جزوات و مقالات فلسفی

با اينکه رئاليسم مفهومي شناخته شده و پرکاربرد است، اما با رجوع به منابع مربوط روشن مي شود که اين مفهوم تعريفي يکسان و مورد اتفاق ندارد. پرسش هايي که در بحث از رئاليسم طرح شده اند، گسترده اند و به حوزه هاي مختلفي مانند وجود شناسي، الهيات معناشناسي، معرفت شناسي، منطق، روش شناسي، اخلاق تعلق دارند و به همين دليل، در تعريف اين مفهوم بسته به حوزه مورد بحث از معيارهاي متفاوتي استفاده شده است. در اين نوشتار ضمن بررسي معيارهاي گوناگوني که در تعريف مفهوم رئاليسم به کار گرفته شده است تلاش خواهد شد تا از معيار وجودشناختي به عنوان وجه اشتراک اين معيارها دفاع شود.

 نسخه قابل چاپ

يکي از مسايلي که در حوزه دين شناسي در قرون اخير در غرب مطرح شده، دين و زبان مربوط به آن است. معناشناسي صفات الهي، مشکل تعارض علم و دين، پيدايش مکاتب فلسفي معارض چون پوزيتيويسم و پوزيتيويسم منطقي از عواملي است که بحث زبان دين را در ميان فلاسفه و متکلمان مطرح کرد. معرفت بخشي در گزاره هاي ديني از چالش هاي شايان توجه دين پژوهي معاصر در زبان دين است و از پرسش معناداري يا بي معنايي و نگرش هاي پوزيتيويسمي اهميت فزون تري دارد. در اين باب، ويتگنشتاين در دو مرحله از حيات فلسفي خود دو راي کاملا متفاوت را ابراز نموده است. در تلقي نخست، يعني نظريه تصويري معنا، زبان، تصويري از واقعيت امور است. وي در ديدگاه دوم، يعني نظريه کاربردي معنا، بازي هاي زباني را مطرح کرد. مقاله حاضر ضمن تبيين نظريه بازيهاي زباني با مراجعه به منابع اصلي، به نقد آن ميپردازد.

 نسخه قابل چاپ

از منظر بسياري از فيلسوفان دين و متکلمان مهم ترين مبناي نظري باور به حيات بعد از مرگ، نظريه دوگانه انگاري نفس و بدن است. امروزه فيزيکاليسم مهمترين چالش در برابر اين نظريه است. فيزيکاليسم نظريه اي است که نفس و حالات نفساني را يا غير واقعي و توهم محض مي داند (فيزيکاليسم حذف گرا) و يا آنها را به امور صرفا مادي فرو مي کاهد (فيزيکاليسم فروکاهش گرا). نظريه «اين هماني ذهن و مغز» يکي از شاخه هاي فيزيکاليسم فروکاهش گرا است. بر مبناي اين نظريه نفس و حالات نفساني چيزي جزء فرايندهاي مغزي و عصب شناختي نيستند، و از اين رو، مرگ جسم به معناي نابودي نفس و حالات نفساني نيز هست. در اين مقاله، ضمن معرفي نظريه اين هماني ذهن و مغز و بيان مباني آن (اصل بسته بودن و اصل امساک)، نشان داده ايم که اصل بسته بودن، اولا قابل اثبات نيست و ثانيا با فرض صحت، به تنهايي در اثبات اين هماني ناتوان است و اصل امساک به جهت تعارض با اصل لايبنيتز قابل به کارگيري در مورد نزاع نيست.

 نسخه قابل چاپ

دانش اقتصاد با وجود اين که در علوم تجربي رقم خورده است، اما متاثر از اعتقادات و ارزش ها است. به علاوه، نظام هاي اقتصادي که اهداف و جهت دهي اين دانش را به عهده دارند، نيز بر مباني کلامي و ارزشي استوار مي باشند. توسعه پايدار يکي از مقولات دانش اقتصاد است که در دهه هاي اخير توجه بسياري از دانشمندان توسعه را به خود جلب کرده است. نگراني هاي ناشي از تخريب محيط زيست و از بين رفتن حقوق نسل هاي آتي، علاوه بر اقتصاددانان، دانشمندان علوم ديگر را نيز به تامل واداشته است.
فرضيه ما در اين تحقيق اين است که ناکارآمدي نظام سرمايه داري در غلبه بر مشکل ناپايداري توسعه، ناشي از مباني فلسفي و کلامي اين نظام بوده و نظام اقتصادي اسلام با بهره مندي از تعاليم دين مبين اسلام، بر مبايني استوار است که زمينه پيامدهاي منفي توسعه يافتگي را از بين برده و رفاه عمومي همه افراد را اعم از انسان هاي موجود و افراد نسل هاي آتي را تامين خواهد کرد. در اين مقاله با استفاده از آيات و روايات به معرفي مباني کلامي توسعه پايدار پرداخته و اثبات خواهيم کرد که اين مباني زمينه توسعه پايدار را فراهم مي کند.

 نسخه قابل چاپ

توماس آکوئيناس ذيل بحث نبوت که خود ذيل بحث لطف الهي است، مفهوم نبوت طبيعي را به کار مي گيرد و آن را از نبوت الهي که عطيه روح القدس است، جدا مي کند. او تبيين فيلسوفان از جمله ابن سينا را از نبوت، تنها در حيطه نبوت طبيعي مي گنجاند. اين نوشتار مي کوشد تا با تحليل معنايي نبوت طبيعي ناظر به مباني آکوئيناس، معني دقيق آن را روشن کند، هم چنين در پي روايي نسبت نبوت طبيعي به تبيين ابن سيناست.
علاوه بر آنکه مفهوم نبوت طبيعي نزد آکوئيناس به رغم سعي او در شفاف سازي مبهم باقي مي ماند، اين مفهوم در پيوند با نظر او آموزه اي قدسي است و هم چنين بستگي به نحوه اکتساب عقلانيات دارد. که در اينها با ابن سينا اختلاف مبنايي دارد. همين اختلاف رويکردها مي تواند به اين نتيجه رهنمون شود که تبيين ابن سينا حداقل از ديدي دروني، نبوت کاملا الهي است و برآمده از طبيعت نيست. استفاده آکوئيناس از مفهوم نبوت طبيعي که در راستاي مباني اوست، در حقيقت راه را براي تبيين فلسفي نبوت مي بندد.

 نسخه قابل چاپ

تعارض علم و دين از چالش هاي اساسي فرا روي عالمان ديني از گذشته تاکنون بوده و هست. آنان همواره در پي تبيين سازش ميان اين دو مقوله بوده اند. از جمله امام محمد غزالي تلاش هاي فراواني در اين زمينه انجام داده و از تاويل، در جهت حل تعارض علم و دين بهره برده است. در مقاله حاضر، نخست به راهکارهاي عمده در مساله تعارض علم و دين اشاره شده و پس از آن ديدگاه غزالي در اين خصوص، تبيين گرديده و در ادامه به نگرش نويني که برگرفته از راي غزالي است، اشاره مي شود.
اين رويکرد، راه رهايي از مشکل تعارض علم و دين را در تصحيح نگرش ما به گزاره هاي علمي و ديني مي داند. طبق اين نظر گزاره هاي علمي، گزاره هايي ظني هستند، نه قطعي. و معرفت حاصله از گزاره هاي ديني نيز غالبا معرفتي ظني بوده، نه يقيني، از اين رو، دليلي بر ترجيح يکي از اين دو گزاره بر ديگري وجود ندارد و بايد تعارض را به حال خود واگذاشت و از اين طريق، هيچ چالشي براي دين به وجود نمي آيد، زيرا فهم ما از گزاره هاي ديني، فهمي ظني است و اسناد معناي درک شده، به شارع، اسنادي ظني مي باشد. بنابراين گزاره هاي علمي ولو قطعي باشند، توانايي ابطال و تکذيب گزاره هاي ديني را نخواهد داشت. زيرا نهايتا تعارض علوم بشري با نوعي فهم از دين است که انتساب قطعي به دين و شارع ندارد.

 نسخه قابل چاپ

ابن سينا سعادت را به مطلوب بالذات و غايت لذاته تعريف مي کند. او سعادت را از يک حيث به دو قسم 1.سعادت در قياس با قواي مختلفي نفس و 2.سعادت در ارتباط با خود نفس تقسيم مي کند. او از جهت ديگر، سعادت را به جسماني (بدني) و روحاني (نفساني) تقسيم مي کند و بر اين باور است که سعادت روحاني اصل و سعادت جسماني فرع است. هم چنين از حيث ديگر، سعادت را به مطلق و مقيد تقسيم مي کند و مدعي است که سعادت و شقاوت مطلق در دنيا قابل حصول نيست. و در نهايت، در پاسخ به پرسش چيستي سعادت قصوي و امکان دست يابي به آن در دنيا، سخن مي گويد. گرچه بوعلي در آثار متعددش درباره ملاک دست يابي به سعادت عظمي به گونه اي متفاوت اظهارنظر مي کند، اما اين وجوه مختلف قابل جمع هستند و در مورد امکان دست يابي به سعادت قصوي در دنيا، بر اين باور است که اين امر در دنيا دست يافتني نيست.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله به تبيين و توضيح مفاهيم حکايت، حکمت و علم و نيز رابطه آن ها با مفاهيم تاريخ، تفکر، فلسفه، علم قديم و علم جديد، پرداخته شده است.
سرزمين ايران در طول تاريخ، پيوسته محل تولد، توسعه و ظهور علم بوده و علم ايراني داراي پيشينه، حکايت و حکمت خاص خود بوده است و آن حکايت و حکمت علم، از وجوه گوناگون هستي شناختي، معرفت شناختي، تاريخي و قومي با يکديگر نسبت واقعي و حقيقي داشته اند و هرگز حکايت و حکمت علم در ايران از هم منفک نبوده است، حکمت «بود» حکايت و حکايت «نمود» حکمت علم ايراني بوده است.
در دوره درخشان علم ايراني (دوره باستان و دوره اسلامي) بينش و نگرش عالمان ايران زمين در کنش و عمل علمي آنان متجلي و متبلور بود. حکايت و حکمت علم در ايران يک وحدت حقيقي و عيني داشته و در هستي و جان و دل دانشمندان ايراني جلوه گر شده بود.

 نسخه قابل چاپ

شناخت از راه کشف و شهود يکي از راه هاي معرفت و شناخت خداوند است که در اين مقاله پس از تعريف کشف و شهود و بيان تفاوت بين کشف و کرامت و بيان کشف رحماني و شيطاني، به ضرورت نياز به ميزان صدق در کشف و شهود پرداخته شده که از نظر عرفا عبارتند از: عقل، کتاب و سنت.
سپس به بررسي ميزان اعتبار کشف و شهود در آيات پرداخته شده که عبارت است از: آيه لقا اله، آيه عباداله المخلصين، آيه شهود، آيه رويت ملکوت آسمان و زمين، آيه يجعل لکم فرقانا، آيه جهاد با نفس و آيه ميثاق.
هم چنين به بررسي ميزان اعتبار کشف و شهود عرفاني از ديد گاه روايات پرداخته شده که عبارت است از: روايت اخلاص، خطبه 87، 222 و خطبه چهارم نهج البلاغه، حديث عنوان بصري، حديث نگرش مومن به نور الهي، حديث معراج پيامبر (ص)، حديث قرب نوافل، حديث مشاهده حق با حقايق ايمان، روايت تحف العقول، دعاي عرفه و مناجات شعبانيه و در پايان به بيان نتايج خواهيم پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

ويتگنشتاين يكي از مهم ترين فيلسوفان قرن بيستم است كه آرا و نظرات وي در هر دو دوره مختلف فكري او در مسايل متعدد از جمله دين تاثيرگذار بوده است. تفكر وي درباره دين در فلسفه نخستش در رساله منطقي - فلسفي انعكاس يافته است. او با طرح نظريه تصويري معنا و تمايز ميان گزاره هاي با معنا و بي معنا سعي كرده است كه گزاره هاي ديني را جزو گزاره هايي بداند كه معناي متعارف ندارند. به اعتقاد ايشان درباره چنين گزاره هايي بايد سكوت كرد. اين گزاره ها بيان كردني نيستند، بلكه خود را در نحوه عمل، هنر و رفتار ما نشان مي دهند.

 نسخه قابل چاپ

در مكتب تشيع، امامت يكي از اصول مسلم اعتقادي است. اين اصل در رديف مقام نبوت جاي دارد. متفكران و انديشمندان زيادي همواره در طول تاريخ تشيع، در قالب مكاتب فلسفي و كلامي به اثبات و تبيين اين اصل پرداخته اند. آن ها ويژگي هاي دارنده اين مقام را به طور مفصل تفسير كرده اند. در همين راستا، حكمت متعاليه به عنوان يكي از مكاتب مهم فلسفي در جهان اسلام به تبيين و تحليل شئونات و جايگاه امامت پرداخته است. پيروان اين مكتب كه در راس آن صدرالمتالهين شيرازي است، مباحث مهمي را حول اين محور تفسير كرده اند. از جمله اين مسايل مي توان به اثبات اصل امامت به عنوان يكي از مباني اعتقادي، عينيت مقام امامت، وجود امام و ضرورت عقلي آن، نص بر امامت، شيوه تعيين و انتصاب وي، بيان مبناي فلسفي اوصاف امام و پيوند اين اوصاف با امام و عدم امكان قطع رشته امامت از روي زمين اشاره كرد.

 نسخه قابل چاپ

موضوع عالم ذر، همواره يکي از بحث برانگيزترين مباحث قرآني و اسلامي بوده است و مفسران، متکلمان، فيلسوفان و عارفان مسلمان درباره آن بسيار سخن گفته اند. آن چه از ظاهر آيات و به ويژه روايات اسلامي بر مي آيد، اين است که هر انساني قبل از تولد از مادر، در عالمي به نام عالم ذر، (در مرحله اي به صورت روح محض و در مرحله اي ديگر، همراه با بدني خاص به نام بدن ذري) وجود فردي حقيقي داشته است. عده اي از انديشمندان مسلمان اين برداشت از ظاهر آيات و روايات را نمي پذيرند و هر يک به گونه اي خاص، اين ظواهر را توجيه و تاويل کرده و اشکالاتي را به آن برداشت ظاهري وارد کرده اند. مقاله حاضر به ذکر بعضي از مهم ترين اين اشکالات مي پردازد و به آنها پاسخ مي گويد.

 نسخه قابل چاپ

ابن رشد برهان سينوي بر اثبات واجب الوجود را نمي پذيرد و آن را جدلي مي داند. در چرايي اين عدم پذيرش، نويسندگان بر دلايلي تکيه کرده اند، بعضي بر اين باورند که ابن رشد نتوانست به نحوه عروض وجود بر ماهيت، آن گونه که ابن سينا معتقد بود، برسد. هم چنين وي نتوانست امکان ماهوي را دريابد و امکان ذاتي را از امکان استعدادي تمييز دهد؛ از اين جهت، در فهم برهان ابن سينا عاجز ماند و اين عجز باعث شد که برهان سينوي به طور صحيح به غرب منتقل نشود. اما ابن رشد هم امکان ماهوي و هم نحوه عروض وجود و ماهيت را مي شناخت، اما با توان فلسفي آن دوره که هنوز مساله اصالت وجود و مساله جعل وجود مطرح نبود، امکان ماهوي نمي توانست پايه برهان قرار گيرد و او مجبور بود که ممکن را به حقيقي (موجودات داراي قوه و فعل) و ممکن ضروري تقسيم کند تا بتواند چهره معقولي از برهان به دست دهد.

 نسخه قابل چاپ

هنر مقدس با ساحت قدسي و متعالي در ارتباط است. از اين رو، براي تعريف هنر مقدس، نخست بايد تمايز ميان «امر مقدس» و «نامقدس» را درک کرد و سپس ارتباط آن را با دين دريافت. اثر هنري، غير از شان شييي، شان «ديگري» هم دارد و تجلي «عالمي ديگر» است که به واسطه اثر هنري نشان داده مي شود. بشر از ابتداي تاريخ و حتي پيش از آن، زندگي آميخته با هنر را تجربه کرده و در بسياري از موارد از طريق آثار هنري با الوهيت ارتباط داشته است، از اين رو، بايد ديد که آيا جدايي دين از هنر امکان پذير است؟ از سويي نگرش هاي متفاوت به هنر واکنش هاي متفاوت اديان را نيز در پي داشته است که بارزترين آن نگرش هاي شمايلي، غير شمايلي و شمايل شکنانه نسبت به تمثال ها مي باشد. اما به هر حال، مي توان مشاهده کرد که نقش هنر در تجلي آموزه هاي ديني انکارناپذير است.

 نسخه قابل چاپ

الهيات قرآن بيش از هر چيز بر يگانگي خداوند تکيه کرده است و شعار نخستين قرآن کريم «لا اله الا اله» مي باشد، شعاري که بيش از 60 بار در قرآن تکرار شده است و اولين سخن پيامبر (ص) کلمه توحيد و اخلاص مي باشد. احد در مورد يکتا و يگانه دانستن و يگانگي خداوند متعال از نگاه هستي شناسي است، مرز ميان کفر و ايمان تلقي شده و با اعتقاد به آن است که انساني موحد مي شود. اين مقاله درصدد است که با استدلال متوسط همين معاني را افاده کند.

 نسخه قابل چاپ