مقالات علوم سیاسی

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نگرش ها و رهيافت هاي گوناگوني كه در زمينه شناخت پديده هاي سياسي و بين المللي وجود دارند مورد بررسي قرار گرفته و تلاش مي گردد كه به اين پرسش پاسخ دهد كه آيا شيوه هاي مطالعات و شناخت تجربي و رفتاري تنها طريق شناخت امور سياسي و بين المللي هستند و يا خير. پس از مروري بر اصول و مباني شناخت تجربي و رفتاري، تحولات شناخت شناسانه اي كه دانش هرمنوتيك و نيز انديشه هاي پست مدرن در اين زمينه به وجود آورده اند مورد بحث و كنكاش قرار گرفته اند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، به اختصار دو تحول را مورد نظر قرار داده ايم تا بر مبناي آن، عرصه گسترده گزينه هاي پيش روي براي انجام يك پروژه تحليل گفتماني را ترسيم كنيم: تحولات نظري كه موجب بسط و گسترش تحقيقات كيفي به نحو عام شده اند و آنها را از الگوهاي خاص پوزيتويستي به سمت تحقيقات عاري از دغدغه عينيت و مشابه با آثار هنري هدايت كرده اند و دوم، انواع مقاصدي كه مي توان از انجام يك پروژه تحليل گفتماني مطمح نظر قرار داد. اين دو تصوير، در تلاقي با يكديگر، محقق را بر مبناي موضوع و اهداف تحقيق، با عرصه اي متنوع از الگوهاي تحليل گفتماني مواجه خواهد ساخت.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله سعي مي كنيم با مطالعه برخي از مهم ترين كتب و منابع موجود در باب جامعه شناسي سياسي ايران، دريابيم انديشمندان ايراني عمدتا از چه روش ها و رهيافت هايي در مطالعه پديده هاي مورد بحث در جامعه شناسي سياسي ايران بهره برده اند. به عبارت ديگر، جدا از اينكه چه مفاهيمي (هستي شناسي) در مطالعه جامعه شناسي سياسي ايران مطرح است و جدا از اين كه آيا مفاهيم با رويكرد پوزيتويستي مطالعه شده يا خير (معرفت شناسي)، به دنبال روش شناسي در جامعه شناسي سياسي ايران هستيم و مي خواهيم بدانيم از چه روش هايي براي مطالعه در اين حوزه پژوهش سياسي بهره برداري شده است. ادعاي مقاله اين است كه در مطالعه جامعه شناسي سياسي ايران عمدتا از چهار روش و رهيافت "فرهنگ سياسي و نخبه گرايي"،‌ "تحليل طبقاتي"، "اقتصاد سياسي" و "تحليل گفتماني" استفاده شده است.

 نسخه قابل چاپ

تاكنون محققان ايراني تلاش هاي بسياري براي تبيين علمي سياست خارجي ايران انجام داده اند و در اين راه كوشيده اند تا از يافته هاي جديد و رهيافت گوناگون در عرصه روش شناسي علوم اجتماعي بهره برند. در اين مقاله با بررسي بخش عمده اي از ازادبيات موجود در اين زمينه نشان داده خواهد شد كه رهيافت غالب در اين زمينه پوزيتيويسم بوده است. براي اين منظور پس از بررسي اجمالي آموزه هاي پوزيتيويسم، نظرات محققان ايراني درباره سياست خارجي ايران، از منظر روش شناسي مورد تحليل قرار گرفته و نتيجه گرفته خواهد شد كه به رغم تفاوت هاي نظري، پوزيتيويسم بر مطالعات حاكم بوده است.

 نسخه قابل چاپ

پراكندگي ها و آشفتگي هايي كه در زمينه رفرنس نويسي در بسياري از آثار دانشگاهي رشته هاي علوم انساني وجود دارد نويسنده اين مقاله را بر آن داشته است كه بكوشد راهكارهاي در اين باره ارايه دهد. نويسنده نخست به صورت اجمالي به شيوه هاي جمع آوري داده ها و نيز رفرنس نويسي از گذشته هاي دور تا دوران معاصر در ايران پرداخته است و آنگاه شيوه نامه رفرنس نويسي شيكاگو را با ارايه مثال هاي متعدد معرفي كرده است. پيشنهاد نويسنده در اين مقاله اين است كه نويسندگان و پژوهشگران؛ چه آنهايي كه روش نويسنده - تاريخ نشر را پذيرفته اند و چه آنهايي كه روش پانوشت/پي نوشت - كتابنامه را دنبال مي كنند؛ به اين شيوه نامه - كه يكي از معتبرترين شيوه نامه هاي رفرنس نويسي است - پايبند باشند تا قدري از اين آشفتگي كاسته شود و امكان استاندارد كردن تاليفات علمي دانشگاهي - با عنايت به معيارهاي پذيرفته شده محافل معتبر علمي - پديد آيد.

 نسخه قابل چاپ

برخي از معتقدين به فرهنگ و سياست غرب، با حضور احکام و عالمان دين در صحنه هاي اجتماعي و سياسي جامعه مخالف بوده اند. با توجه به اهميت اصل ولايت فقيه در اسلام و نقش ويژه آن در پيشبرد اهداف والاي جامعه اسلامي، تا حد زيادي مي توان دلايل بروز حساسيت ها از سوي موافقان و مخالفان آن را درک نمود. از اين رو فقهاى شيعه، به مناسبات گوناگون، در کتب فقهى خويش، اين مهم را مطرح کرده و به بوته نقد و بررسى نهاده اند. از جمله نظراتي که درباره ولايت فقيه عنوان شده است و از سوي موافقان و مخالفان کاوش گرديده، ديدگاه مرحوم آخوندخراساني است. لذا مقاله حاضر به تدقيق در آرا وي که به طور پراکنده در آثارش مطرح گرديده، پرداخته است و به اين سوال پاسخ مي دهد که: حيطه اختيارات ولي فقيه از ديدگاه مرحوم آخوندخراساني تا چه ميزان مي باشد. بدين منظور خوانش هاي متفاوت از ديدگاه آخوند درخصوص ادله نقلي و عقلي بر اثبات حکومت براي فقيه و حدود اختياراتش مورد کنکاش قرار گرفته است. بررسي صورت گرفته دلالت بر آن دارد که: ايشان ولايت فقيه در امور حسبيه و ولايت عامه فقيه (ولايت سياسي فقيه) را پذيرفته است.

 نسخه قابل چاپ

يکي از راه هاي بومي سازي علوم در حوزه علوم انساني بازشناسي ظرفيت هاي علمي و فکري در متون برجاي مانده از متفکران و صاحب نظران ايراني و اسلامي در سده هاي گذشته است. بازشناسي و احياي متون کهن در حوزه هاي مختلف علمي در آشنايي نسل متفکر و بالنده جديد با ميراث علمي برجاي مانده از انديشمندان گذشته نقش انکارناپذيري دارد. اين مقاله با همين انگيزه و به منظور بازشناسي يکي از حوزه هاي اصيل تاملات سياسي در تاريخ ايران در سده هاي اوليه اسلامي تحقيق شده است. انديشه هاي سلوکي يا مرآتي به عنوان گنجينه اي علمي از قديمي ترين تاملات سياسي در تاريخ ايران باستان و همچنين ايران پس از اسلام حکايت دارد. انديشه هاي سلوکي از ابعاد گوناگون قابل تحليل و تعمق است اما در اين نوشتار به اختصار تلاش شده به پاسخ اين پرسش پرداخته شود که: شاکله انگاره قدرت سياسي در آموزه ها و انديشه هاي سلوکي بر چه ارکان و اصولي استوار بوده است؟. اين مقاله مي کوشد با به کارگيري روش تاريخي و تحليلي و مراجعه مستقيم به آثار انديشه هاي سلوکي و ادبيات سياسي برجاي مانده در اين حوزه و در ساحت انديشه هاي کلاسيک در تمدن اسلامي، انگاره قدرت را تبيين نمايد.

 نسخه قابل چاپ

در اين نوشتار نظريه اي با عنوان الگوي آونگي براي تحليل مطالبات و تحولات سياسي ايران ابداع گرديده تا در مقاله اي ديگر براي تشريح علل و نتايج انتخابات سال 1388 در متن سه دهه عمر جمهوري اسلامي ايران مورد استفاده قرار گيرد. اين تلاش مي تواند براي مديريت سياسي آينده مفيد باشد.
مفروضات اين الگو حاکي از ان است که امنيت و آزادي دو خواسته اساسي مردم هستند. امنيت مستلزم يک دولت متمرکز و حداکثري است. اگر اين دولت نقد و نظارت نشود به استبداد کشيده مي شود. اما آزادي نيازمند مردمي آگاه، مسووليت پذير و سازمان يافته است و افت آن هرج و مرج است. پس در مسير زمان جوامع در طلب آزادي و امنيت هم چون آونگ به اين سو و آن سو مي روند و تاريخ شان ساخته مي شود. اين جريان اگر به درستي فهم و مديريت شود مي تواند در مرحله اي از تاريخ به جائي برسد که جامعه هم زمان داراي امنيت و آزادي بوده و دوره جهش و پيشرفت خود را آغاز کند.
الگوي ابداعي آونگي از يک سو به عنوان ابزاري براي تحليل علمي مطالبات و تحولات سياسي جامعه ايران در دو قرن اخير به کار رفته و از سوي ديگر واقعيات سياسي اين دوران براي صحت آزمائي اين نظريه کارساز هستند. «آزادي و امنيت چيستند و چگونه تحول سياسي معاصر ايران را متاثر کرده اند؟» به عنوان دغدغه و مساله مولف هستند که با روشي توصيفي - تبييني بررسي شده اند. فرضيه اين است که اين دو مطالبه اساسي مردم نقش اساسي در ترسيم صورت و ماهيت تاريخ سياسي ايران و انقلاب اسلامي داشته اند و آينده را نيز شکل خواهد داد.

 نسخه قابل چاپ

قبل از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، بازار سنتي ايران به عنوان يکي از گروه هاي تاثيرگذار در جامعه مدني، مطرح بود و توانست در اتحاد با روحانيون نقش مهمي در تحديد دولت پهلوي ها و پيروزي انقلاب اسلامي داشته باشد. پس از پيروزي انقلاب، رابطه بازار با دولت دگرگون شد. در بررسي اين دگرگوني، فرضيه مقاله تدوين شد؛ پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، بازاري هاي سنتي به جامعه سياسي وارد شدند و در بعضي از جايگاه هاي سياسي - اقتصادي کشور حاضر شدند و از اين طريق قدرت خود را در جامعه مدني از دست دادند. پس از ارائه شواهدي از طريق روش تحقيق تاريخي، به نظر مي رسد فرضيه فوق به واقعيت هاي بازار پس از انقلاب اشاره مي نمايد. نتيجه اين مطالعه نشان مي دهد که در دهه اول پس از انقلاب اسلامي، رابطه بازار با دولت دچار دگرگوني شد. يعني، با پيوستن بخشي از بازار به دولت، شاهد شکل گيري دو گروه اجتماعي و سياسي از بازار در ايران هستيم که هر يک کارويژه هاي خاص خود را داشته اند.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر حاصل پژوهشي انديشه شناختي است. کاوش مفهومي «سنت»، بازانديشي در آن و ابعاد و گستره آن را به صورت هدف اصلي در کانون توجه قرار داده است. براي اين منظور تعابير متعدد درباره سنت مورد بررسي قرار گرفته است. آن گاه به بررسي مفهوم شناختي آن در قالب نسبت اين مفهوم با مفاهيم نزديک و برابر داشت آن با مفهوم مقابل آن در ذيل نظريات غربي پرداخته شده است. هم چنين، علاوه بر چند پرسش مفهوم شناسانه، از توانمندي اين مفهوم براي تبيين دستگاه نظري و نظام فکري نظريه پردازان سوال شده است. در پايان با برقراري گونه خاص از پيوند ميان بايستگي سنت و نيز مقدماتي که در مفهوم شناسي ارائه شده است و توجه به نظريات متعددي (مدرنيسم، پست مدرنيسم، جماعت گرايي) که سنت در ذيل آن ها به بحث گذاشته شد و با روش استدلال استنتاجي تاکيد شده است که «سنت» به عنوان يک مفهوم غيرقابل گذر داراي چهار عنصر است: اولا «آن مفروضاتي را توليد و تحکيم مي کند که افراد بدون پرسش در هدايت زندگي روزمره به کار مي گيرند»؛ ثانيا «فهم و تفسيري از جهان ارائه مي کند»؛ ثالثا «در معناي وبري خود منبعي براي مشروعيت بخشيدن به قدرتي که اعمال مي شود بوده و موجد اقتدار سنتي است» و بالاخره اين که «از طريق انتقال ارزش ها، اعتقادات و رفتار از گذشته به حال، منبعي براي هويت بخشي محسوب مي شود».

 نسخه قابل چاپ

هدف اصلي اين مقاله، بررسي رفتار دولت هاي بزرگ با ايران در دوره حکومت رضاشاه از منظر سازه انگاري است. با توجه به هدف مذکور، دو فرضيه مقاله عبارتند از: «1. سياست هاي استعماري و فشارها و دخالت هاي مستمر دولت هاي روس و انگليس در ايران باعث شد تا حکومت رضاشاه، اين دو قدرت بزرگ را به منزله «دشمن» و «غير» تلقي کرده، در صدد جاي گزيني يک «قدرت يا نيروي سوم» در ايران برآيد؛ 2. پيش روي ارتش آلمان در جنگ دوم جهاني در جبهه غرب و در نهايت حمله به شوروي، منجر بدان شد که انگلستان و شوروي نگرش خود را نسبت به آلمان به عنوان يک «دوست» يا «متحد» تغيير داده، او را «دشمن» خود بپندارند و در نتيجه نزديکي ايران با آن کشور و نفوذ روزافزون آلمان ها در ايران براي آن ها غيرقابل تحمل گرديد، به طوري که سرانجام ايران را به اشغال خود درآوردند».
براي ارزيابي فرضيه بالا، بعد از مقدمه و اشاره به سابقه پژوهش، در بخش نخست، که به چهارچوب و مباني نظري اختصاص دارد، جايگاه نظريه سازه انگاري در سياست خارجي دولت ها و روابط بين الملل و در بخش دوم، به کمک چهارچوب نظري ارائه شده در بخش قبل، بعضي از مهم ترين جنبه هاي روابط دولت هاي بزرگ با حکومت رضاشاه، به ويژه چگونگي و چرايي تقابل متفقين و ايران، به اجمال بررسي و در پايان نيز از مباحث نتيجه گيري شده است.

 نسخه قابل چاپ

تروريسم بين الملل را مي توان در چارچوب تحولات نظام بين الملل توصيف نمود. در اين راستا مقاله حاضر به بررسي تحولات جديد در سايه جهاني شدن و اثر آن بر شکل گيري تروريسم جديد مي پردازد. سوال اصلي اين نوشتار آن است که اصولا مهم ترين عوامل ايجاد و توسعه تروريسم جديد موثر بوده است؟ در پاسخ به اين پرسش بايد اشاره نمود: به لحاظ سيستمي مولفه هاي مختلف فرآيند جهاني شدن، که بخش هايي از آن سبب توسعه و اشاعه سلاح هاي کشتارجمعي، و نيز گسترش توسل به ايدئولوژي به عنوان عامل رهايي از سرخوردگي و بحران هويت ناشي از جهاني شدن گرديده، از مهم ترين علل ايجاد وگسترش تروريسم جديد بوده است. در توضيح بايد گفت فرآيند جهاني شدن سبب ايجاد بازيگران جديد غيرحکومتي، گسترش دولت هاي انتقالي ضعيف، جنايات سازمان يافته، مهاجرت گسترده و افزايش ناهمگوني نژادي در کشورها گرديده و تحولات فناورانه به توسعه سلاح هاي کشتار جمعي که خود از عوامل اصلي تروريسم جديد است، منجر گرديده است. مقاله حاضر در پي ارائه مدلي تحليلي براي نظام مند نمودن علل مذکور و بيان روش مند نحوه شکل گيري تروريسم جديد در نظام بين الملل مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

اسلام به عنوان يک دين جهان شمول رويکرد خاصي نسبت به ماهيت روابط بين الملل دارد که متفاوت از دو جريان اصلي نظريه پردازي در روابط بين الملل يعني رئاليسم و ليبراليسم مي باشد. مکاتب موجود در روابط بين الملل داراي مباني هستي شناسي، معرفت شناسي و روش شناسي متفاوتي از هم مي باشند، که اين مباني رويکرد آن ها را نسبت به نظام بين الملل قوام مي بخشد و در نتيجه ديدگاه آن ها نسبت به ماهيت روابط بين الملل متفاوت از هم مي باشد. اين پژوهش به دنبال بررسي تطبيقي مباني هستي شناسي رويکرد اسلامي به روابط بين الملل با دو رويکرد رئاليسم و ليبراليسم بوده و به اين دو سوال پاسخ مي دهد: مباني هستي شناسي رويکرد اسلامي روابط بين الملل چيست؟، وجه تمايز نظريه اسلامي روابط بين الملل با دو رويکرد ليبراليسم و رئاليسم در چيست؟. درپاسخ به پرسش هاي فوق دو فرضيه به موازات هم، مطرح شده است که به شرح ذيل مي باشد:
اول. مباني هستي شناسي نظريه اسلامي روابط بين الملل، از بعد انسان شناسانه نه مثل رئاليسم بدبينانه و نه مثل ليبراليسم خوش بينانه است، بلکه ماهيت انسان ترکيبي از فطرت و غريزه، سياست شناسي شرع محور، نظريه دولت خدامحور، مي باشد و لذا اصل حاکم بر روابط بين الملل اصالت صلح است.
دوم. مهمترين وجه تمايز رويکرد اسلامي به روابط بين الملل با دو جريان اصلي رئاليسم و ليبراليسم در مباني هستي شناسي اين نظريه مي باشد که با توجه به اين مباني توانسته تفسيري از ماهيت روابط بين المل ارئه دهد که نسبت به تفسير دو رويکرد ديگر با واقعيت نظام بين الملل تطابق بيشتري دارد.
روش تحقيق در اين پژوهش تحليلي و ابزار گردآوري از نوع اسنادي مي باشد.

 نسخه قابل چاپ

چگونه مي توانيم فهم بهتري از محتواي انديشه سياسي اسلام يا مسلمين در گذشته يا حال داشته باشيم و به توضيح بهتري از اين انديشه هاي سياسي دست يابيم؟ نظريه سازي مي تواند با سوالي درباره مطلب و چيزهايي که مي خواهيم بهتر بفهميم آغاز شود. اين مقاله به بهره گيري از آموزه هاي بين الاذهاني متفکران مسلمان، از روش قياسي و سپس با رجوع به اجزاي پراکنده و متنوع اين انديشه ها در جريان ها، متفکران و آثار مرتبط اين حوزه از روش استقرايي کوشيده است تا به فهمي دستگاهمند از انديشه هاي سياسي اسلام دست يابد. سپس ارکان سه گانه دين اسلام يعني اعتقادات و اخلاقيات و احکام به عنوان مسلمات و يقينيات، به مثابه نقطه اطمينان بخش و سکويي مطمئن براي جستاري نظري در انديشه سياسي اسلامي قرار گرفته است. از اين رو در انديشه سياسي اسلامي نيز اعتقاد سياسي، اخلاق سياسي و فقه سياسي از ارکان تلقي شده است. ضمن شرح مختصر اين سه، تعاملات شش گانه آن ها شناسايي و تاثيرگذاري هاي هر يک از آن ها بر ديگري در متن واقعيات فرد، جامعه و دولت تئوريزه شده است. در درون هر يک از اين تعاملات شش گانه فروعات ديگري نيز شناسايي و سازماندهي نظري شده است. کثرت موضوعات هر يک از سبدهاي سه گانه و تعاملات شش گانه، در درون سه قالب اسلام حق، اسلام محقق در نظر دانشمندان و اسلام محقق در عمل مسلمانان و اسلام محقق در عملکرد دولتمردان موجب شده است تا جستار نظري حاضر در مقام توضيح انديشه و در مقام توليد انديشه انعطاف داشته باشد. وجه انتقادي و رهايي بخشي آن در قدرت فاصله افکني بين وضعيت موجود مسلمانان و وضعيت مطلوب اسلام است. به اين ترتيب شناسايي قله هاي مطلوب و آرماني در اسلام حق و نفس الامري دين به نوعي ساختن «مفاهيم خالص» مي ماند که به مادر مطالعات پژوهشي مدد مي رساند و فراتر از آن در کار سياستگزاري اجرايي و طراحي نظام سياسي مطلوب ياري مي دهد، به نحوي که پژوهشگر يا سياستگزار بداند در هر سبد معرفتي و تعاملات شش گانه بدنبال چيست؟ و چه تاثيرگذاري ها و تاثيرپذيري هايي را مي توان انتظار داشت؟

 نسخه قابل چاپ