بانک مقالات جغرافیا

هر چند تخصص گرايي و كاربردي نمودن علم از مهمترين راهكارهاي توسعه در قرن بيستم به شمار مي رود، اما از سوي ديگر، ارتباط منطقي بين علوم با توجه به فرايند رو به گسترش پديده جهاني شدن، ضرورتي دوباره يافته است.
دو دهه پاياني هزاره دوم را مي توان شروع نگرشي تازه بر علم دانست. با وجود نوآوري، از نظريه تا عمل، جامعه علمي به اين باور رسيد كه حتي مدرنيسم و مدرنيته نيز پاسخگوي تحولات به سرعت رو به رشد جامعه انساني نيست. شايد هم بدين نياز بود كه مفاهيم و مكتبهاي جديدي چون پست مدرنيسم، بازساخت، پارادايم و ... پا به عرصه حيات نهادند و بر مضامين و نظريه هاي پيشين نظير كاركرد وساختار گرايي، هرمونوتيك و ... با نگاهي نو نگريستند. در اين ميان، درك و قبول گرديدكه تخصص گرايي، در عين حال كه علم را دقيقتر و ژرفتر كرده است، اما رويكرد پيوندي و تعاملي رشته هاي گوناگون علوم به يكديگر، در قالب فلسفه علم، به منزله رهيافت جديد است. چنين ارتباط و همكاري تنگاتنگ، كه مي توان به ديده قرارگيري علوم در جريانهاي ديالوگي و ديالكتيكي به آن نگريست، سبب نوزايي و شكل گيري شاخه هاي علمي در چارچوب مفهومي "بين رشته اي" گرديد و مفاهيمي نظير "توسعه پايدار"، "توسعه همه جانبه"، "محلي- جهاني" و ... كار آمدي خود را نشان داد. دانش جغرافيا به لحاظ گستردگي قلمرو علمي خود و اين كه تنها دانشي است كه روابط متقابل جامعه انساني و محيط طبيعي در جريان ديالكتيكي و بازتاب مكاني- فضايي آن در سطوح خرد و كلان را محور اصلي كار خود قرار داده است، نقش آفريني شايسته اي در اين نوزايي دارد. در اين ميان، جغرافياي اجتماعي به عنوان پلي ميان ديدگاههاي جامعه شناختي و جغرافياشناختي، يكي از مظاهر چنين تعاملي شناخته مي شود.

در اين مقاله به برنامه ريزي توسعه انواع خدمات روستايي در جنوب استان اردبيل توجه شده و به همين منظور و در جهت دستيابي به پاسخ سوال اصلي اين تحقيق، عوامل موثر در نظام توزيع خدمات براي رسيدن به الگوي بهينه، بررسي، ارزيابي و شناسايي شده است.
خلاي خدماتي در سطح ناحيه، بويژه در شمال و جنوب، و بيشتر در سطح دوم يعني بعد از شهرستان (مراكز بخش) وجود دارد. الگوي پيشنهادي، ارايه انواع خدمات بر اساس سلسله مراتب جغرافيايي و فضايي صورت گرفته است، به طوري كه روستا به عنوان كوچكترين و ناحيه در حكم بزرگترين واحد جغرافيايي مورد توجه بوده و منظومه روستايي و خرده ناحيه نيز بين اين دو واقع شده اند. هر واحد جغرافيايي در راستاي تحقق توسعه روستايي، از انواع خدمات زيربنايي و روبنايي بهره مند مي گردد.
اگرچه هدف اصلي اين مقاله، ارايه الگوي بهينه خدمات در راستاي بهبود و تامين رفاه روستاييان بوده است، ولي مهمترين اقدام در كنار اين برنامه، بهبود شرايط اقتصادي روستاييان است و تا زماني كه به روستاها به عنوان محل زيست و سكونت انسان از يك طرف و مكانهاي توليدي از سوي ديگر توجه ويژه صورت نگيرد، روستاييان با مشكل مواجه خواهند شد.

در دوره گرم سال، در جنوب آسيا، كم فشاري حرارتي شكل مي گيرد كه تمايل به حركت به سمت غرب دارد. كم فشار فوق در شرايط عادي داراي كجي محور در محور قائم خود مي باشد. اين كجي محور به سمت جنوب شرق بوده، بارشهاي حاصل از آن بيشتر به سمت شرق و شبه قاره هند تمايل دارد؛ اما زماني كه از كجي محور آن كاسته مي شود، تاثيرش در جنوب شرق ايران به صورت رگبارهاي همرفتي نمايان مي شود. اين رگبارهاي شديد در فصل گرم - هنگامي كه منطقه از بي آبي به شدت رنج مي برد - باعث پر آب شدن رودخانه ها، تامين آب هوتكها و آبياري مزارع مي شود. به همين دليل، حيات منطقه به شدت به اين بارشها بستگي دارد. در اين مقاله، سعي شده نحوه نفوذ كم فشار پاكستان به منطقه و اثر آنها در ايجاد رگبارهاي همرفتي مدل سازي شود.

در دوران معاصر، گسترش شهرها، رشد جمعيت شهر نشين و افزايش تضاد و همستيزي هاي اجتماعي- از جمله جرايم و ناهنجاريهاي شهري- از پديده هاي رايج جوامع بشري است. با اين همه، در همه ادوار تاريخي ميزان و نوع رفتارهاي منحرفانه گروههاي اجتماعي ثابت و به يك اندازه نبوده است. همچنين، مناطق و محلات شهري از نظر پراكنش جغرافيايي آسيبهاي اجتماعي، چهره اي يكدست و هماهنگ از خود نشان نمي دهند. بررسي هاي نگارنده در مورد رابطه پراكندگي گروه هاي شغلي و اعتياد در شهر بابل در سالهاي 1371 تا 1375، نشان مي دهد كه با افزايش مشاغل علمي تخصصي در سطح محلات شهري، از ميزان اعتياد كاسته مي شود و با افزايش مشاغل ابتدايي، بر ميزان آن افزوده مي گردد.

با توجه به تاثير دما در شرايط اقليمي هر منطقه و اهميت پيش بيني آن در برنامه ريزيهاي محيطي، استفاده از روشهاي آماري به منظور مطالعه تغييرات و پيش بيني دما، كاربرد وسيعي پيدا كرده است. يكي از روشهاي مذكور، بررسي متوسط دماي ماهانه بر اساس مدل آريماي باكس- جنكينز است. در اين تحقيق با استفاده از مدل فوق، متوسط دماي ماهانه ايستگاه تبريز براي يك دوره آماري 40 ساله (98-1959) بر اساس روش خود همبستگي و خود همبستگي جزيي و كنترل نرمال بودن باقي مانده ها با به كارگيري آزمون كولموگروف اسميرنوف مورد بررسي قرار گرفته است. پس از مقايسه معيار آكاييك (AIC)، الگوهاي آزمايشي مدل (0,0,1), (0,1,1) 12 ARIMA كه تركيبي از دو بخش غير فصلي (q=1,d=0,p=0) و فصلي (SQ=1,SD=1,SP=0) مي باشند، به عنوان مدلهاي محاسباتي انتخاب گرديده و بر اساس آنها، تغييرات متوسط دماي ماهانه ايستگاه تبريز تا سال 2010 پيش بيني شده است. 

با توجه به قرار گرفتن استان خراسان در ناحيه آب و هوايي خشك و نيمه خشك ايران و وقوع خشكسالي هاي مكرر در سالهاي اخير، اهميت پرداختن به مقوله پيش بيني خشكسالي بيش از پيش آشكار مي شود. به منظور بررسي اين امر، از آمار بارندگي سالانه يازده ايستگاه سينوپتيك استان طي سالهاي 1970 تا 2002 استفاده شد كه پس از تكميل داده هاي ناقص، با استفاده از مدل زنجيره ماركف مرتبه اول، ماتريس هاي احتمال انتقال و ماتريس معادل براي تمام ايستگاه ها محاسبه شدند. با توجه به اين كه ماتريس احتمال انتقال در مدل ماركف مرتبه اول تنها وضعيت يك سال آينده را مشخص مي سازد، با يك بار ضرب اين ماتريس در خود ماتريس، احتمال انتقال دو مرحله اي براي تعيين وضعيت هاي مختلف در سال 2004 محاسبه و نقشه هاي پهنه بندي احتمال وقوع براي سه وضعيت خشكسالي، نرمال و حالت مرطوب رسم گرديد.

با توجه به قرار گرفتن استان خراسان در ناحيه آب و هوايي خشك و نيمه خشك ايران و وقوع خشكسالي هاي مكرر در سالهاي اخير، اهميت پرداختن به مقوله پيش بيني خشكسالي بيش از پيش آشكار مي شود. به منظور بررسي اين امر، از آمار بارندگي سالانه يازده ايستگاه سينوپتيك استان طي سالهاي 1970 تا 2002 استفاده شد كه پس از تكميل داده هاي ناقص، با استفاده از مدل زنجيره ماركف مرتبه اول، ماتريس هاي احتمال انتقال و ماتريس معادل براي تمام ايستگاه ها محاسبه شدند. با توجه به اين كه ماتريس احتمال انتقال در مدل ماركف مرتبه اول تنها وضعيت يك سال آينده را مشخص مي سازد، با يك بار ضرب اين ماتريس در خود ماتريس، احتمال انتقال دو مرحله اي براي تعيين وضعيت هاي مختلف در سال 2004 محاسبه و نقشه هاي پهنه بندي احتمال وقوع براي سه وضعيت خشكسالي، نرمال و حالت مرطوب رسم گرديد.

شهر اصفهان در حاشيه كويرهاي حوزه داخلي ايران، بخش مهمي از اعتبار و عظمت اقتصادي، تاريخي، علمي، هنري و سياسي خود را مديون زاينده رود و تداوم جريان و توزيع متناسب آن در سطح شهر بوده است. چه، اصفهان، بدون زاينده رود هرگز قادر نبوده است به چنين ويژگي هايي كه در مجموع آن را به "نصف جهان" مرسوم نموده است، نايل گردد.
با اندكي تامل، مي توان آثار زاينده رود را در همه احوال اين شهر به آساني دريافت. همان طور كه "مصر را هديه نيل دانسته اند"، اصفهان نيز هديه زاينده رود است؛ زيرا اصفهان از لحاظ موقعيت جغرافيايي، از سه سوي در محاصره كوير (شرق، شمال و جنوب) قرار گرفته، و جبهه غربي آن نيز با متوسط 50 ساله بارندگي سالانه حدود 125 ميلي متر و تبخير بيش از 3000 ميلي متر، جزو مناطق صحرايي است. از اين رو، اصفهان را بايد شهري كويري به شمار آورد. اما طي تاريخ گذشته، شهر اصفهان و حومه جدايي ناپذير آن در همه حالات (سالهاي خشك يا مرطوب) همواره 6 سهم از 33 سهم كلّ آب زاينده رود (18 درصد) را به خود اختصاص مي داده، كه از طريق نهرهاي متعدد و شعب آنها - هم در سطح باغها و مزارع شهر (158 باغ و مزرعه حقابه دار) و هم در حومه پيرامون آن- توزيع مي شده است. به همين دليل، خشكي و قطع جريان اين رودخانه در شهر اصفهان بندرت صورت گرفته است؛ آن هم، بر اساس تقويم آبياري، هرگز از 11 روز در هر 18 روز فراتر نرفته است. طي دو سال گذشته (سالهاي 1380 تا 1381) و قطع مداوم نزديك به دو سال زاينده رود بر روي اصفهان، آثار و پيامدهاي مختلفي را در ابعاد اقتصادي و ابنيه تاريخي، چهار فصل بودن، لطافت محيط و پيشروي كوير، و متعاقب آن مسايل اجتماعي شهر بر جاي گذاشته و خواهد گذاشت، نويسنده مقاله با استناد به مطالعات بلند مدت اسنادي و بررسيها و اندازه گيري هاي ميداني به آن پرداخته است. در نهايت نيز راه حلهايي در جهت كاهش مسايل آينده ارايه گرديده است.

آب و آبياري اهميت بسيار زيدي در ايران داشته و ايرانيان با ابداع شيوه‌هاي مختلف خدمات ارزشمندي به توسعه فنون آب‌يابي و ذخيره آب كرده‌اند. اين ابتكارات عمدتا به دليل خشك و نيمه‌خشك بودن آب و هوا در اكثر نقاط ايران و كمبود رودخانه‌هاي دايمي بوده است. در واقع نياكان ما با تامين آب، امكان استقرار در مناطق خشك را به وجود آورده‌اند و توانسته‌اند با گسترش كشاورزي بيابانها را آباد كنند. در اين مقاله از ميان فنون مختلف مربوط به آب و آبياري كه در ايران متداول بوده است، دو روش بندسار و قنات و ارتباط آنها با يكديگر تشريح مي‌شود. بندسارها كرتهاي بزرگي هستند كه در استان خراسان براي استحصال سيلاب و كشت سيلابي برخي از محصولات ساخته شده‌اند. بيش از 80 درصد آب وارد شده به اين كرتها صرف تغذيه آبخوانها مي‌شود. قناتها كه مجاري زيرزميني براي هدايت آب‌هاي زيرزميني به سطح زمين هستند تابع وضعيت آبهاي زيرزميني بوده و از بندسارها تاثير مي‌پذيرند. در مقابل آب مازاد قنوات در زمانهاي پرآبي و فصول سرد مي‌تواند صرف آبياري اين كشتزارها شود. به اين ترتيب نياكان ما نظامي براي بهره‌برداري پايدار از منابع آب اين مناطق ايجاد كرده‌اند كه مي‌تواند سرمش مناسبي در حل بحران آب زيرزميني و ساير موارد مرتبط باشد. 

نظام تقسيمات كشوري از اهم مسايلي است كه يك كشور در حال رشد بايد براي انجام برنامه‌ريزيهاي اقتصادي و اجتماعي و اداره بهتر سرزمين و بهره برداري بيشتر، به آن توجه كند. مادامي كه تقسيمات كشوري صحيحي نداشته باشيم بازده هر گونه برنامه ريزي در سطح ملي، منطقه‌اي و محلي ناچيز و احتمالا مغشوش خواهد بود. در راستاي دست يابي به اين هدف و با آگاهي از اين كه نظام تقسيمات كشوري در تمام سطوح تمايل به ارتقا داشته، به طوري كه از سال 1316 تا سال 1380 تعداد استان ها از 6 به 28 استان و شهرستان ها از 49 به 299 و بخشها از 290 به 794 بخش افزايش يافته است، اين روند همچنان تمايل سيري ناپذيري دارد. همچنين به تبع آن ساختار تشكيلات دولت نيز بزرگ‌تر شده است، به طوري كه تعداد كاركنان دولت از 570 هزار نفر در سال 1355 به 2800 هزار نفر در سال 1380 افزايش يافته است . بنابراين درجه بندي سطوح تقسيمات كشوري به ويژه در سطح بخش و شهرستان راه حل جلوگيري از قطعه قطعه و كوچك شدن سرزمين و افزايش نيروي انساني دولت است. در نتيجه به طور نمونه در چهار شهرستان استان خراسان ( گناباد، مشهد، درگز و تايباد) و 14 بخش مربوط با استفاده از پرسشنامه‌اي مركب از نه گروه عمده شاخص (طبيعي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي - تاريخي، آموزشي، زيربنايي، محروميت، امنيتي و قضايي) با 28 زيربخش و 166 شاخص فرعي از طريق تيم تحقيق، اطلاعات مورد نياز جمع آوري و با استفاده از برنامه هاي آماري رايانه‌اي شامل Spss & Statistical و گزينه‌هاي كلاستر (Cluster)، اطلاعات تحليل و در نتيجه براي بخش ها بر اساس امتياز به دست آمده 6 درجه و شهرستان ها 7 درجه پيشنهاد شده است. تا به جاي انتزع و اتصال تعداد روستا يا قسمت هايي از سرزمين به منظور رسيدن به حد نصاب ناقص است.

يكي از معضلات اجتماعي در اكثر شهرهاي ايران، وجود مشاغل غيررسمي و تبعات ناشي از آن است. جمع آوري، تفكيك و باز يافت مواد زايد توسط فعالان غيررسمي و دوره گردها، يكي از انواع مختلف مشاغل غيررسمي است. در ايران، تاكنون تلاش زيادي از سوي سازمانها و بخشهاي دولتي براي جمع آوري يا ساماندهي دوره گردها و فعالان غيررسمي در زمينه تفكيك و بازيافت مواد زايد در سطح شهرها صورت گرفته است، اما چون وضعيت اجتماعي- اقتصادي اين افراد كاملا بررسي نشده و تشكيلات سلسله مراتبي سازمان يافته آنها به طور دقيق شناسايي نگرديده است، مقابله با آنان نه تنها چاره ساز نبوده و فعاليت آنها را محدود نكرده است بلكه روز به روز بر تعداد و گستره فعاليت آنان اضافه شده است.
هدف اين مقاله، شناسايي فعالان غيررسمي در امر جمع آوري زايدات قابل بازيافت در استان خراسان و خاستگاه اجتماعي- اقتصادي اين قشر از اجتماع و انگيزه هاي اين افراد جهت انجام اين نوع فعاليت مي باشد. بررسي تشكيلات سلسله مراتبي اين فعالان از نظر اجتماعي و اقتصادي، يكي ديگر از اهداف اين تحقيق است.

مذهب به عنوان يكي از معيارهاي تميز نواحي جغرافيايي تلقي مي‌شود. همچنين نواحي مذهبي مي‌توانند بر اساس ويژگي‌ها و كاركرد آن‌ها مورد مطالعه قرار گيرند. همچنين پديده‌ مهم منشاي ايجاد تغيير و تباين در مكان هاي گوناگون است. در حقيقت، جايگاه مذهب در مطالعات جغرافيايي، از طريق تاثير مذهب در تعيين الگوي فعاليت هاي اقتصادي و اثر بينش‌هاي مذهبي در خلق چشم‌اندازهاي جغرافيايي تعيين و تبيين مي‌شود.

پايه بسياري از مطالعات در هواشناسي و اقليم شناسي داده‌هاي خام ديده‌باني مي‌باشد و وجود خطا يا عدم سازگاري بين ميدانهاي مختلف مي‌تواند در نتايج مطالعات و پژوهشها اثر قابل توجهي داشته باشد. بدون انجام كنترل كيفي و نظارت داده‌ها، تحليل عيني نقشه‌هاي هواشناسي با استفاده از برنامه‌هاي رايانه‌اي با مشكل مواجه مي‌‌شود و محصولات به دست آمده قابل استفاده نيست و چنانچه به عنوان ورودي مدلهاي عديي به كار گرفته شوند، خطاهاي فاحشي در برون داد به بار خواهند آورد. برخي از داده‌هاي هواشناسي كه از ايستگاههاي همديدي سطح زمين و جو بالا گزارش مي‌شوند به دلايل مختلف داراي خطاهايي هستند و بايد قبل از هر گونه استفاده كنترل شده و از داده‌هاي صحيح جدا شوند. در اينجا فرمول‌بندي و اساس روشي ارايه مي‌شود كه اطلاعات فوق يا به عنوان داده‌هاي غلط رد مي‌كند. نتايج به دست آمده نشان مي‌دهد كه با اين روش به راحتي مي‌توان بر درستي گزارش‌هاي ايستگاه هاي هواشناسي سطح زمين و جو بالا نظارت كرد. همچنين در صورت اعمال كنترل كيفي، داده‌هاي حاصل را مي‌توان با اطمينان براي انجام تحليل عيني در برنامه‌هاي رايانه‌اي به كار گرفت.