بانک مقالات جغرافیا

يکي از مهم ترين مراحل فرايند برنامه ريزي، ارزيابي طرح ها و برنامه ها است. اين فرايند به بهينه کردن تصميم گيري ها و سرانجام به امکان پذيري و واقع گرايي طرح ها کمک مي کند. در ايران بعد از اصلاحات ارضي، سازمانهاي دولتي متعددي در مناطق روستايي فعاليت کردند که هر يک با هدفي خاص به آثاري چند در مناطق روستايي منجر شده اند. يکي از مهم ترين اين سازمان ها، سازمان بهزيستي است. اين سازمان در قالب مجتمع هاي خدمات بهزيستي روستايي به مناطق روستايي ارايه خدمت مي کند. اين مراکز به عنوان يکي از متوليان رفاه روستايي، وظيفه خدمات رساني به روستاييان از جمله فقراي روستايي را بر عهده دارند. مقاله حاضر، نقش مجتمع هاي خدمات بهزيستي روستايي در رفاه اقتصادي – اجتماعي روستاييان تحت پوشش مراکز روستايي سجاس، کرسف و گرماب شهرستان خدابنده را بررسي مي کند. براي ارزيابي عملکرد مجتمع هاي خدمات بهزيستي در رفاه خانوارهاي تحت پوشش روستايي دو سوال زير مطرح است:
1- آيا تفاوت معناداري بين شاخصهاي اقتصادي در دو مقطع قبل و بعد از تحت پوشش در بين خانوارهاي مطالعه شده (در روستاهاي سجاس، گرماب و کرسف) وجود دارد يا خير؟
2- آيا تفاوت معناداري بين شاخصهاي اجتماعي در دو مقطع قبل و بعد از تحت پوشش در بين خانوارهاي مطالعه شده (در روستاهاي سجاس، گرماب و کرسف) وجود دارد يا خير؟
براي پاسخ دادن به سوالات تحقيق از روش پانل گذشته نگر استفاده شده است. نتايج حاصل از تجزيه و تحليل تغييرات شاخص هاي اقتصادي و اجتماعي نشان مي دهد که عملکرد مجتمعهاي خدمات بهزيستي در رفاه روستاييان تحت پوشش در سطح آلفا 0.05 معنادار بوده است ولي مي توان اذعان کرد که تغيير شاخص هاي اجتماعي در مقايسه با شاخص هاي اجتماعي در مقايسه با شاخص هاي اقتصادي بيشتر بوده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

جاده تبريز – مرند، در بخشي از مسير خود با عبور از گردنه استراتژيک پيام، جلگه صوفيان و تبريز را به دشت مرند ارتباط مي دهد. در اين مسير، جاده از زمينهايي عبور مي کند که ارتفاع زياد، گسترش نهشته هاي سطحي كواترنر، دامنه هاي ناپايدار و فعاليت فرايندهاي ژئومورفولوژيکي متعدد از ويژگيهاي آن است. علاوه بر اين، وقوع سيلابها و روانه هاي خرده سنگي، حرکات توده اي، وجود گسلهاي فعال، فرسايش قهقرايي و عملکرد نادرست انسان در بهره برداري از امکانات منطقه، اجراي طرحهاي عمراني از قبيل راه سازي را با مشکلاتي مواجه ساخته است. شناسايي دقيق مسير و ارزيابي ژئومورفولوژيکي، اهداف اين تحقيق را شامل مي شوند.
اين تحقيق اهميت توجه به فرايندهاي ژئومورفولوژيکي را در مهندسي راه سازي و همچنين برنامه ريزي هاي آمايش سرزمين در مناطق مشابه، تبيين مي کند و بر توانايي و نقش داده هاي ژئومورفولوژيکي در طراحي راه هاي ارتباطي تاکيد دارد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله با استفاده از نقشه‌هاي توپوگرافي 50000 :1، نقشه‌هاي زمين‌شناسي 1:250000، نقشه‌هاي كاربري اراضي 1:250000 و آمار ايستگاههاي هواشناسي و هيدرومتري ايمني جاده‌هاي منطقه مطالعه شده (با توجه به پارامترهاي مخاطرات محيطي) بررسي شده است. لايه‌هاي اطلاعاتي مختلف جدولي و نقشه‌اي با توجه به توزيع فضايي، زمان و شدت اثر مخاطرات روي هم انطباق داده شده‌اند؛ سپس طي يك بررسي ميداني به كمك آثار و شواهد موجود و با درنظرگرفتن اطلاعات ذكرشده، نقشه‌هاي حساسيت زمين‌شناسي، مخاطرات اقليمي، هيدرولوژيك و مخاطرات ژئومورفولوژيك ترسيم شده‌اند. در نهايت با انطباق سه نقشه مذكور، نقشه مخاطرات محيطي محور ارتباطي سنندج ـ مريوان استخراج شد. بر اساس آن 65 درصد از طول محور ارتباطي مورد نظر از نقاط با خطر بسيار زياد، 25 درصد از نقاط با خطر زياد و 10 درصد از نقاط با خطر متوسط عبور مي كنند.

 نسخه قابل چاپ

نقشه لندفرم به طور اعم نمايانگر اشکال سطح زمين و ماهيت فرايندهايي است که در يک ناحيه عمل کرده و يا در حال حاضر عمل مي کنند. چنين نقشه هايي به طور بالقوه داراي ارزش اطلاعاتي بسيار زيادي براي برنامه ريزي محيطي، مهندسي عمران، کشاورزي، حفاظت منابع طبيعي، پيش بيني و پيشگيري از بلاياي طبيعي احتمالي هستند.
در مناطق صعب العبور يا کويري که وسعت زيادي دارند و مطالعه آنها به صورت چشم اندازهاي يکپارچه مورد نظر است، بررسيهاي مورفولوژيکي اين مناطق در مدت زمان کوتاه حايز اهميت مي باشد، در اين صورت استفاده از داده هاي ماهواره اي و دورسنجي در اين مناطق توصيه مي شود.
منطقه مطالعه شده، يعني استان سمنان نيز از چنين ويژگيهاي محيطي برخوردار است و داراي مساحتي بالغ بر 96816 کيلومتر مربع مي باشد. در اين مطالعه، کوشش شده تا با تلفيق کردن داده هاي ماهواره اي با توان طيفي بالا نظير تصاوير لندست ETM، با داده هاي داراي قدرت تفکيک مکاني بالا نظير IRS – PAN داده هايي به دست آيد که ويژگي چند طيفي بودن و توان تفکيک مکاني بالا را توام داشته باشد. اين داده ها در محيط نرم افزار پردازش تصوير ER Mapper 6.3 تحليل و بارزسازي شده اند؛ سپس با توجه به معيارها، اصول و فرايندهاي ژئومورفولوژيکي، سيماي مورفولوژيکي منطقه مورد تفسير قرار گرفته است. بر اين اساس 27 کلاس لندفرم قابل تشخيص و تفکيک در منطقه سمنان، با توجه به ويژگيهاي متنوع و پيچيده زمين شناسي و اقليمي استان، در محيط نرم افزار Arcview 3.2a شناسايي شد. همچنين در شناسايي و استخراج لندفرمها از مدل رقومي ارتفاع منطقه، نقشه هاي حاصل از آن، نقشه هاي زمين شناسي و توپوگرافي در روند اين مطالعه، استفاده بهينه به عمل آمد.
بر اساس اين مطالعه، موفق ترين رويکرد براي تهيه نقشه لندفرم، توام کردن بررسي هاي ميداني با مطالعاتي دورسنجي است. نقشه لندفرم به دست آمده مبنايي را براي ارزيابي منطقه از نظر ساختاري و ويژگي هاي ژئومورفولوژيکي فراهم مي آورد که در زمينه بسياري از مسايل مديريت و برنامه ريزي محيطي سودمند بوده است و مي تواند به عنوان الگويي براي مناطق مشابه به کار رود.

 نسخه قابل چاپ

بر اساس آمارهاي موجود، هر ساله هزاران نفر در اثر تصادفات جاده‌اي جان خود را از دست مي‌دهند و يا معلول مي‌شوند. مطابق آخرين آمارها در ايران ساليانه به علت تصادفات جاده‌اي بيش از 22000 نفر جان خود را از دست مي‌دهند كه اين امر فاجعه‌اي ملي محسوب مي‌شود. در اين مقاله،‌ تصادفات جاده‌اي محور فيروزكوه ـ ساري در وضعيتهاي جوي باراني، برفي، يخبندان و مه‌آلود در يك دوره سه ساله(1372- 1374) بررسي شده است. به منظور بررسي نقش اين پديده‌ها در بروز تصادفات جاده‌اي از داده‌هاي ساعتي مربوط به ايستگاههاي هواشناسي فيروزكوه، قراخيل قائمشهر و دشت ناز ساري نيز استفاده شد؛ همچنين وضعيت جوي لحظه وقوع تصادف با استفاده از اين داده‌ها تعيين شد و اطلاعات تفصيلي مربوط به تصادفات در دوره مطالعه شده نيز از بانك اطلاعات تصادفات جاده‌اي نيروي انتظامي استخراج شد.

در اين مقاله با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي GIS، نقشه پراكندگي تصادفات و همچنين نقشه احتمال خطر تصادف  در هر يك از وضعيتهاي برفي، باراني، يخبندان و مه‌آلود تهيه شد. براساس نتايج حاصل از نقشه‌هاي احتمال خطر تصادف، بيشترين احتمال آن هنگام ريزش باران در كيلومترهاي 125 و 130، زمان بروز پديده يخبندان در كيلومتر40، زمان ريزش برف در كيلومترهاي 29، 30، 40 و زمان بروز پديده مه در كيلومترهاي 98، 100، 106، 108، 109 و 110 بوده است.

در نهايت با استفاده از نقشه‌هاي احتمال خطر تصادف در هر يك از وضعيتهاي جوي  باراني، برفي، يخبندان، مه‌آلود و همچنين با استفاده از ضريب اهميت هر يك از اين پديده‌ها با توجه به فراواني تصادفات، نقشه نهايي احتمال خطر تصادف در وضعيتهاي نامساعد جوي تهيه شد؛ سپس محور مطالعه شده به سه طبقه خطر متوسط، خطر زياد و خطر بسيار زياد پهنه‌بندي تقسيم گرديد. بر اساس اين پهنه‌بندي بيشترين احتمال خطر تصادف در كيلومترهاي 35، 100، 108، 109، 110، 122، 125 و 130 در زمان وضعيتهاي نامساعد جوي وجود دارد.

يافته‌هاي اين پژوهش نشان مي‌دهد كه با افزايش تعداد روزهاي برفي و يخبندان در سطح اطمينان 95 درصد افزايش معناداري در تصادفات از نظر فراواني، شدت خسارات، تعداد كشته‌ها و مصدومان ديده مي‌شود.

 نسخه قابل چاپ

طي سالهاي 1377-1378 تا 1379-1380 استان تهران شاهد شديدترين خشکساليهاي‌ دهه‌هاي اخير بوده كه بررسي گستره و تحليل درباره آن لازم است. لازم به ذكر است كه براي اين تحليل استفاده از شاخصهاي خشکسالي مي‌تواند موثر باشد. اين شاخصها در واقع بيان كمي بليه طبيعي خشکسالي بوده تا امکان ارزيابي آن را در مقياسهاي ‌مختلف زماني و مکاني ممکن سازند. در تحقيق حاضر براي پايش خشکسالي اين دوره و تهيه نقشه‌هاي آن از سه شاخص DI، SPI، EDI و تکنيک سيستم اطلاعات جغرافيايي GIS استفاده شده و به اين منظور اطلاعات 43 ايستگاه در سطح استان به كار رفته است. نتايج نشان داد كه DI نسبت به بارندگي نوسانهاي شديدي داشت، ضمن اينكه هماهنگي زماني و مکاني مناسبي بين نتايج آن قابل مشاهده نمي‌باشد. همچنين شاخصSPI  در مقياس ماهانه واکنش کافي به کمبود ريزشها از خود نشان نمي‌دهد. اما شاخص جديد EDI  در مجموع عکس‌العمل مناسبي را نسبت به خشکساليها داشته و پيوستگي منطقي بين نتايج آن قابل مشاهده است.

 نسخه قابل چاپ

تاثير عناصر و پديده‌هاي جغرافيايي بر انسان و زندگي او فراوان است. اين تاثيرات را مي‌توان حداقل بر جذب و دفع گروههاي انساني، نوع و شكل سكونتگاه، محوطه‌هاي استقراري و جابه‌جايي آن، ميزان بهره‌وري از منابع طبيعي، جمعيت و … مشاهده كرد.
در اين مقاله سعي شده است تا بر اساس بررسيهاي باستان‌شناسي ـ كه در حوزه زهك سيستان صورت گرفت ـ به نقش جغرافيا و به خصوص هيدرولوژي در شكل‌گيري و نابودي تمدنهاي مختلف سيستان و حوزه زهك پرداخته شود. تاسيس تاريخ استقرار، زمان ترك محوطه‌ها و مجموعه علل آن در هر يك از محدوده‌هاي مطالعه شده، از مهمترين اهداف در  پژوهش مورد نظر است.
روش بررسي بـه صورت پيمايش ميداني و سيستماتيك انجام شد. در اين روش نمونه‌هاي شاخص فرهنگي (سفال) جمع‌آوري شد؛ سپس مطالعات باستان‌شناسي روي آنها انجام گرفت.
نتايج حاصل از اين بررسي موجب شد تا شاخص انگاره‌هاي زيستي و استقراري اين منطقه ابزار لازم را در بازسازي محيط جغرافيايي آن در دوره‌هاي مختلف زماني (پيش از تاريخ، دوران تاريخي و دوران اسلامي) فراهم سازد.

 نسخه قابل چاپ

يکي از پارامترهاي بسيار مهم در انتخاب جايگاه مناسب براي اجراي پروژه هاي بارورسازي ابرها، مطالعه جريانهاي جوي و وضعيت بادها در منطقه است.
پژوهش حاضر در ايران مرکزي و با استفاده از داده هاي جهت و سرعت باد ترازهاي فوقاني جو در ايستگاههاي کرمان، بندرعباس، شيراز و اصفهان و داده هاي باد سطح زمين ايستگاههاي سينوپتيک کرمان، بندرعباس، بافت، يزد، شيراز و اصفهان صورت گرفته است.
گلبادهاي سطوح استاندارد جو نشان مي دهند که در ماههاي بارشي و سرد سال در اين مناطق، بيشترين رخداد بادها و جهت و سرعت جريانهاي هوا، غربي و جنوب غربي است. در اين ايستگاهها در روزهاي بارشي و در تراز 700 هکتوپاسکال بيش از 80 درصد بادها از غرب مي وزند. در همين روزهاي بارشي جهت بادهاي غالب در ترازهاي مياني و فوقاني جو درون اين ايستگاهها به طور عمده بين 180 تا 330 درجه و سرعت آنها در تراز 700 هکتوپاسکال 54 نات، در تراز 500 هکتوپاسکال 98 نات و در تراز 300 هکتوپاسکال به 162 نات مي رسد. جهت بادهاي غالب در سطح زمين بين 170 تا 360 درجه و حداکثر سرعت آنها به 18 نات مي رسد. بادهاي غالب مي توانند: 1- با توجه به جنوب و جنوب غربي و حتي جنوب شرقي بودن بادها در تراز 850 هکتوپاسکال بندرعباس در روزهاي بارشي؛ 2- به علت نزديک بودن ارتفاعات بلند کرمان به آبهاي جنوب کشور و 3- عبور جريانها از آبهاي جنوب کشور و گرفتن رطوبت، گرما و برخورد به شيبهاي جنوبي ارتفاعات منطقه مطالعه شده در افزايش ناپايداريها و بارش نقش موثري داشته باشند.
بنابراين در اين منطقه لازم است تا اجراي پروژه هاي بارورسازي ابرها از امتيازات مثبت مذکور بخوبي استفاده شود و در ارتفاعات مرکزي جنوب کرمان و شيرکوه يزد رادار هواشناسي در محلي نصب شود که بتواند حداقل 170 تا 340 درجه را پوشش دهد.

 نسخه قابل چاپ

تهيه نقشه تغييرات كاربري و پوشش اراضي از نيازهاي اساسي براي مديريت و نظارت محيطي است. اين نقشه‌ها در برنامه‌ريزي و تصميم‌گيريهاي مختلف استفاده مي‌شوند، بنابراين تعيين قابليت اعتماد و صحت اين نقشه‌ها اهميت زيادي دارد. در اين مطالعه از يك روش جديد براي مدلسازي عدم اطمينان در آشكارسازي تغييرات استفاده شد. در اين روش علاوه بر اطلاعات احتمالاتي، از ويژگيهاي مكاني شامل فاصله، همسايگي، وسعت و نوع تغيير نيز  استفاده به عمل آمد.

 ابتدا تصاوير Landsat TM منطقه شهري اصفهان در سالهاي 1998 و 1990 م. با استفاده از توابع چند جمله‌اي درجه اول هم مختصات شدند. سپس با استفاده از الگوريتم طبقه‏بندي، حداكثر مشابهت(MLC) در ده كلاس كاربري و پوشش اراضي طبقه‌بندي و ويژگيهاي احتمالاتي نشان‌دهنده عضويت پيكسلها در كلاسهاي مختلف محاسبه شدند. در مرحله بعد اطلاعات مكاني لازم براي مدلسازي عدم اطمينان در تغيير كاربري كشاورزي به مسكوني استخراج شد. آنگاه ويژگيهاي مكاني و احتمالاتي به كمك رگرسيون لاجيستيك تركيب شدند و لايه نشان‌دهنده عدم اطمينان مربوط به تغيير اراضي كشاورزي به مسكوني تهيه شد. از شاخص (ROC) نيز براي ارزيابي كيفيت مدل تهيه شده، استفاده شد. مقدار آن برابر  9944/0 محاسبه شد كه نشان‌دهنده دقت بالاي مدل عدم اطمينان به ‌دست آمده است. با توجه به نتايج اين تحقيق، استفاده  و توسعه از اين مدل براي براورد و ارزيابي عدم  اطمينان در آشكارسازي تغييرات كاربري و پوشش توصيه مي‌شود.

 نسخه قابل چاپ

آشکار ساختن تغييرات يکي از نيازهاي اساسي در مديريت و ارزيابي منابع طبيعي است. بنابراين نقشه تغييرات کاربري را که نتيجه فرايند آشکارسازي تغييرات مي باشد، مي توان بر اساس تصاوير چند زمانه سنجش از دور تهيه کرد. لازم به ذکر است که روش هاي متفاوت و گوناگوني براي آشکارسازي تغييرات و تحولات کاربري ها ارايه شده است. در اين تحقيق تغييرات، تحولات کاربري و پوشش اراضي منطقه اصفهان با استفاده از تصاوير سنجنده TM ماهواره لندست اخذ شد؛ سپس در سال هاي 1988 و 1990 پردازش رقومي تصاوير ماهواره اي و سيستم اطلاعات جغرافيايي با بهره گيري از روش هاي پيشرفته ارزيابي شد. در مرحله اول تصاوير ياد شده با استفاده از الگوريتم هاي مناسب از لحاظ هندسي و راديومتريک تصحيح شدند؛ آنگاه نمونه هاي آموزشي به صورت فازي در ده کلاس کاربري و پوشش به وسيله نرم افزار Idrisi ايجاد شدند. سپس هر تصوير به طور جداگانه با استفاده از الگوريتم حداکثر مشابهت طبقه بندي شد. در مرحله بعدي تصاوير طبقه بندي شده به کمک روش مقايسه پس از طبقه بندي مقايسه شدند. نتايج به دست آمده نشان دهنده تغيير وسيع کاربري اراضي کشاورزي مجاور شهر اصفهان به منطقه مسکوني در طول هشت سال مي باشد. در اين صورت توصيه مي شود مديران و برنامه ريزان به نظارت هر چه بيشتر بر روند تخريب اراضي کشاورزي در اين منطقه توجه کنند.

 نسخه قابل چاپ

استفاده از مطالعات ژئومورفولوژي، با توجه به پيشرفت هاي اخير در هيدرولوژي ديرينه سيلاب، به عنوان مکملي براي نگرشهاي هيدرولوژيکي متداول مورد نياز است. عوامل موثر در سيل خيز بودن حوضه رييس کلا به دو دسته تقسيم مي شوند: الف) عوامل مربوط به حوضه زهکشي؛ ب) عوامل مربوط به کانال رود که نقش مهمي در تغيير يا ايجاد لندفرمهاي رودخانه اي داشته و بيشتر تحت تاثير ليوتولوژي و تکتونيک قرار دارند. براي تخمين دبي با استفاده از شاخصهاي ديرينه تراز و روشهاي گياهي از چند مقطع نقشه برداري شد و در بازه هاي مختلف تنش برشي، قدرت رود و ساير پارامترهاي مورد نياز با استفاده از نرم افزار HEC – RAS محاسبه شد؛ سپس آثار فرسايشي و اشکال رسوبي ناشي از سيلاب بررسي شد. مطالعه حاضر نشان مي دهد که با استفاده از شاخصهاي ديرينه تراز و توانش جريان در رودخانه هاي پرشيب و کوچک کوهستاني، مي توان بزرگي سيلاب را با دقت بيشتري پيش بيني کرد و در طراحي سازه ها و پهنه بندي خطر آن را به کاربرد.

 نسخه قابل چاپ

در اين تحقيق زمان يابي ورود و آغاز فعاليت پرفشار سيبري به سواحل جنوبي درياي خزر با روش سينوپتيکي مطالعه شده است. در اين مطالعه، داده هاي دماي حداقل و فشار سه ايستگاه انزلي، بابلسر و گرگان، طي دوره آماري 1971 الي 1980 م. براي ماه هاي سپتامبر، اکتبر، نوامبر و دسامبر، به عنوان ايستگاه هاي منتخب استفاده شد. معيار تشخيص پر فشار سيبري، حضور زبانه سامانه مذکور با خط هم فشار 1020 هکتوپاسکال در سواحل جنوبي درياي خزر، به شرط استقرار سلول مرکزي پرفشار سيبري در محدوده 60 الي 120 طول شرقي و 40 تا 60عرض شمالي بوده است. بنابراين تغييرات دما و فشار ايستگاه ها، همزمان با نفوذ زبانه هاي پرفشار سيبري به روي منطقه، به عنوان زمان ورود پرفشار سيبري به سواحل جنوبي خزر منظور شده است. بر اين اساس، دهه دوم اکتبر برابر با دهه سوم ماه مهر با بيشترين فراواني به ميزان 50 درصد در طول دوره آماري، به عنوان آغاز مرحله فعاليت پرفشار سيبري در منطقه شناخته شد.

 نسخه قابل چاپ

با استفاده از «شاخص هاي دماي سطح آب» نقش پديده جوي – اقيانوسي انسو در تغييرپذيري بارش هاي بهاري استان آذربايجان شرقي مطالعه شده است. نتايج حاصل از به کارگيري روش تحليل همبستگي «پيرسون» بيانگر ارتباط معنادار مثبت بين شاخص هاي Nino 1+2 و Nino3 و بارش هاي بهاره ايستگاه هاي آذربايجان شرقي است. اين امر به معناي افزايش ميزان بارش هاي بهاري به هنگام ال نينو (فاز مثبت يا گرم) و بر عکس آن، يعني کاهش بارش ها در فاز منفي يا لانينا (فاز سرد) است. در بين ايستگاه هاي مطالعه شده بيشترين ميزان همبستگي بارش بهاري با شاخص هاي انسو در ايستگاه ميانه و مراغه است و کمترين ميزان همبستگي در ايستگاه سراب محاسبه شده است. مقادير ضريب همبستگي محاسبه شده بين بارش و شاخص هاي انسو بيانگر نقش عوامل جغرافيايي در ميزان تاثيرپذيري از پديده انسو مي باشد؛ به اين معنا که در استان آذربايجان شرقي از غرب به شرق و از شمال به جنوب بر ميزان همبستگي يا به عبارت ديگر بر ميزان تاثيرپذيري بارش از پديده انسو افزوده مي شود که اوج اين افزايش در ايستگاه ميانه قابل مشاهده است.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ