بانک مقالات علوم اجتماعی

در اين مقاله سه مولفه جهاني شدن، شهروندي و دين بررسي شده است. از آنجا كه جهاني شدن و دين از طرفي در فرازماني و فرامكاني بودن اشتراك دارند و از طرف ديگر شهروندي معرف نوعي التزام به قوانين مدني و تعلقات سياسي، فرهنگي و اجتماعي است كه مرز جغرافيايي و سياسي، در محدوده يك كشور، دارد و بر ضوابط حقوقي دولت ملت تاكيد مي‌كند، احتمال دارد نوعي چالش بين جهاني شدن، دين و شهروندي در جامعه معاصر وجود داشته باشد. در اين مقاله ابتدا جهاني شدن به لحاظ مفهومي تبيين، سپس با تكيه بر نظريه مارشال و ترنر مفاهيم شهروندي تحليل و پس از آن ديدگاه اين دو متفكر بزر نقد شده است. با توجه به خلا نظري در الگوي شهروندي، در خصوص شهروندي و تعلق اجتماعي در ميان مسلمانان بريتانيا مطالعه ميداني انجام شده است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله هدف، بررسي ميزان، روند و الگوهاي استاني باروري در كشور، كه با استفاده از داده هاي سرشماريهاي 1365 و 1375 و با به كارگيري روش فرزندان خود محاسبه شده، بوده است. ابتدا ميزان و روند باروري در ايران در سالهاي 1351 و 1375 برآورد و بررسي شده و سپس، ميزان و روند باروري استان هاي كشور به تفكيك شهر و روستا با كل كشور مقايسه و سعي شده است تا در حد امكان برخي از دلايل تغييرات باروري در دو دهه اخير، با استناد به نظريه هاي باروري ارائه شود.
اين تحقيق به دو نتيجه عمده مي انجامد: 1) در استان هاي كشور و نيز نقاط شهري و روستايي، در طول دوره مطالعه، همواره ميزان باروري متفاوت بوده است كه اين نتيجه در استان ها با درجه توسعه يافتگي آنها منطبق و با نظريه هاي انتقال جمعيتي مدرنيزاسيون (نوسازي) قابل تبيين است. 2) روند باروري در استان ها در دوره فوق نشان مي‌دهد كه علي رغم تفاوت ميزان باروري، در سال هاي اخير نوعي "همگرايي" در روند باروري استان ها ايجاد شده است. بدين معني كه روند افزايش، به ويژه كاهش باروري استان ها، در دو دهه بعد از انقلاب اسلامي، نسبتا همگون و مشابه بوده و استان هاي كشور (و مناطق شهري و روستايي) علي رغم تفاوت در ميزان توسعه يافتگي، روند مشابهي را تجربه كرده اند. به نظر مي رسد كه انديشه بعد خانواده كوچك امروزه به مثابه هنجار پذيرفتي در جامعه تبديل شده است و آينده باروري نيز متأثر از انديشه هاي جديد ناشي از اين هنجار خواهد بود.

 نسخه قابل چاپ

سؤال اصلي مطرح شده در اين مقاله اين است كه : "تغييرات فرهنگي در ايران معاصر بر اساس كدام يك از دو فرآيند، تعارضي يا توافقي صورت مي گيرد؟ آيا اين روند پيوستاري مشتمل بر روندهاي توافقي- تعارضي است؟" سؤال فوق با اين فرض كه جامعه ايران دچار تغيير شده و نيروهاي اجتماعي مؤثر در جراين تغيير در مقايسه با گذشته متفاوت مي باشند، بررسي شده است. از طرف ديگر، در جامعه شناسي نظري به تبيين نحوه تغييرات ايجاد شده بر نقش عوامل متعددي، كه بعضي مواقع همگرايي دارند و در بعضي موارد معارض با هم اند،‌اشاره مي‌شود.
براي شناسايي روند تغييرات، ضمن بررسي موضوعات نظري و انتخاب رويكرد نظري جديد، به طراحي مطالعه تجربي در كل كشور پرداخته ايم. در اين بررسي كه با حجم نمونه 2532 مي‌باشد از تكنيك پرسشنامه بهره گرفته ايم. بسياري از سوالها به سنجش روند تغييرات فرهنگي كمك مي كنند.
پس از بررسي اطلاعات به دست آمده، نتايج زير حاصل شد: تغييرات فرهنگي بر اساس پيوستاري كه در بردارنده دو فرآيند مكملي تعارضي و توافقي است، صورت گرفته است با وجود اينكه بسياري از مردم به طور توافقي ميل به ارزشهاي مشترك جديد و نزديك به هم، از قبيل اهميت قايل شدن باري خانواده، دين، سياست، دوستان، و جهان مدرن دارند، ولي در اينكه چه تفسيري از ارزشهاي جديد (بر اساس سن، جنس، و تجربة زندگي) دارند، متفاوت و بعضاً معارض مي باشند. براي نمونه بعضي از تفاوت ها عبارتند از ميزان مشاركت زنان در مقايسه با مردان در تصميم گيري درون خانواده، نحوه انجام دادن عبادات جوانان در خانه در مقايسه با پيران در مقايسه با دولت دموكرات براي جوانان و … در حالي كه اكثريت مردم ايران داراي ارزشهاي مشترك و شبيه به هم - چون اهميت قايل شدن براي خانواده، دين، دوستان، كمك به ديگران و كار و سياست- هستند.

 نسخه قابل چاپ

به جرات مي توان گفت كه تا اواسط قرن هيجدهم ميلادي شاخص اميد زندگي در بدو تولد (شانس متوسط زندگي براي يك نوزاد) در هيچ كشوري به رقمي بالاتر از 35 سال نرسيده بود. در اواسط قرن نوزدهم شاخص اميد زندگي در تعدادي از كشورهاي اروپاي غربي و شمالي به 40 سال رسيده است. اين افزايش بي سابقه در اميد زندگي در مدتي نسبتاً كوتاه را مرحله انتقالي مرگ و مير نام نهاده اند. معمولا در طي مرحله انتقالي علل مرگ و مير از بيماريهاي عفوني و انگلي (برون زا) به بيماريهاي غير عفوني و انگلي (درون زا) تغيير مي يابد. بدين ترتيب مرحله انتقالي مرگ و مير ملازم با انتقال اپيدميولوژيك است. از آنجايي كه تعريف و اندازه گيري مرگ و مير پيچيدگي هاي چنداني ندارد، شاخص هاي مرگ و مير و علل فوت مدتها در ارزيابي وضعيت بهداشت به طور بلامنازع به كار گرفته مي شدند. در چند دهه اخير صاحبنظران شاخص هاي مرگ و مير را كه معرفهاي غير كافي براي ارزيابي وضعيت بهداشتي هستند، مطرح و درباره آن بحث كرده اند و اين نظر كه اتكا به شاخص هاي مرگ و مير به تنهايي نمي‌تواند ارزيابي درستي از وضعيت بهداشتي به طور فزاينده اي مورد توجّه قرار گيرد.

 نسخه قابل چاپ

با اينكه ازدواج در ايران مبتني بر زودرسي و فراگيري در محدوده سني بوده ليكن طي شش سرشماري و آمارگيري به طور كلّي شاهد افت اين دو خصيصه هستيم. به طوري كه در سرشماري 1375 نزديك به 50 درصد مردان در سنين قانوني هنوز ازدواج نكرده و 40 درصد زنان نيز زندگي زناشويي را آغاز نكرده بوده اند. سن متوسط ازدواج نيز همزمان با اين تنزل ازدواج مردان و زنان رو به افزايش است، به طوري كه بر متوسط سن ازدواج مردان و زنان پس از انقلاب اسلامي به ترتيب 2 سال و 2.6 سال افزوده شده و در سرشماري 1375 اين سن متوسط براي مردان 25.6 سال و براي زنان 22.4 سال محاسبه گرديده است. اين ترقي سن متوسط ازدواج براي زنان مي‌تواند تعداد مواليد را كاهش دهد و از اين طريق به سياست جمعيتي دولت مبني بر كنترل باروري مدد رساند. طي سرشماريها مساله چند زني بارز گرديد امّا در آخرين سرشماري تنزل سريع آن مشاهده شد. بر اساس داده هاي سرشماري چنين استنباط مي‌شود كه ترقي ميزان سواد و تحصيلات بر بالا رفتن سن ازدواج مردان و زنان موثر است.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نمونه اي مركب از 632 سرمقاله در شانزده روزنامه سراسري در سال 1378 مورد تحليل كمي قرار گرفته است. بنابر يافته هاي اين مقاله در سرمقاله هاي روزنامه هاي مورد بررسي بيشتر به مسائل و موضوعات سياست داخل تكيه شده است. عناوين سرمقاله ها در بسياري از موارد جنجالي، هيجاني و مقابله اي است. شيوه ارتباطي نويسنگان سرمقاله ها غالباً يك سويه است و سعي در اظهار عقيده نويسنده يا هدايت خواننده به موضع خاصي دارد. در غالب موارد نويسندگان از ارايه دليل و مدرك در سرمقاله اجتناب كرده و كوشيده اند با استفاده از شگرد تبليغاتي اسم گذاري عقايد يا اشخاص ديگر را نامقبول نشان دهند. سرانجام اينكه ارزشهاي اساسي منعكس شده در سرمقاله ها به ترتيب اهميت؛ دموكراسي، عدالت، توسعه و اخلاق است. در مجموع يافته هاي اين مقاله نشان مي‌دهد كه روزنامه هاي مورد بررسي كمك زيادي به تقويت و گسترش همبستگي اجتماعي نكرده اند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله رابطه مرگ و مير با توسعه اقتصادي- اجتمايع استان هاي ايران، بر مبناي فرضيه "هر چه درجه توسعه يافتگي استان ها بيشتر، ميزان مرگ و مير آنها كمتر"، بررسي شده است. درباره مرگ و مير و ارتباط آن با توسعه در كشورهاي جهان سوّم دو ديدگاه متفاوت وجود دارد: گروهي بر اين عقيده اند كه در سالهاي پس از جنگ، كاهش مرگ و مير در كشورهاي در حال توسعه، مستقل از توسعه اقتصادي- اجتماعي و تنها در اثر ارتباط با كشورهاي پيشرفته صنعتي و وارد كردن تكنيك درمان و كنترل بيماري ها از اين كشورها بوده است. در مقابل گروه دوم كاهش مرگ و مير را در توسعه اقتصادي- اجتماعي جستجو مي كنند و بر اين عقيده اند كه در شرايط نامناسب بهداشتي و عدم تعادل و تناسب در توزيع امكانات اقتصادي و اجتماعي بايستي همچنان شاهد نابرابري در كاهش مرگ و مير و افزايش شاخص اميد زندگي در بدو تولد باشيم. يافته هاي اين بررسي ديدگاه هاي مربوط به گروه اوّل را با وضوح بيشتري مطرح و ديدگاه گروم دوم را تاييد مي‌كند. نتايج اين بررسي حاكي است كه رابطه اي مستقيم و معني دار بين اميد به زندگي در بدو تولد و توسعه در استان هاي ايران وجود دارد.

 نسخه قابل چاپ

در ميان شعراي معاصر آذربايجان، استاد شهريار برجسته ترين است. بين اشعار و آثار مثنوي وي "سهنديه" شعر نسبتا بلندي است كه بك سبك و شيوه اي نو سروده شده است. ويژگي اين شعر غناي ساختارهاي تشكيل دهنده آن است. بي گمان سهنديه اثري چند ساحتي با ساختارهاي معنايي متعدد است. در اين مقاله سعي شده است فقط ساختار اسطوره شناختي سهنديه تحليل شود. به عبارت ديگر كوشيده ايم تا به لابه لاي سطرها نفوذ كنيم و معاني نهفته در آنها را بيرون بكشيم. ساختارهاي گوناگون زبان شناختي، روان شناختي، سياسي، اجتماعي، فرهنگي و … اين اثر مي‌تواند جداگانه تعبير و تفسير شود كه هر كدام نيازمند رويكرد هرمنوتيك ديگري است.

 نسخه قابل چاپ

آن چه در بحث هاي ويژه ساختارهاي فرهنگي قرار مي گيرد، تاريخي از گذشته انسان بوم زاد را در هر منطقه رقم مي زند. بحث ما در اين مقاله رهيابي به دانش قومي و شناخت بناهاي قديمي و بازار شهر تاريخي قزوين و بررسي فرهنگ حاكم بر آن و آگاهي از تفكر جديد ساكنان بناها و سراهاي قديمي قزوين از جمله سراي حاجي رضا، سراي وزير، سراي رضوي و … است، كه بازتاب ويژة اين امر رسيدن به دانش انسان ساكن در محله ها و بناهاي قديمي و پي بردن به گرايش و انديشه امروزين وي براي مرمت آثار به جا مانده از روزگاران قديم است. مردم شناسان فرهنگي معتقدند كه در اين امر عواملي چون قوميت، زبان، مهاجرت، ازدواج و … مي توانند نقش فرهنگي ويژه اي را در استقرار انسان در هر منطقه ايفا كنند. از اين رو، مطالع حاضر به بررسي عوامل حاكم بر فرهنگ مسكن و بازار قزوين و نيز شناخت تمايلات مردم به بازسازي و مرمت بناهاي قديمي پرداخته است. تا از اين طريق راهي هر چند باريك به سوي دروازه عظيم داناييها و دانش هاي مربوط به معماري بومي و آينده نگر در بناهاي جديد شهرهايي چون قزوين بگشايد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع اين مقاله بررسي عوامل موثر بر وحدت نخبگان فرهنگي در ايران با تكيه بر مورد استادان حوزه و دانشگاه مي‌باشد. سوالهاي اساسي اين بررسي به شرح زير است: 1. امروزه - كه بيش از دو دهه از پيروزي انقلاب اسلامي مي گذرد- چه ميزان احساس وحدت بين استادان حوزه و دانشگاه وجود دارد؟ 2. چه عواملي مي‌تواند باعث افزايش و يا كاهش احساس وحدت بين آنان شود؟ براي رسيدن به پاسخ سؤالهاي فوق يك پژوهش تجربي با استفاده از ابزار پرسشنامه انجام گرفته است كه در آن تعدادي از استادان علوم انساني دانشگاه هاي دولتي شهر تهران و تعدادي از استادان حوزه علميه قم مورد بررسي و مقايسه قرار گرفته اند. در پاسخ به سوال اول مي توان گفت كه احساس وحدت بين دو قشر فوق اطراف متوسط است و در مورد سوال دوم مي توان گفت كه عوامل مهم موثر در افزايش احساس وحدت، شاخص هايي چون وفاق فرهنگي (سياسي)، وفاق نقشي، وفاق منزلتي، وفاق معرفتي، يا معرفت شناختي و كنش ارتباطي هستند كه در بين استادان حوزه و دانشگاه به صورت هاي مختلف بر احساس وحدت آنان نسبت به هم تأثير مثبت دارند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله نسبت ميان حل مسئله جز گرايانه يا اصلاحي با حل مسئله كل گرايانه يا يوتوبيايي سنجيده مي شود و تغيير پاراديمي از اولي به دومي مورد تاكيد قرار مي گيرد. سپس نظريه سه جهان پوپر ارائه مي‌گردد. هدف از ارائه اين نظريه و ياري گرفتن از آراي لاكاتوش براي تكميل آن، تصريح نقش طرحهاي تحقيقاتي رقيب در حل مسئله و تاثير نقادي بر پيشرفت علم است. در پايان با توجه به مقولات نظري وضعيت آكادميك ايران به شيوهاي نقادانه بررسي ميشود.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله تاثير تحولات فرهنگي اجتماعي بر ساختار دروني خانواده تهراني، در طول سه نسل، بررسي مي شود. اين تحولات در پي مقتضيات دوران مدرن پديد آمده است.
در اين تحقيق مسأله اصلي اين است که،"آيا با وجود تحولات رو به گسترش و همه جانبه در جامعه، خانواده و شبکه هاي پيرامون آن توانسته است با بازتوليد ارزشهاي حاکم بر خود موجوديتش را در طول سه نسل تداوم بخشد يا خير؟
براي دستيابي به اين هدف طرح تحقيقي براي شهر تهران فراهم و براي اجراي آن از روش مطالعه اسنادي و منابع و روش پيمايشي، با بهره گيري از تکنيک تکميل پرسشنامه همراه با مصاحبه و با مراجعه به پاسخگويان، استفاده شد.
يافته هاي تحقيق نشان مي دهد که خانواده در اجراي آداب و رسوم ازدواج توانسته است کارکردهاي خود را حفظ کند و تداوم بخشد و به نسلهاي بعد منتقل نمايد. همچنين نقش حمايتي خود را به اعضايش، با وجود تغييرات، از دست ندهد. از طرف ديگر، با وجود پايايي کارکردهاي آداب و رسوم ازدواج و تشديد در اجراي مراسم برخي از سنتها و ارزشهاي حاکم بر خانواده، شبکه خويشاوندي تحت تأثير تحولات فرهنگي و اجتماعي قرار گرفته و در نگرش به بعضي از آنها تغييرات مشاهده شده است.

 نسخه قابل چاپ

مطالعات جامعه شناختي در زمينه قشربندي اجتماعي کمتر به پديده ناسازگاري پايگاهي (فقدان تناسب در ابعاد پايگاه اجتماعي) و تبعات رواني- اجتماعي آن توجه کرده است. و پژوهشگراني که اين پديده را مورد توجه قرار داده اند، اغلب، بين ناسازگاري پايگاهي و پيامدهاي رواني- اجتماعي آن، رابطه خطي را در نظر داشته اند. در اين مقاله رابطه بين دو متغير مزبور را سهمي درجه دو مي پنداريم و براي قسمتهاي مختلف دامنه ناسازگاري پايگاهي آثار رواني- اجتماعي گوناگون را قائل مي شويم. روش اين تحقيق به شيوه پيمايش اجتماعي است که با حجمي برابر 705 نمونه براي خانواده هاي ساکن در شهر تهران صورت گرفته است. يافته هاي اين مطالعه فرضيه غير خطي بودن ِ (سهمي درجه دو) دو متغير مذکور را تأييد مي کند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله چند پژوهش، در موضوع زنان، بررسي و تحليل مجدد شده است. هدف از اين بررسي استخراج نتايج و اطلاعات به دست آمده در تحقيقات قبلي و ارائه تحليلي از نقش زن در توسعه با تأکيد بر اشتغال، بوده است؛ تحليلي که در هيچ يک از پژوهشهاي مورد مطالعه انجام نشده است. عقيده بر اين است که افزايش نقش زنان در توسعه را نمي توان تنها از طريق اندازه گيري ميزان فعاليت زنان تبيين کرد؛ بلکه شناسايي عواملي که موجب مي شوند زنان، چه شاغل و چه غير شاغل، نقش تعيين کننده در امر توسعه داشته باشند، داراي اهميت خاصي است. در اين مقاله سعي شده است که با استفاده از يافته هاي تحقيقات ديگر، اين عوامل شناسايي و تبيين شوند.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله پژوهشي است در مسکن اشکور بالا يا اشکور تنکابن که دهستاني است کوهستاني از بخش حومه شهرستان رامسر، استان مازندران.
آنچه در اين مقاله حائز اهميت است، عبارت است از: 1) خانه فقير و غني تنها از جهت تعداد اتاقها از هم متمايز مي شوند نه از جهت نماي ظاهر يا نوع مصالح؛ 2) خانه مکاني است براي تبادل نظر و آرا در شبهاي فراغت، و محلي براي انتقال تجربه ها و رفع اختلافها؛ 3) خانه و معيشت چنان با هم درآميخته اند که نشانه هاي معيشت را در هر گوشه خانه مي توان يافت؛ 4) همياري و تعاون که از ويژگيهاي بسياري از جوامع روستايي است، در کارِ خانه سازي نيز، هنگامي که نياز به کار جمعي هست، رخ مي نمايد؛ 5) نظافت و رعايت بهداشت نه تنها در اتاقها و ايوانها بلکه در بخشي از کوچه نيز، که در حريم خانه قرار داشته باشد، از ياد نمي رود؛ 6) خانوار، با تغيير فصل، از اتاقي به اتاق ديگر نقل مکان مي کند و 7) از تمام محدوده خانه حتي از بامها و ديوارها استفاده مي شود و فضاي زائد يا تزييني در مسکن ديده نمي شود.

 نسخه قابل چاپ