مقالات علوم سیاسی

از آغاز انقلاب اسلامي ايران در سال 1357 تاكنون روابط ايران و بريتانيا از بي ثباتي سياسي، تشنج ديپلماتيك و افت و خيزهاي فراواني برخوردار بوده است. ميان اين دو كشور، عادي سازي روابط به معناي واقعي كلمه و سازش و سازگاري سياسي به وقوع نپيوسته است. در حالي كه روابط ايران و امريكا با انقلاب اسلامي ايران با دشمني قرين گرديد و اين نوع روابط قابل پيش بيني و مورد انتظار بود، اما انتظار مي رفت روابط تهران و لندن حداقل با پايان يافتن اولين موج هاي انقلاب رو به ثبات و پايداري ديپلماتيك بگذارد. چرا روابط ايران و بريتانيا از همان ابتداي انقلاب اسلامي ايران متمايز شد و نسبت به ديگر كشورهاي اروپايي غربي به تشنج و بي ثباتي كشيده شد؟ ريشه هاي رنجش، آزردگي و بيزاري ايران نسبت به بريتانيا در چيست؟ چه عواملي در به وجود آوردن چنين وضعيتي دخيل بوده و هستند؟ آينده روابط ايران و بريتانيا چگونگي ارزيابي مي گردد؟

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نشان داده شده از 7 هزار سال پيش يعني از زمان ايلاميان تاكنون، جزاير تنب و ابوموسي همواره بخشي از سرزمين ايران بوده است. براي اين منظور، پيشينه تاريخي حاكميت ايران بر سواحل دو طرف خليج فارس و جزاير آن مورد بررسي قرار گرفته و اسناد و مدارك بريتانيا كه بيانگر تعلق اين جزاير به ايران است، آورده شده است. سپس اين مساله مورد بررسي قرار گرفته كه بريتانيا به ضعف حقوقي دلايل خود براي اشغال غيرقانوني جزاير واقف بوده و لذا با بازگشت وضعيت موجود پيش از استعمار يعني اعاده حاكميت ايران بر جزاير موافقت كرده است. امروزه امارات عربي متحده براي استرداد اين جزاير به همان دلايل و مستنداتي متوسل مي شود كه بي اعتباري آن از نظر حقوقي قبلا براي بريتانيا كه قيوميت شيوخ شارجه و راس الخيمه را بر عهده داشته، به اثبات رسيده است. افزون بر آن، امارات از يك سو بر اعتبار يادداشت تفاهم مربوط به ابوموسي و ضمايم آن كه مسووليت انحصاري دفاع و حفظ امنيت جزيره را به ايران واگذار كرده، صحه گذاشته و از سوي ديگر خواستار استرداد اين جزيره شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله مفهوم با اهميت امنيت و عوامل موجده و ابعاد مختلف آن در كتاب روضه الانوار بررسي شده است و با اين منظر ضمن نگرش دقيق تر به زواياي انديشه و تبيين نحله تفكر سياسي محقق سبزواري، با وضعيت سياسي و اجتماعي عصر صفوي و نوع تاملات و انديشه ورزي در عرصه سياست و حكومت آن دوران آشنايي بيشتري صورت پذيرفته است.
امنيت در منظومه فكري محقق سبزواري جايگاهي محوري، والا و تامل ورزانه اي داشته است. وي به هيچ وجه طرفدار تغلب و استبداد نبوده و برعكس، نفي تغلب را از عوامل موجده امنيت به شمار مي آورده است. او بر مبناي نظريه «سلطنت مشروعه» و رويكرد مسالمت جويانه، همكاري با حكام صفوي را پيشه نمود تا امنيت و بقاي تشيع و پيروان خود را تضمين كند، اما برخلاف اهل سنت، اين همكاري ها غالبا ماهيتي مستعجل و موقت داشته و به حكم ضرورت مبتني بر شريعت بوده است. آرا محقق به نحو بارزي از نهج البلاغه تاثير پذيرفته و راه كارهاي تامين امنيت از نظر وي بسيار نوين، متنوع و فراتر از زمان خويش بوده است.

 نسخه قابل چاپ

با بررسي مهم ترين تغييرات نظم جهاني در سه سطح نظام بين الملل، منطقه اي و ملي و موضوعات مرتبط با تبيين وضعيت نظم كنوني جمهوري اسلامي ايران، نخست به شناختي از چالش ها - محدوديتها و عوامل بازدارنده خارجي (تهديدها) و داخلي (آسيب ها) - به منظور رفع آنها و در بستر فرصت ها به چگونگي امكان تغيير نظم در پي رسيدن به هدف كلان «نظم مناسب» مي پردازيم. در اين باره، اهميت نخست را به عوامل محدوديت آور ناشي از نظام بين الملل و بعد نظام فرعي منطقه اي، سپس آسيب هاي داخلي داده و آنگاه به توانمندي هاي اين سطوح و موضوعات ذيربط در روند شناخت علمي نظام مي پردازيم تا نشان داده شود در پرتو تحولات بين المللي، جمهوري اسلامي ايران با تنگناهاي بسياري روبه رو است؛ تا آنجا كه ممكن است بسياري از استعدادها و ظرفيت هاي سياسي بين المللي، اقتصادي، نظامي و فرهنگي خود را از دست بدهد. از اين رو مي بايد هوشمندانه به منظور استقرار «نظم مطلوب» چاره انديشي شود.

 نسخه قابل چاپ

نظريه هاي مختلف روابط بين الملل بخشي از واقعيت اين رشته هستند. علي رغم اختلافات و تعارضات موجود بين ديدگاه اين نظريات به روابط بين الملل، همه آنها ادعا دارند كه از قدرت تبيين بيشتري برخوردارند. در حقيقت همه آنان مدعي صحت و صدق مي باشند. اما سوال بنيادي اين است كه چگونه مي توان صدق و كذب نظريه هاي متعارض بين الملل را تعيين كرد. بر اساس نظريه تناظر صدق در فلسفه علم، نظريه هايي صادقند كه از آزمايشات و آزمون هاي منطقي و واقعي با موفقيت بيرون آيند.
هدف اين مقاله معرفي و توضيح روش مقايسه اي بول براي آزمون و ارزيابي نظريات روابط بين الملل است. روش مقايسه اي بول تلفيقي از دو استراتژي تحليلي مطالعه موردي با كيفي و متغير محور يا كمي است. در چارچوب اين روش امكان آزمون خارجي نظريه هاي مختلف در ارتباط با موارد متعدد وجود دارد. بنابراين، در اين نوشتار، براي نمونه، تبيينات نظري و فرضيه هاي نظريه هاي نو واقع گرايي، نوكاركردگرايي و نهادگرايي نوليبرال بر پايه 12 مورد يا مرحله مهم در فرآيند همكاري سياسي اروپا (1992-1969) مورد سنجش قرار مي گيرد.

 نسخه قابل چاپ

تاكنون از منظرهاي گوناگوني به مساله هويت نگريسته شده و جنبه هاي مختلف آن از توضيح و تبيين گرفته تا بررسي رابطه آن با متغيرهاي ديگر و بالعكس مورد بررسي و كنكاش قرار گرفته است. اما ديدگاه هاي جديد در حوزه هاي مختلف علوم اجتماعي، به طرح مسايلي پرداخته اند كه تجديد نظر اساسي در همه علوم و مفاهيم را سبب گشته اند. از جمله اين نوآوري ها در دهه هاي اخير، بررسي رابطه ميان معرفت با مفاهيمي چون قدرت است كه خود زمينه ساز طرح مسايل مختلفي گرديده كه مي توان از آن به «انقلاب شناختي» تعبير نمود. طرح مسايل جديد در حوزه معرفت، گرچه تاثير خويش را بر شاخه هاي مختلف دانش مي گذارد اما مي توان از چنين دستاوردي در خصوص هويت نيز استفاده نمود و به يكي از معماهاي آن يعني نحوه ظهور هويت در شكل واحد و يكپارچه و يا چندگانه و متكثر پرداخت. در اين باره گرچه نمي توان پاسخ صريحي ارايه نمود اما رابطه ميان معرفت يا ساختار دانش با هويت، زمينه ساز اصلي ظهور هويت در اشكال فوق بوده كه بررسي آن با توجه به ديدگاه هاي جديد ممكن خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله تلاش مي كند بر مبناي ابعاد سياسي قرآن، سنت پيامبر (ص) و سيره امام علي (ع)، ابتدا به تبيين دو مفهوم كرامت و خشونت بپردازد، و سپس ارتباط بين آن دو را روشن سازد. مقاله داراي دو رويكرد اصلي است، اول اينكه مباحث نظري و عملي اسلام به هم آميخته است و ديدگاهها همراه با شواهد تاريخي مورد بحث قرار گرفته اند. دوم اينكه بحث داراي صبغه امروزي است و نگاهي به حل مسايل امروز جوامع مسلمان دارد. پس از تبيين جايگاه كرامت انساني از نگاه اسلام تحت عناوين چيستي كرامت، حق يا فضيلت بودن كرامت انساني و مباني كرامت انساني، آيات مربوط به جنگ و جهاد در قرآن مورد بررسي، تحليل و دسته بندي قرار گرفته اند. سپس مباحث با صبغه تحليلي تاريخي و از منظر انديشه سياسي، به تبيين سيره پيامبر اكرم (ص) و امام علي (ع) پرداخته اند و در طي مباحث، سعي شده ارتباط كرامت انساني و خشونت نيز روشن شود.

 نسخه قابل چاپ

آيا دوران انقلابها سپري شده است؟ برخي از محققين و صاحبنظران معتقد هستند كه با استناد به روندهاي فعلي جهاني شدن و پروسه دمكراسي سازي در قسمتهاي مختلف دنيا احتمال وقوع انقلاب هاي بزرگ اجتماعي به صفر رسيده است امروزه شرايط حاكم در نظام بين المللي به گونه اي است كه شبكه به هم پيوسته اي از منافع متقابل اقتصادي، كشورها را به يكديگر سخت مرتبط ساخته است و چه تاثير شگرفي را روندهاي دمكراسي سازي بر روي حل و فصل نارضايتي هاي عمومي دانسته اند. به طور قطع آن دسته عواملي كه وقوع انقلاب هاي ملي را ناممكن مي سازند از جمله علل اقتصادي، سياسي و فرهنگ جهاني ممكن است به نوبه خود به پديده اي تحت عنوان بحران انقلاب جهاني در دهه هاي متقدم منجر شود. در فقدان حكمروايي جهاني، نهادهاي سياسي فرامرزي آفريننده زمينه سياسي مشخصي براي وقوع حركت هاي انقلابي هستند. اين نهادها موظف به اجراي سياست هاي موافق براي تقويت سرمايه جهاني مي باشند، در حاليكه براي تامين اين هدف علي الاصول غيرپاسخگو باقي مي مانند و در نتيجه زمينه هاي نارضايتي و بحران را در قسمتهاي مختلف دنيا ايجاد مي كنند. مي توان گفت فقدان مشروعيت دمكراتيك در درون ملت - كشورها وجود دارد. آميزه اي از نابرابري هاي اقتصادي و اجتماعي، كاملا نظام جهاني را در طولاني مدت آماده ابتلاي به بحرانهاي گوناگون خواهد ساخت. احتمال وقوع بحران عميق اقتصادي آينده، به همراه احتمال آميختگي آن با چالشهاي فرهنگي عصر ما، بازآفريننده بسياري از حركتهايي هستند كه قبل از آن روح ملت - كشورها را در قالب نهضتهاي انقلابي به تسخير خود درآورده بود.

 نسخه قابل چاپ

مردم سالاري يكي از پرسش هاي اساسي در ساخت فكر و انديشه سياسي ايران در دوران معاصر است. اين پرسش تاكنون، با رويكردهاي مختلفي پاسخ داده شده است كه يكي از آنها رويكرد اجتهادي است. اين رويكرد با استخدام الگوي روش شناختي اجتهاد و مراجعه به متون و منابع ديني، تلاش نموده است پاسخي در خور به اين مساله ارايه نمايد. حاصل اين تلاش ها ارايه نظريه هايي درباره نظام سياسي اسلام است كه در اين مقاله به عنوان نمونه به دو الگوي نظري "مشروطه اسلامي" و "جمهوري اسلامي" پرداخته شده، ظرفيت اين نظريه ها در پاسخ گويي به مساله مردم سالاري بررسي گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

سير انديشه سياسي به صورت هاي گوناگون و با به كارگيري شيوه هاي تحليلي مختلف مورد بررسي قرار گرفته است. در اين ارتباط، شناخت مفاهيمي چون "آزادي" و "عدالت" در سير تاريخي انديشه سياسي از اهميت به سزايي برخوردار بوده است. هريك از رهيافت هاي تحليلي به فهمي از اين مفاهيم دست يافته اند و سير تحول آنها را توضيح داده اند. در اين نوشتار از رهيافتي پارادايمي براي توضيح مفهوم "آزادي" و سير تحول آن بهره گرفته شده است تا به فهم بهتري از آن ياري رساند.

 نسخه قابل چاپ

پديدارشناسي به مثابه يك روش علمي يا يك مكتب فكري در يك سده گذشته مورد توجه بسياري قرار گرفته است، به گونه اي كه بسياري از فلاسفه و جامعه شناسان آن را به عنوان روشي متقن در تحليل ابژه هاي اجتماعي و فلسفي به كار گرفته اند و از طرفي هم بسياري از انديشمندان به ويژه متفكران پست مدرن آن را مورد نقد قرار داده و انديشه هاي خود را با نقدهايي اساسي بر آن به عنوان يكي از آخرين مكاتب وفادار به آرمان هاي دكارتي انسجام بخشيده اند. هايدگر، گادامر، دلوز، بودريار و... از اين جمله اند. در اين نوشتار در پي آنيم تا به پديدارشناسي به مثابه روشي علمي بپردازيم و بعضي زواياي آن را مورد مداقه قرار دهيم. در اين سير با اشاره اي به تبارشناسي پديدارشناسي، به پديدارشناسي روشي نزد هوسرل و بعضي مفاهيم اساسي اين روش يعني "وجه التفاقي آگاهي" و "مراحل روش پديدارشناسي" مي پردازيم و در پايان به تحولات مابعد هوسرل و تبديل شدن روش هوسرل به مكتب پديدارشناسي هرمنوتيك نزد هايدگر و گادامر اشاره اي خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

بنيادگرايي در سال هاي اخير به دليل گسترش در بخش هايي از جهان چون خاورميانه، افزايش نقش آن در منازعه اعراب ـ اسراييل، افزايش نقش سياسي اسلام در تعدادي از جمهوري هاي شوروي سابق، رسوايي هاي اخير بنيادگرايان مسيحي در آمريكا و... خود را به عرصه عمومي تحميل کرده است. محققان دانشگاه شيكاگو با ارايه «پروژه بنيادگرايي» نگاهي پلورال و ميان فرهنگي به تعريف بنيادگرايي كرده و معتقدند مراد از بنيادگرايي، گروه هاي مذهبي است كه در واكنش به بحراني كه تصور مي كنند هويت گروهي آنها را تهديد مي كند ظاهر مي شوند و لذا براي محافظت از خود در برابر «غير»، مرزهاي فرهنگي، ايدئولوژيكي و اجتماعي محكمي دور خود مي چينند. بر اين مبنا، اساس بنيادگرايي بر ناخرسندي از وضعيت موجود استوار است. بنيادگرايان مسير كنوني جامعه و جهان را تهديدي براي ايدئولوژي خود تلقي كرده، رسالت اصلي خود را تجديد حيات ايدئولوژي و خارج ساختن آن از زير گرد و غبار مدرنيسم مي دانند.
اما در اين ميان، بنيادگرايي يهودي از اهميت زيادي برخوردار است. آنها معتقدند بايد هويت نويني را بر مبناي قوميت مداري محض يهودي، تعارض با جامعه مدرن غربي و اعتراض شديد به مذهب سنتي تاسيس کرد. گوش آمونيم و هارديم دو جريان عمده بنيادگراي يهودي هستند که تاثير زيادي بر انديشه و عمل صهيونيستي گذاشته اند. گوش آمونيم به عنوان جريان راديكال بنيادگرا بر تقديس خشونت، قدسي كردن سرزمين، و رازآميز كردن كاربرد زور تأکيد دارد، اما هارديم به عنوان جريان محافظه کار، هدف خود را که طرد اغيار از جامعه اسراييل و نبرد با سكولارها است از طريق نهادهاي آموزشي، رقابت هاي پارلماني و اقدامات فراپالماني پي مي گيرد.
در مقابل جريان رو به رشد بنيادگرايي يهودي، جريان پسا صهيونيسم در سطوح آكادميك ظهور كرد كه بسياري از آموزه هاي صهيونيسم را مورد پرسش قرار داد. علل ظهور اين جريان، تحول هويت و احساس ملي در ميان شهروندان فلسطيني و ضرورت پذيرش «غير»، گسترش انتفاضه فلسطين و جنگ لبنان که ديدگاه صهيونيسم در مورد حاكميت بر كل سرزمين و مردم را بي اعتبار کرد، اولويت يافتن خصلت بي طرفي شرق شناسان به ويژه در مورد جنگ 1948 و تغيير كانون توجه از اسراييل به هر دو سوي منازعه بود. بنابراين، جامعه اسراييلي امروز با چالش بزرگي مواجه است كه بنيادهاي اصلي آن را در معرض انتقاد قرار داده است. اين مقاله با تفصيل بيشتري نکات فوق الذکر را توضيح خواهد داد.

در مطالعات سياسي و اجتماعي اخير، آينده شناسي از اهميت خاصي برخوردار است و جايگاهي محوري در تحقيقات سياسي ـ اجتماعي دارد. آينده شناسي مباني هستي شناسي و معرفت شناسي خاص و متفاوتي دارد که در بخش اول مقاله مورد بررسي قرار مي گيرند. در بخش دوم، نگارنده مي کوشد تصورات جامعه ايراني از آينده را بر اساس مباني معرفت شناسي مذکور بررسي کند. در اين بررسي به نگرش هاي مردم و جوانان درباره آينده جامعه ايراني و همچنين به نگرش هاي اقليت هاي قومي توجه مي شود. نويسنده بر اين باور است که جامعه ايراني در آينده با تهديدها و فرصت هاي بسياري در اين زمينه ها روبه رو است که ممکن است موقعيت هاي متفاوتي را براي آينده کشور رقم زنند.

 نسخه قابل چاپ

در قرن نوزدهم ميلادي، ايران"موضوع شناسايي" قرار گرفت:
1. ايران معبري استراتژيک براي نگاهباني از هندوستان محسوب مي شد؛
2. ايران نمي بايست براي دشمنان انگلستان تبديل به راهرويي مي شد که از طريق آن بتوانند به منافع بريتانيا در هندوستان ضربه بزنند. بنابراين، رفتار سياسي و ديپلماتيک ايران مي بايست کنترل مي شد. براي کنترل رفتار سياسي و ديپلماتيک ايرانيان، آنچه ضروري به حساب مي آمد آن بود که تاريخ، تمدن و فرهنگ کشور ايران مي بايست "مورد و موضوع شناسايي" قرار مي گرفت. نگارنده با خوانش کتاب هايي از جرج کرزن، جيمزفريزر، پرسي سايکس، آرتور هاردينگ، ريدربولارد و دنيس رايت که همگي در انگليسي بودن مشترک هستند، مي خواهد با تکيه بر برداشت ادوارد سعيد، شرق شناسي انگليسي ها را مورد کند و کاو قرار دهد. به نظر مي رسد جوهر شرق شناسي غربيان، عبارت از "تثبيت آقايي و برتري غرب بر شرق" است؛ و اين نکته پذيرفتني است که شرق شناسي به مثابه يک علم، تنها وقتي پديد آمد که غرب خود را چيره و مالک عالم دانست و با تکيه بر برتري موقعيت خويش و موضع فرادستانه، نمي خواست اين هژموني را از دست بدهد. شرق به مثابه يک "دگر" يا other دنياي غرب، از يک تفکيک صرف جغرافيايي نابرابر ميان فقر و ثروت به زنجيره اي از توجهات حساب شده و معطوف تبديل مي گردد. معادله حقارت شرق در برابر برتري غرب، از آن جا شکل مي گيرد که دليل چيرگي، عبارت ز دانش و معرفت کشوري نسبت به کشور ديگر است. سياحان و سفرنامه نويسان، نقش ميانجي فهم "ديگري فرهنگي" را ايفا کرده اند. اين سفرنامه نويسي ها و خاطره نگاري ها به ويژه براي تمدن غرب، مهم ترين واسطه  درک ديگري و ابزار ساختن دنيايي از ديگر بودگي ها بر مبناي غرابت و اعجاب بوده اند؛ دنيايي که غرب آن را ساخت تا در آينه آن، خودش را بشناسد، بسازد و بر صدر نشاند.

 نسخه قابل چاپ

خواست و مطالبه آزادي در ايران معاصر با فراز و نشيب هاي بسياري همراه بوده و بسياري از جنبش ها و مبارزات سياسي، پيرامون اين خواست صورت بندي شده اند. در عين حال تاريخ آزادي خواهي ايرانيان علاوه بر فراز و نشيب، با انقطاع نيز دست به گريبان بوده و در مقاطعي از تاريخ معاصر اين سرزمين، ساكنانش گريز از آزادي را بر خواست آن ترجيح داده اند. اين مقاله در مقام تبيين و توضيح اين انقطاع ها و فراز و نشيب هاست و اين مهم را از خلال استعانت نظري از الگوي توسعه پايدار كه چارچوب غالب فهم و توضيح مسائل انساني و اجتماعي در دوره جديد است، ميسر مي داند. بر اين اساس نويسنده مقاله بر آن است كه مشخصه و ويژگي بارز آزادي خواهي در ايران جديد، ناپايداري است و راهبردي كه مي تواند آزادي خواهي پايدار را براي فرداي ايرانيان به ارمغان آورد «عمومي سازي» است كه آزادي «بيان خود» را ممكن مي كند.

 نسخه قابل چاپ