مقالات علوم سیاسی

يکي از نظرياتي که در عرصه روابط بين الملل وجود داشته و از طريق آن مي توان به بررسي حوادثي از قبيل جنگ ها پرداخت، نظريه بازي ها است. از نکات محوري اين نظريه، عقلانيت بازيگران شرکت کننده در يک بازي است، به اين معني که بازيگران با محاسبه گري در بازي شرکت کرده و سعي در کسب بيشترين ميزان امتياز از طرف مقابل دارند. بازيگران در نقطه اي به نام نقطه زيني، که بيشترين ميزان سود ممکن و کمترين ميزان ضرر را دارد، به تفاهم مي رسند، زيرا در صورت عدم پذيرش، پيامدهاي بعدي اي که براي آنان ايجاد مي شود، بيشتر است. اين مقاله با روش تبييني- تطبيقي و با تقسيم بندي جنگ ايران و عراق به چهار مرحله، مي کوشد تا به تعيين بهترين نقطه براي پايان جنگ که همان نقطه زيني ناميده مي شود، بپردازد.
يافته هاي اين پژوهش حاکي از آن است که در ميان مراحل مختلف، نقطه زيني در جنگ ايران و عراق، مرحله سوم يا همان زمان صدور قطعنامه 598 بوده است. در اين مقطع از جنگ، يعني زماني که شوراي امنيت، قطعنامه 598 را به تصويب رساند، دولت عراق اعلام کرد که قطعنامه را مي پذيرد، ولي دولت ايران با در نظر گرفتن برخي پيش شرط ها، حاضر به پذيرش قطعنامه نشد. در اين مقطع ايران بخش هاي زيادي از اراضي عراق را در تصرف داشت و مايل نبود بدون آن که امتيازي به دست آورد، آن اراضي را تخليه کند. حمله هاي بعدي عراق و پس گرفتن اراضي اشغالي در فاو، اطرف بصره و جزاير مجنون، نه تنها اين امتياز را از دست ايران گرفت، بلکه ايران را مجبور ساخت تا هنگامي با پذيرش قطعنامه 598 موافقت نمايد که اراضي بيشتري را از دست داده بود. در مجموع عدم پذيرش قطعنامه 598 از سوي ايران، بلافاصله پس از صدور آن، سبب شد تا هزينه ها و پرداخت هاي ايران به عنوان يکي از بازيگران درگير در صحنه جنگ افزايش يابد، در حالي که به?نظر مي رسد ايران در صورت پذيرش قطعنامه در زمان صدور آن، ضمن اينکه از گسترش تلفات و خسارات وارده شده به خود در ماه هاي پاياني جنگ جلوگيري به عمل مي آورد، قادر بود تا با دست آوردها و موقعيت بهتري پاي ميز مذاکره با طرف عراقي بنشيند.

 نسخه قابل چاپ

تنش زدايي در سياست خارجي ايران از سال 1367 شروع شد. در اين دوران، شاهد تغيير در «جهت گيري» و «نقش ملي» سياست خارجي ايران مي باشيم. اين امر را مي توان انعکاس ضرورت هاي اقتصادي، استراتژيک و امنيتي دانست. بر اساس ضرورت هاي دوران جديد، شاهد تغيير در اولويت هاي سياست خارجي و اقتصادي ايران بوده ايم. موج اول تنش زدايي را مي توان عامل بازسازي روابط ايران با کشورهاي حوزه خليج فارس و خاورميانه دانست.
موج دوم تنش زدايي از سال 1376 آغاز شد. در اين مقطع زماني، شرايط براي ارتقا سطح همکاري هاي ايران با کشورهاي اروپايي فراهم شد. محور اصلي موج دوم تنش زدايي بر گسترش روند «اعتمادسازي» قرار داشت. همکاري هاي اقتصادي و استراتژيک ايران با کشورهاي اروپايي ارتقا يافت. در اين دوران، تلاش گسترده اي براي «مشارکت موثر» ايران با ساير کشورهاي جهان در حوزه هاي اقتصادي و استراتژيک انجام شد.
روند ياد شده در دهه 1380 با نشانه هايي از برگشت پذيري همراه گرديد. اين امر ناشي از عدم توازن در فرآيندهاي تنش زدايي مي باشد. در دوران جديد، اولويت هاي سياسي و استراتژيک ايران تغيير يافت. جلوه هايي از عدم توازن در موضوعات سياست خارجي و امنيتي ايران به وجود آمد. از سوي ديگر، شاهد فرآيندي مي باشيم که به موجب آن، نقش ملي ايران در سياست خارجي دگرگون شد. همکاري هاي چندجانبه، به تضادهاي گسترش يابنده تبديل گرديد. اين امر نشان مي دهد که جلوه هايي از عدم توازن در فرآيندهاي سياست خارجي ايران ظهور يافته و تاثير خود را بر بسياري از موضوعات بر جاي گذاشته است.
دلايل مختلفي براي شکل گيري عدم توازن در سياست خارجي تنش زدا وجود دارد. فرضيه اين مقاله آن است که «عوامل ساختاري» به موازات مولفه هاي فروملي از جمله «نقش نخبگان»، عامل تغيير در سياست خارجي و ظهور مولفه هاي نامتوازن گرديده است. روش پژوهش نيز در قالب مدل ساختار ـ کارگزار انجام گرفته، نقش نيروهاي بين المللي را به موازات تغيير در نخبگان سياسي برجسته مي سازد.

 نسخه قابل چاپ

از عمده ترين مسايل فراروي کشورهاي در حال توسعه، دستيابي به توسعه پايدار، امنيت فراگير و عدالت اجتماعي مي باشد. با يک بررسي اجمالي مي توان به جايگاه ضعيف مناطق مرزي و حاشيه اي در مقايسه با مناطق مرکزي کشور در فرآيند توسعه ملي و منطقه اي پي برد. از دلايل اين امر مي توان انزواي جغرافيايي مناطق مرزي، دوري از قطب هاي صنعتي ـ اقتصادي و توسعه نيافتگي در ابعاد مختلف اجتماعي، اقتصادي، سياسي و فرهنگي برشمرد. وجود اين گونه مسايل درمناطق مرزي باعث شده تا کشورها در قالب بازارچه هاي مرزي که از شناخته شده ترين روش هاي توسعه اقتصادي نواحي مرزي به?شمار مي رود، قدم در راه مبارزه با مسايل متنوع ناشي از عقب افتادگي در نواحي مذکور بگذارند.
اين مقاله با روش توصيفي _ تحليلي و تکيه بر منابع کتابخانه اي و ميداني سعي در بررسي و تبيين نقش بازارچه هاي مرزي در امنيت و توسعه پايدار نواحي پيرامون خود بويژه در استان خراسان جنوبي را دارد. فرض اصلي اين مقاله اين است که: بازار چه ها پتانسيل بالايي در افزايش امنيت و توسعه پايدار نواحي پيرامون خود را دارند. يافته هاي تحقيق بيانگر اين مطلب است که بازارچه هاي مورد نظر تا حدود زيادي توانسته اند در توسعه نواحي پيرامون خود تاثير مثبت بگذارند که اين امر بستر لازم را براي افزايش امنيت در ابعاد مختلف فراهم آورده است. لازم به ذکر است که بازارچه ها در بعضي از شاخصه ها مانند بهبود وضعيت تحصيلي و ارتقا سطح علمي ساکنان مناطق داراي کارکرد منفي بوده است که نکته اي قابل تامل بوده و ما را متوجه اين نکته مي سازد که توسعه مقوله اي فراتر از پيشرفت مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

شهري شدن جهان و جهاني شدن شهرها مهمترين مساله هزاره سوم ميلادي است. صرف نظر از تبعات منفي جهاني شدن، کليه شهرها، در صدد پيوند به شبکه شهرهاي جهاني، به منظور بهره گيري از مزاياي جهاني شدن مي باشند. شهرهاي ايران نيز به دليل تاخير در پيوند با اقتصاد جهاني، ضعف ادبيات علمي جهاني کردن شهرها، سياست خارجي متغير و مشاجرات سياسي بين ايران و آمريکا، تحريم يکجانبه آمريکا و به تبع آن مشکلات ناشي از عدم سرمايه گذاري خارجي در کشور، محدوديتهاي اطلاعاتي (اينترنت) و ارتباطي، ضعف زيرساختهاي مالي و بانکي و حمل و نقل و ضعف در قوانين با مشکلات بسياري در روند جهاني شدن مواجه اند که اين وضعيت در شهرهاي مرزي کشور به دليل شرايط ژئوپليتيک خاص آنها دو چندان شده است.
بسياري از شهرهاي مرزي که در گذشته در انزواي جغرافيايي شديدي قرارداشتند، بعد از آغاز عصر تحولات اطلاعات (1970) به سوي پذيرش نقش قطب يا نقاط گره اي انتقال امواج توسعه به ساير نقاط يک کشور حرکت کرده اند. لذا چنين شهرهايي درصدد حل مشکلات زيرساختي، مديريتي، خلا هاي قانوني، و فرهنگي، به منظور سازگاري با معيارهاي فرايند جهاني شدن مي باشند.
هدف اين مقاله ارايه راهکارهاي مناسب استفاده از فرصتهاي موجود در فراسوي مرزهاي ملي (8336 کيلومتر مرز مشترک با افغانستان و ترکمنستان) مانند بازار مصرف کشورهاي آسياي مرکزي با جمعيت بيش از 50 ميليون نفر و افغانستان است. به منظور تحقيق در راستاي اين هدف، ابتدا مساله جهاني شدن شهرهاي مرزي ايران در استان خراسان (چهار شهر باجگيران، لطف آباد، سرخس و تايباد) با توجه به تئوريهاي موجود تحليل شد. همچنين با استفاده از تکنيکهاي پرسشنامه و مصاحبه، چشم انداز مناسبي ازتوانايي ها و پتانسيل هاي محلي درباره کارکرد دروازه ها و نقاط گره اي شهري در توسعه منطقه اي گردآوري شد و در نهايت پيشنهاداتي ارايه شد که عبارتند از: اصلاح قوانين، ارتقا نقش سيستم مديريت، اصلاح و بهبود قوانين و حقوق گمرکي، سرمايه گذاري در زمينه زيرساختهاي شهري و ارايه بستر قضايي و فرهنگي مناسب براي هدايت سرمايه گذاري خارجي بيشتر در اين مناطق.

 نسخه قابل چاپ

استان آذربايجان غربي به علت همجواري با سه کشور مهم منطقه خاورميانه و قفقاز جنوبي يعني ترکيه، عراق، جمهوري آذربايجان (منطقه خودمختار نخجوان)، همچنين به علت موقعيت حساس ژئوپليتيک و ژئواستراتژيک به عنوان دروازه ورود و پل ارتباطي ايران به اروپا، در بين 16 استان حاشيه اي ايران، پس از خوزستان بي شک مهمترين استان مرزي ايران مي باشد. خط مرز سياسي اين استان از دره رودخانه زاب کوچک واقع در جنوب سردشت در همسايگي کردستان عراق تا بورآلان (ديم قشلاق) در شمالي ترين نقطه مزري اين استان با کشور ترکيه به علت متاثر شدن از ويژگي هاي خاص جغرافيايي (طبيعي و انساني) از قبيل کوهستاني و صعب العبور بودن و تحرکات قوميتي، به عنوان يکي از ناآرام ترين خطوط مرزي کشور تلقي مي شود. معضلات متعدد اجتماعي، نظامي و سياسي از قبيل قاچاق کالا و سوخت، مشروبات الکلي، مواد مخدر، اسلحه و مهمات، درگيري نيروهاي نظامي- امنيتي با گروهک هاي ملي گراي کرد، تنش ها و چالش هاي قومي- مذهبي بين اقليت هاي کرد و ترک آذري از شايع ترين مواردي هستند که بسترهاي ناامني در اين مناطق مرزي را فراهم آورده اند.
در اين تحقيق با تجزيه و تحليل هاي صورت گرفته، وجود محدوديت ها و بي عدالتي هاي جغرافيايي، اقتصادي، اجتماعي، عدم اتخاذ راهبردهاي مناسب نظامي- امنيتي و تحولات مناطق کردنشين عراق و ترکيه در گسترش ناامني در منطقه موثر شناخته شده و در راستاي تامين امنيت بهينه و ممانعت از گسترش روزافزون تهديدات و مناقشات در مناطق مرزي استان به ارايه راهکارها و پيشنهادهاي لازم از بعد نظامي- امنيتي پرداخته شده است.

 نسخه قابل چاپ

اگر چه غيريت سازي نقش تاثيرگذاري در ايجاد هويت انساني دارد، اما شکل مفرط آن که «غيرخودي» را به عنوان «ضدخودي» (دشمن) معرفي ميکند، گونه اي نظام سلطه مدار را با غلبه گفتماني خاص بر ساير گفتمان ها و يا نظام هاي معاني پديد مي آورد. با عنايت به اين مهم،مقاله حاضر در صدد است منافع مترتب از«دشمن خيالي» را براي نظام هاي گفتماني مورد بررسي و تحليل قرار دهد.
به اعتقاد نگارندگان، با وجود اينکه ماهيت اخلاقي «دشمن خيالي» همواره مورد ترديد است اما منافع آن به حدي است که کمابيش تمامي نظام هاي گفتماني با بهره گيري از بازنمايي هاي زباني و رسانه اي مبادرت به توليد آن مي کنند. نتايج تحقيق نشان ميدهد که مهمترين کارکردهاي دشمن خيالي که در بطن همه آنها سلطه نامحسوس نظام هاي گفتماني نهفته است، عبارتند از: تحريک افکار عمومي عليه «ديگري»، ملت سازي، هويت سازي، احيا هويت هاي فروپاشيده، مشروع جلوه دادن رفتارهاي توسعه طلبانه، وجدان زدايي از نيروهاي خودي، کسب حمايت افکار عمومي داخلي، استعمار نوين، تحکيم موقعيت و مرزهاي سياسي، تقويت حس قلمروخواهي و وطن پرستي، افزايش تکاپوي ملي، انحراف افکار، ارضا تمايلات دروني ملت، سرپوش گذاشتن بر مشکلات داخلي و تهييج و تقويت روحيه نيروهاي خودي.

 نسخه قابل چاپ

مهندسي فرهنگي از ضروريات ارتقاي موقعيت ژئوکالچر ايران اسلامي است که مبدع نظريه حکومتي در دنياي معاصر يعني مردم سالاري ديني بر پايه ولايت فقيه است. مهندسي فرهنگي و نقشه فرهنگي کشور ميتواند ارايه کننده الگويي بومي و کارآمد براي تهيه نقشه فرهنگي باشد.
کلان شهر تهران به عنوان امالقراي جهان اسلام از جايگاه ويژه اي در زمينه مسايل فرهنگي برخوردار است. در نتيجه تهيه نقشه فرهنگي ميتواند به عنوان نقشه راهنما و مبناي اطلاعاتي و ابزار سنجش، جهت هاي کلي توسعه تهران را به عنوان شهر نمونه اسلامي مشخص و به عنوان راهنماي عمل مديريت شهري عمل کند.
روش تحقيق اين پژوهش توصيفي و موردي- زمينهاي است و اميد ميرود که با گسترش مقياس تحقيق از کلانشهر تهران به سطح کشور و تبديل گزينه شهروندان به هم ميهنان، الگوي مذکور به عنوان الگوي راهبردي تدوين نقشه فرهنگي ايران بر اساس ارزشهاي اسلامي به منظور ارتقاي موقعيت ژئوکالچر کشورمان تبديل گردد.
در نهايت از مقايسه نتايج آماري آزمون ها با مقادير استاندارد، فرضيه هاي تحقيق تاييد شد و الگوي شبکه اي جامعه نگر، مناسب طراحي الگوي نقشه فرهنگي شهر تهران براي ارتقاي موقعيت ژئوکالچر کشور قرار گرفت.

 نسخه قابل چاپ

منطقه گرايي از اواخر دهه 1980 در سياست جهاني و تئوريهاي روابط بين الملل نمود بارزي يافت اما ادبيات مطالعات منطقه اي و بويژه امنيت منطقه اي مدل مورد نياز را براي تحليل امنيت منطقه اي ارايه نمي نمايد. از اين منظر هدف مقاله ارايه چارچوب يا مدل تحليلي امنيت منطقه اي است. اصولا در سيستم پيچيده درک امنيت واحدها بدون توجه به شبکه منطقه اي امکان پذير نمي باشد. به اين دليل مقاله بر اساس تئوري شبکه و همچنين پاراديم ژئوپليتيک، مدلي را طراحي مي نمايد که درک پيچيدگي هاي امنيت منطقه اي را امکانپذير ساخته و چگونگي ارتباط اجزا متفاوت آن با يکديگر را نشان مي دهد. سرانجام نيز شبکه خاورميانه به عنوان يک نمونه موردي تجزيه و تحليل خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

با تحول گفتمان ژئواستراتژيک به گفتمان ژئواکونوميک در دهه هاي اخير و ايفاي نقش برتر اقتصاد در عرصه مناسبات جهاني، ژئوپليتيک انرژي و امنيت آن ازجايگاه بالاتري در مناسبات بين المللي برخوردار شده است. در اين عصر، مقوله انرژي بويژه نفت در امنيت انرژي ايجاد کشمکش هاي منطقه اي و بين المللي از نقش آفريني بيشتري برخوردار شده است. از اينرو، مفاهيمي چون امنيت انرژي، ذخاير راهبردي، منابع نفتي، توليد کنندگان و مصرف کنندگان انرژي، خطوط انتقال نفت و گاز و امنيت اين خطوط جايگاه خاص يافته است. در اين عصر ايران از دو جنبه توليد و انتقال انرژي در کانون توجه و تعاملات بين المللي واقع شده است. ايران از يک طرف در مرکز بيضي استراتژيک انرژي هم از نظر نفت و هم گاز قرار داشته و از طرف ديگر در مسير انتقال اين انرژي به بازارهاي بزرگ مصرف انرژي يعني جنوب و شرق آسيا و اروپا قرار دارد. اين ويژگي ها به طور بالقوه موقعيت ژئوپليتيک و ژئواکونوميک ويژه اي به ايران داده است که با يد تلاش شود با به فعليت در آوردن اين ظرفيت ها نسبت به ارتقاي جايگاه کشور در عرصه هاي منطقه اي و جهاني اقدام کرد.

 نسخه قابل چاپ

جهاني شدن در حال پيشروي و ايجاد تحول و دگرگون سازي فضاي جغرافيايي- سياسي دنياي فراروي ماست. درحالي که ما هر روز شاهد سرزمين زدايي و مرززدايي حوزه هاي زندگيمان هستيم، به نظر ميرسد که جريان هايي فرامرزي به واسطه پيشرفت هاي تکنولوژيکي اخير بيش از پيش ما را به روياي قاليچه پرنده نزديک کرده است. فشردگي فضا- زمان، دهکده جهاني، لامکاني ها، جهان بدون مرز و بسياري از مفاهيم ديگر که بيانگر جهاني شدن اقتصاد، فرهنگ، امنيت و البته اطلاعات هست زماني تحقق مي يابد که مرزها و موانع مختلف بي اهميت و کمرنگ شده باشند. اما به نظر مي رسد که آدمي هميشه شيفته ايجاد گلوگاه هاي جديد بوده و در اين دنيايي که به آليس در سرزمين عجايب شباهت دارد روياي قاليچه پرنده را به ياس و نااميدي مبدل ساخته است. اين مقاله با رويکردي نو واقع گرايي تلاش دارد تا اثبات نمايد که نه تنها موانع و مرزها در مقابل جريانهاي فراسرزميني همانند اطلاعاتي شدن روزافزون فضاي جهاني وجود دارد بلکه به دليل ماهيت ژئوپليتيکي و امنيتي جريان هاي مختلف اجتماعي – انساني همانند اطلاعات، تبادل افکار، انديشه و کالا ايجاد مرزها امري ذاتي مي باشد. همچنين ذکر اين نکته مهم است که منظور از مرز صرفا مرزهاي فيزيکي نبوده بلکه وجود محدوديت ها و موانع ساختاري در فضاي اطلاعات، اينترنت و غيره کليت مرزها، حاکميت و کنترل سرزميني را به ذهن متبادر مي سازد.

 نسخه قابل چاپ

صنعت گردشگري به عنوان يک عامل اقتصادي عمده و بسيار موثر در سال هاي اخير مورد توجه زيادي قرار گرفته و به اين علت سعي ميشود که حتيالامکان از عوامل موثر در کاهش جريان گردشگري جلوگيري به عمل آمده و امکانات لازم جهت رشد و گسترش صنعت گردشگري فراهم گردد. با توجه به اينکه ژئوپليتيک در مقياس خرد، به معناي «رقابت» بين دولت هاي محلي يا ايالت هاي مختلف يک مملکت براي برتري و قدرت است و از آنجا که اين برتري يابي و قدرت با استفاده از امکاناتي که محيط جغرافيايي دراختيار مي گذارد و يا امکاناتي که مي توان از محيط جغرافيايي اخذ نمود امکان پذير مي شود، استفاده از فرصت هاي گردشگري موجود در يک منطقه جغرافيايي مي تواند دستيابي به قدرت را تقويت نمايد.
برنامه ريزي راهبردي و مفاهيمي چون «راهبرد» و «تاکتيک» در کوششي که براي ارايه رهيافت هاي عملي در مديريت و تصميم سازي، به صورتي که قادر به رويارويي با محيط هاي خيلي پيچيده، نامعلوم و پيشبيني ناپذير باشند، شکل گرفت. برنامه ريزي راهبردي گردشگري قابليت آن را دارد تا با گنجانيدن زمينه هاي تصميم گيري، بيان دلايل پشتوانه تصميمات و مطرح کردن تصميمات به صورت خط مشي (پيشنهادات اجرايي)، به عنوان يک فرآيند موثر در زمينه گردشگري عمل نمايد.
بر اين اساس هدف اين مقاله تعيين نحوه به کارگيري فرآيند برنامه ريزي راهبردي در برنامه ريزي گردشگري در مقياس فرامحلي و منطقه اي است. با توجه به اهميت گردشگري در اقتصاد جهاني و در نظر گرفتن تاثير آن بر توسعه منطقه اي، در اين مقاله ابتدا تعاريف خاص مرتبط با موضوع و مباني نظري فرآيند برنامه ريزي راهبردي مورد بررسي قرارگرفته است، در ادامه با تکيه بر فرآيند برنامه ريزي راهبردي و فنون مرتبط با آن در فعاليت هاي گردشگري شهرستان چادگان و فريدون شهر (محدوده برنامه ريزي کهسوار طرار) واقع در استان اصفهان يک مطالعه موردي صورت گرفته است. در نهايت، تعيين و اولويت بندي راهبردهاي توسعه گردشگري از نتايج کاربردي اين نوشتار مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

مناطق آزاد، عليرغم داشتن گستره جغرافيايي محدود، با توجه به فلسفه وجودي متمايز و نوع مديريت ويژه، در صورت به کارگيري سياست هاي کارآمد و اصولي مي توانند به عنوان کانون هايي کوچک، اما با نقش آفريني هاي اقتصادي کلان در عرصه معادلات ژئواکونوميکي ظاهر شوند. البته، نقش آفريني اقتصادي کلان اين مناطق در معادلات ژئواکونوميکي، تا حد زيادي تحت تاثير موقعيت ژئوپليتيکي منطقه مي باشد. در همين راستا، در اين مقاله، سعي شده است، نقش منطقه آزاد تجاري- صنعتي ارس در شمال غرب ايران، با توجه به واقعيت هاي ژئوپليتيکي منطقه (پيوستگي ها و وحدت فضايي، زباني، فرهنگي و به عبارتي پيوستگي هاي ژئوپليتيکي منطقه آذربايجان ايران با حوزه هاي ژئوپليتيکي قفقاز، آسياي مرکزي و آناتولي) به عنوان دروازه ورودي و ارتباطي ايران با کشورهاي CIS و نقش و پتانسيل هاي ژئواکونوميکي آن در بطن اين منطقه به عنوان گره گاه ژئوپليتيکي و ژئواکونوميکي منطقه مورد بررسي و مطالعه قرار گيرد. بنابراين، سوال اصلي اين مقاله، اين است که نقش منطقه آزاد ارس، به لحاظ ژئوپليتيکي و ژئواکونوميکي در عرصه مبادلات تجارتي ايران چگونه است؟

 نسخه قابل چاپ

منطقه به عنوان زير مجموعه فضاي جغرافيايي سطح کره زمين بخشي از آن است که به لحاظ ساختاري و يا کارکردي از تجانس و يگانگي برخوردار مي باشد و بر پايه خصيصه هاي ساختاري و يا کارکردي از مناطق همجوار خود متمايز مي گردد. منطقه مي تواند خشکي پايه، آب پايه و يا تلفيقي باشد و از مقياسهاي کوچک نظير درياچه يا شبه جزيره تا مقياسهاي بزرگ نظير اقيانوس و يا قاره را در بربگيرد (حافظ نيا، 1383: 71-65).
مناطق جغرافيائي بر پايه يک يا چند خصيصه ساختاري نظير کالبد فضا، نوع اقليم، نوع زبان، نوع دين و مذهب، نوع و سطح فرهنگ و تمدن و يا خصيصه هاي کارکردي نظير: توليد محصول و يا عملکرد هاي اقتصادي، اجتماعي، ارتباطي، فرهنگي، سياسي و غيره تعيين هويت مي شوند. منطقه يک اصطلاح جغرافيايي است که در صورت باردارشدن عناصر و خصيصه هاي آن از حيث سياسي، تغيير ماهيت داده و به منطقه ژئوپليتيکي تبديل مي شود (حافظ نيا، 1385 :111). مناطق ژئوپليتيکي استاتيک نبوده و سرشتي دينا ميک و پويا دارند و ديناميسم آنها بر پايه «نظريه تحول و تکامل منطقه ژئوپليتيکي» که از سوي نگارنده ارايه شده است از مدل نظري خاصي تبعيت مي کند.

 نسخه قابل چاپ

مقياس يكي از مفاهيم اساسي جغرافياي سياسي است كه انديشه هاي بنيادين مربوط به آن در دهه ي 1990 پديدار شد تا تفكرات غالب از فرايندهاي سياسي و اجتماعي را به چالش بكشد. مفهوم مزبور در سه معني متفاوت کارتوگرافيکي، روش شناختي و جغرافيايي به كار مي رود كه برداشت اخير از آن داراي كاربرد بيشتر و نيز در ژئوپليتيك انتقادي اهميت زيادي دارد. مقياس هاي جغرافيايي همزمان «رابطه»، «استعاره»، «سطوح بازنمايي»، «سكوي اعمال ژئوپليتيكي و اجتماعي» و «سلسله مراتب نامنسجمي از فضاهاي تودرتو» مي باشند. همه مقياس هاي جغرافيايي محلي، ناحيه اي، ملي، منطقه اي، جهاني و غيره در جغرافياي سياسي پست مدرن و ژئوپليتيك انتقادي مورد توجه و تاكيد جغرافيدانان سياسي قرار مي گيرند و آنها براي درك بهتر سياست فضايي ضمن در نظر گرفتن مقياس هاي فضايي مختلف در تحليل هاي خود، سعي مي نمايند بر روابط و همبستگي دروني مقياس ها تمركز نمايند.

 نسخه قابل چاپ

موضوع مورد بررسي در اين پژوهش چگونگي نقش آفريني پديده مذهب در زمينه گسترش حوزه نفوذ يک کشور است. منظور از مذهب، طيفي از اعتقادات، علايق، گرايش ها و آرمانهاي مردم و مسوولين يک کشور را در بر مي گيرد و همچنين عملکردها و فعاليت هايي را که رنگ و بوي مذهبي دارند و يا با پشتوانه اعتقادات مذهبي شکل مي گيرند را شامل مي شود. منظور از حوزه نفوذ نيز شکل گيري فضاهايي براي حضور مريي و نامريي يک کشور است تا بتواند ارزش هاي مدنظر خود را ترويج نمايد. به عبارتي ديگر ايجاد حوزه نفوذ به منزله امکان نقش آفريني يک کشور در خارج از مرزهايش قلمداد مي شود و گسترش آن با تداوم نگرش هاي مثبت گروهها، جوامع و شهروندان ديگر کشورها نسبت به عملکرد آن کشور اتفاق مي افتد.
در اين تحقيق، مذهب تشيع و کشور ايران به عنوان مورد انتخاب شده اند. بنابراين از نظر مقطع زماني، سالهاي پس از انقلاب اسلامي (از سال 1357 به بعد) را شامل مي شود؛ يعني زماني که مذهب شيعه ماهيت سياسي پيدا کرد و باعث شد تا دولت جمهوري اسلامي با ماهيت ديني و مذهبي به عنوان يک بازيگر مهم در صحنه بين المللي نمايان شود.
روش انجام تحقيق توصيفي - تحليلي بوده و اطلاعات مبتني بر اسناد، مدارک، آمار و... مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته اند. نتيجه پژوهش نشان داد که پديده مذهب در صورت فراهم شدن برخي شرايط، نقش قابل توجهي در گسترش حوزه نفوذ ايفا مي کند.

 نسخه قابل چاپ