذاري خارجي را در پنج طبقه بررسي مي کند: نظريات مرتبط با بازار کامل، نظريات مرتبط با بازار ناقص، تغييرپذيري نرخ ارز، رويکرد استراتژيک و رويکرد التقاطي.

 نسخه قابل چاپ

جهاني شدن از مناقشه برانگيزترين مباحث روابط بين الملل در 15 سال گذشته بوده است. ضمن اينکه چند سالي است صحبت از بازگشت مفهوم امپراطوري در ادبيات روابط بين الملل به گوش مي رسد. در اين مقاله، دو مفهوم مزبور، بستر زماني، جايگاه نظري، پيامدهاي متصور براي هر کدام و ارتباط اين رابطه دو مفهوم به اختصار بررسي مي شود. فرض بر آن است که جهاني شدن و امپراطوري سازي به عنوان دو مفهوم نظري روابط بين الملل نقاط اشتراک و افتراقي دارند.

 نسخه قابل چاپ