بانک مقالات علوم اجتماعی

دراين مقاله پس ازارائه تعاريف مفهومي و مقايسه اي ابعاد مختلف انديشه، حوزه هاي متنوع انديشه اجتماعي مولوي در سه مورد محور كلي طبقه بندي و تحليل شواهد و قرائن هر يك از آن ها، از دفترهاي شش گانه مثنوي ذكر شده است، طرح اجمالي مقاله حاضر به شرح زير است:
?.انديشه اجتماعي در عرصه شناخت
1.1. تحليل و مدارا
1.2. نيرنگ شناسي
1.3. بينش روان شناختي
1.4.  كاربرد شناسي
2. انديشه اجتماعي درعرصه نقد اجتماعي
2.1. نكوهش زراندوزان و چاپلوسان
2.2. نقد رياست و حكومت
2.3. نقد مشورت با نااهلان
3. تحليل رفتارهاي اجتماعي
3.1. تحليل وتعليل كنش ها و گرايش ها
3.2. آسيب شناسي قضاوت
3.3. تحليل تمثيلي گزافه گويي
3.4. خرافه ستيزي (تحليل و تاويل منطقي عملكرد انسان و انتساب صلاح و فساد نسان به خود وي و مردود دانستن انتساب فرافكنانه عملكرد انسان به بخت و اقبال وگردش روزگار)
3.5. تحليل عواقب و عقبات ظلم
3.6. تحليل ضرورت تقيه
3.7. تحليل رفتارهاي غريزي انسان
3.8. تحليل تكفير
3.9. تحليل ناسپاسي مردم

 نسخه قابل چاپ

ادبيات، گسترده ترين افق فرهنگي است كه درخلال گزارش هاي آن، مي توان مولفه هاي اصلي هويت را ازسرنوشت انسان در اجتماع كه همچون كاركردهاي معين به ظهور مي رسد، باز شناخت. مولفه هاي پربسامد هويت ايراني، خصايص اصلي وبن مايه هاي فرهنگي ايراني، در انواع ادبي با ساختارهاي متفاوت، ظهوري مشابه دارند.
دراين مقاله، پس از بازشناسي و بررسي مفهوم ايران و ايراني، از طريق بررسي ادب پارسي تا حمله مغول، كوشش شده است تا پربسامدترين مولفه هاي فرهنگي هويت ايراني جستجو و از طريق نمونه هاي بارز آن معرفي گردند.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله، يكي از صور خيال شاعرانه، يعني تشبيه تفضيل را، در شعر عماد فقيه كرماني، بررسي مي كند؛ در آغاز، به جايگاه و ارزش تشبيه، در نقد بلاغي مي پردازد، آن گاه به شيوه هاي نوسازي تشبيه اشاره مي كند و يكي از مهمترين آنها را، تفضيل مي داند. تشبيه تفضيل درشعر عماد، از لحاظ كمي، با سه تن از شاعران سبك خراساني مقايسه مي شود؛ به ويژگي هاي تشبيه تفضيل در شعر عماد اشاره و سازگاري اين شگرد بياني با محتواي عرفاني شعر عماد يادآوري مي شود افزوني تشبيه تفضيل در بيت هايي كه به صامت« ت» ختم مي شود، گزاره ديگر بررسي مقاله است. همه اين بررسي ها با انتخاب نمونه اي 10 و 20 درصدي از شعر عماد تحقق مي يابد. سخن آخر آن كه افزوني و شمار گسترده تشبيه تفضيل در شعر عماد، به عنوان شاعري در محدوده سبك عراقي، مي تواند يكي از ويژگي هاي سبكي شعر عماد فقيه را، از ديدگاه صور خيال شاعرانه رقم زند.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به بررسي « مضامين» رايج در شعر برخي از شاعران قرن نهم پرداخته ايم. از آن جا كه مضامين شعر قرن نهم، از گستردگي و تنوع ويژه اي برخوردارند؛ از ميان آنها ده مضمون رايج تر از جمله: منقبت، مدح،‌ عرفان، عشق مجازي، خدا، غم، فراق، بي اعتباري دنيا و اغتنام فرصت را انتخاب كرده و در باب آنها، به جستجو در ديوان هاي شاعران برجسته قرن نهم، از قبيل: جامي، شاه نعمت اله ولي، هلالي جغتايي، اهلي شيرازي، بابا فغاني شيرازي، قاسم انوار، انسي و كاتبي پرداخته ايم.
ترتيب ذكر مضامين براساس فراواني و شيوع آنها مي باشد و در هر مورد، به مقايسه و ذكر تفاوت هاي ساختاري و معنايي اين مضمون ها در قرن نهم با ساير دوره ها پرداخته و قالب هاي رايج هر مضمون را ذكر كرده و سپس به ذكر نمونه هايي از شعرهايي كه درآن ها از اين مضامين سخن رفته، مبادرت نموده ايم.
در پايان، به نتيجه گيري و ارائه نموداري از كميت اين مضامين، درشعر قرن نهم پرداخته ايم.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله، تمام قالبهاي شعر فروغ فرخزاد، مورد بررسي قرار گرفته است. اگر سه عنصر وزن، قافيه، و شيوه نوشتاري را، عناصر موثر در به وجود آمدن قالب هاي شعر بدانيم، قالب هاي موجود در پنج مجموعه شعر او را، مي توانيم به قالبهاي: نيمه سنتي، چهار پاره نو،(عامي- آهنگي) نيمايي و نيمايي نو(سبك شخصي فروغ) تقسيم نماييم. عنوان هاي (عامي – آهنگي) و نيمايي نو (سبک شخصي فروغ)، عناويني است كه با توجه به شكل اشعار، به بعضي از اشعار فروغ فرخزاد نسبت داده شده است. بحث محوري اين مقاله، درباره قالب نيمايي نو( سبك شخصي فروغ) است كه ضمن نقد و رد نظر بعضي صاحب نظران، نظريه جديدي ارائه گرديده و نوعي آشنايي زدايي، نسبت به قالب نيمايي، براي نزديك شدن شعر به طبيعت نثر كه در اين اشعار وجود دارد، نشان داده شده است.

 نسخه قابل چاپ

هدف اين مقاله، بررسي و بيان منابع و قواعدي است كه اهل عرفان و حكمت و معبران، درتاويل و تعبير رويا از آنها استفاده مي كردند. اگر رويا را به يك متن تاويل پذير تشبيه كنيم، دريافت مي شود كه خوابگزاران قديم، در تاويل اين متن، هم به عبارات متن يا نمادها، هم به احوال نويسنده متن و هم به اوضاع تاريخي و شرايط اجتماعي وي نظر داشتند. به سخني ديگر، خوابگزاران قدما برسه پايه قرار داشت: نمادهاي رويا، احوال بيننده رويا و شرايط زمان و مكاني اي كه رويا در آن ديده شده است.
خوابگزاران قديم در تعبير و تاويل نمادهاي رويا، به منابع و ماخذي استناد مي جستند؛ قرآن مجيد و احاديث و امثال، از مهمترين منابع آنان در تعبير رويا بود. يافتن تناسب هاي ميان نمادها و معني آنها، از طريق عقل يا دل نيز از راه هاي پي بردن به مفهوم و معني صور ظاهر شده در رويا، بود. توجه به احوال بيننده رويا نيز در تاويل و تعبير نقش به سزايي داشت. از اين رو، دين، زبان و حرفه رويا بين، به هنگام تعبير، مورد سوال قرارمي گرفت. به جز توجه به احوال شخصي كه خواب ديده است، زمان و مكان ديدن رويا، در تعبير و تاويل نقش مهمي ايفا مي كرد.
در اين مقاله، ضمن بررسي و تحليل منابع و قواعد رويا ازديدگاه قدما، نظريه هاي روانكاوان معاصر نيز در پاره اي موارد، نقل شده است.

 نسخه قابل چاپ

«از خود بيگانگي»، به معني دورشدن از اصل خويش، موضوعي است كه در دوران هاي مختلف، مورد توجه دانشمندان بوده است؛ اما در عضر جديد و درجامعه صنعتي، به شكل تازه اي ظهور كرد و چهره خويش را نمودار ساخت؛ به طوري كه دانشمندان بزرگ جامعه شناس، درباره اين پديده هشدارها داده و جامعه را از آن بر حذر داشته اند.
در جامعه شناسي «از خود بيگانگي»، درحوزه تقسيم فني كار ( تكنولوژي)، از جنبه فردي و اجتماعي توجه صاحب نظران را به خود جلب كرده است؛ زيرا در اين راستا، انسان يا نسبت به خود، بيگانه مي شود يا نسبت به جامعه. در جوامع صنعتي، توكويل را اولين كسي دانسته اند كه بدون ذكر « اليناسيون» به تبيين آن پرداخت. سپس ماركس، اين ديدگاه ها را تكميل كرد؛ البته برخي از اين دانشمندان تنها از ديدگاه اقتصادي، به اين موضوع نگريسته اند و ميشل فوكو، آلن تورن و ملوين زيمن نيز ديدگاه هاي خويش را، در اين باره تبيين كرده اند.
در متون ادب فارسي نيز اين موضوع، نه تنها از جنبه ظاهري؛ بلكه ازجهات مختلف، مورد توجه قرار گرفته است. ناصرخسرو، يكي از اولين شاعراني است كه با مطرح كردن ارزش انسان و اهميت او، با توجه به اوضاع اجتماعي، فرهنگي و سياسي روزگار خود، درباره اين بيگانگي، سخن مي گويد و انسان ها را ازغفلت و بي خبري نسبت به جايگاه خويش، بر حذر مي دارد. او گرفتار شدن انسان را به زرق و برق هاي دنيوي و اسارت در چنگال ديو، دور شدن ازمقام خود مي داند و کفتاروارگي را رمز بزرگ غفلت مي شمارد.

 نسخه قابل چاپ

كاربرد عددها در باورهاي مردم، جايگاه خاصي دارد؛ به گونه اي كه بعضي از آنها را، مقدس و برخي را شوم مي پندارند.
عدد سه يكي از عددهايي است كه در اعتقاد مردم مقدس بوده و در آيين ها به آن توجه خاصي شده است؛ اما انديشه وران درباره اعتقادات مربوط به اين عدد سخني نگفته اند.
در اين مقاله كه با عنوان «جايگاه عدد سه در فرهنگ و آيين هاي باستاني ايرانيان» تهيه گرديده است نگارنده درباره ارزش عدد سه در فرهنگ و آيين مردم ايران زمين تحقيق كرده و سعي كرده است كه شواهد معتبر از منابع مهم فرهنگي ايرانيان را براي اثبات تقدس اين عدد ذكر كند.

 نسخه قابل چاپ

در پژوهش حاضركوشش شده، تصوير و جایگاه زن در داستان هاي عاميانه «سمك عيار» و «داراب نامه» بررسي و تحليل شود. اين پروهش تاكيد دارد: زن در داستان هاي عاميانه، برخلاف اشعار و آثار كلاسيك، حضوري موثر و سازنده دارد و در عين اين كه در انديشه ورزي، حكومت، پهلواني، عياري و عشق، حضوري تاثيرگذار دارد. گاه در پاره اي موارد، مورد توهين قرارمي گيرد و حضورش ناديده انگاشته مي شود. چون داستان هاي عاميانه، متعلق به عامه مردم هستند، زنان اين داستان ها مانند زنان در طبقات فرودين جامعه، حضوري گسترده تر از زنان اشراف دارند. به طور كلي حضور زن در اين داستان ها به واقعيت نزديك است و تصويري به نسبت واقع بينانه از چهره وي نمايانده مي شود. به عبارت ديگر نه چهره كاملا مثبت دارد و نه كاملا منفي.

 نسخه قابل چاپ

آتش يكي از عناصر بنيادي، در تكوين هستي و در جهان مادي به شمارمي آيد. با رويكرد به ارزش و اهميت آن در زندگي بشر، از دوره هاي باستان تاكنون، روايت هاي اعتقادي و آييني زيادي را نقل كرده اند. روايت هايي كه واقعيت هاي زندگي را در دوره باستان تشكيل مي دادند؛ ولي بعدها به صورت نمادهايي در دوره هاي پسين در آمدند. رهيافت به نمود و نماديندگي آتش در اسطوره ها و بازتاب آن، در متون اساطيري و حماسي ايران، اوستا و شاهنامه فردوسي، هدف اين جستار است.
همانگونه كه در متن اشاره خواهد شد، «آتش» از ديدگاه روان شناسي نيز مورد بحث و بررسي قرار گرفته است؛ البته تفسير اين نماد در اسطوره ها و رويا، بيشتر بر مبناي روان شناسي فرويد صورت گرفته است.
از گونه هاي آتش در اوستا، مي توان از«آتش آييني»، «آتش نابودكننده (رستاخيز)» و «آتش آزمون» نام برد. ازآن جايي كه اسطوره هاي ملت ها، در پيوند با يكديگراند، به تبار مشترك آنها بر مي گردد، اسطوره آتش نيز در گذار خود از ملتي به ملتي ديگر، به ويژه، هند و ايران، دچار همساني و دگرساني هايي شده است. آتش در متون اوستا كانون مناسك و نيايش ها است. ايزد آتش و آتش بهرام داراي ارزش و اهميت بيشتري است. شاهنامه فردوسي كه پي گير مفاهيم آتش از دوره باستان و مزديسنان است، گونه هاي آتش، به ويژه آتش آزمون، آتشي كه براي سياوش برافروخته شد، در آن نمود بيشتري دارد. روي هم رفته، اين متن در بردارنده باورهاي آييني در پيوند با آتش است. سخن آخر اين كه ريشه اين باورمندي ها را، در نقش ارزش آتش در زندگي بشر، و در تفكر انسان دوران اسطوره اي براساس و بنياد خيال، بايد دانست.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله، به بررسي آثار داستاني صادق چوبك، از جهت عوامل فني داستاني، مانند طرح، شخصيت، گفت وگو و... اختصاص دارد. هدف اصلي آن است تا شيوه برخورد، چوبك، به عنوان يكي از تواناترين نويسندگان داستان كوتاه، با عوامل مدرن داستان نويسي شناخته و ازاين رهگذر، سبك نويسندگي وي نيز مشخص شود. ميزان تاثير مكتب ادبي ناتوراليسم و نيز نهضت مدرنيسم، بر شيوه داستان نويسي چوبك، از ديگر اهداف اين مقاله است.

 نسخه قابل چاپ

در ادبيات فارسي كهن، ادبيات نمايشي به عنوا ن يك نوع مستقل ادبي وجود ندارد؛ ولي جنبه هاي نمايشي در ديگر انواع ادبي، به چشم مي خورد. در مقاله حاضر، نخست تعريف نمايش و سپس وجوه تمايزآن ازادبيات، براساس مفهوم تماس در نظريه ارتباطي رومن ياكوبسن و به شيوه مباحث فلسفه ادبيات، ارائه شده است. آنگاه براساس نمونه هاي منظوم و منثور و بررسي ويژگي هاي نمايشي آنها، استدلال شده است. كه زبان، خاصه در اشكال متكامل خود، به طور طبيعي تا حد زيادي جنبه نمايشي دارد. بر همين اساس، در پايان نتيجه گيري شده كه اگر از اين ديدگاه به آثار ادبي فارسي نگريسته شود، جنبه هاي نمايشي، نه تنها در ادبيات داستاني؛ بلكه حتي در ادبيات غنايي نيز ديده مي شود.

 نسخه قابل چاپ

هدف از اين پژوهش، كاوشي در ميزان و چگونگي شايست ها و نشايست ها، در دو حماسه ايران و يونان است. شايد منصفانه تر اين باشد كه ارزش ها و ضد ارزش هاي هر قومي در جغرافيا و تاريخ آن قوم واكاري و بررسي شود؛ اما از آن جا كه مبناي شناخت ارزش ها و ضد ارزش ها، مفاهيم انساني و فرهنگ انساني است؛ بيراه نيست اگر از فاصله سال ها و سده ها، اكنون به گذشته ها بنگريم و قضاوت كنيم و آنچه را در خدمت فرهنگ انساني است، تحت عنوان شايست ها و ضد آن را با نام نشايست ها دسته بندي كنيم.
اين تلاش، براي شناخت شايست ها و نشايست هاي ايلياد هومر و شاهنامه فردوسي است و براي اين كه انصاف را در فضاي حماسي لحاظ كرده باشيم؛ به بخش پهلواني شاهنامه توجه خاص داشته ايم. شيوه كار، براساس خوانش دقيق متن دو حماسه و گزينش نمونه هايي است كه بتواند نمادي از كليت آن حماسه ها باشد. از يافته هاي اين پژوهش اين است كه نمونه هاي شايست ها در هر دو حماسه قابل توجهند؛ اگر چه در مقام مقايسه، ميزان آن در ايلياد كمتر است؛ ضمن اين كه بايد به حجم كمتر ايلياد نيز توجه كرد.

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ

 نسخه قابل چاپ