جزوات و مقالات فلسفی

در نظريه ادراكات اعتباري علامه طباطبايي، موجـود زنده در انجام هر فعلـي غـايتي را دنبـال مي كند. اين غايت كـه صـرفا نوعي اعتبار است، مطابقي جز در ظرف وهم ندارد. از نظر ايشان امور عدمي نيز اغلب نوعي اعتبارند، لذا هيچ نحوه وجود خارجي ندارند. تنها جايي كه مي توان كم ترين شباهتي را در باب اين نظريه ميان علامه و شلاير ماخر ديد، نتايج نظريه ايشان در بحث تفسير متن مقدس است. شلايرماخر را پدر هرمنوتيك دانسته اند. او بر اساس راست كيشي نوين اشارات متافيزيكي كتاب مقدس را نه تمثيل كه حتي استعاره دانسته است و اشارات متافيزيكي كتاب مقدس، براي مثال مساله شر، را عدمي مي داند.
استعاري دانستن امور عدمي نزد شلايرماخر با آنچه علامه اعتباري مي خواند چندان قابل مقايسه نيست، هرچند تفاوت هاي ژرفي بين اين دو نظريه قابل بيان است كه در بخش پاياني به آن خواهيم پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

ظهور و آفرينش عالم از نظر فيلون و ابن عربي حاصل تحقق اراده خداوند يكتاست. هر دو متفكر كه از سويي به ذات آفرينشگر متعال معتقدند و از سويي ديگر از نياي فكري مشترك، يعني افلاطون و افلاطون گرايي تاثير پذيرفته اند، مي كوشند تا چگونگي آفرينش عالم كثير توسط خداوند واحد متعال و منزه را تبيين كنند. از نظر ايشان فرايند خلقت مراتب و مراحلي دارد، و براي توضيح اين موضوع، هر دو متفكر با نگرش ها و اصطلاح هاي خاص خود به آن پرداخته اند. اين نوشتار در پي آن است تا نشان دهد چگونه اين دو انديشمند تاثيرگذار بر تاريخ تفكر بشري در تبيين خلقت عالم از چشم انداز هاي مشتركي برخوردارند.

 نسخه قابل چاپ

کانت مدخل نظام فلسفي خود را در کتاب سنجش خرد ناب قضيه قرار داده است. و بر پايه تقسيمي چهارگانه از قضيه و تحليل و بررسي هر يک از اقسام تلاش مي ‌کند تا لوازم و نتايج مورد نظر خود را بگيرد.
او مسايل مهمي از قبيل امکان مابعدالطبيعه، توجيه عليت، ضرورت و کليت، تبيين مباني علوم طبيعي و مانند آن را بر پايه همين تحليل و تقسيم استوار کرده است. اگر ثابت کنيم که شروع او ناصواب است و راه‌ هاي ديگري براي تبيين - مثلا ضرورت و کليت - وجود دارد، توانسته ‌ايم مبناي بسياري از تصورات کانت را باطل کنيم. ما در اين مقاله راه ديگري پيموده ‌ايم و نشان داده ‌ايم که نظر کانت مخدوش است. ما به وضوح نشان داده‌ ايم که همه قضايا تحليلي پسيني است.

 نسخه قابل چاپ

علم و دين به لحاظ نظري دو جنبه متفاوت از فهم انسان و به لحاظ عملي دو مشغله بنيادي او به شمار مي ‌آيند. از آنجا که علم و دين، هر دو درباره حقيقت اظهار نظر مي ‌کنند، به ناچار پرسش در خصوص ارتباط ميان آنها مطرح مي ‌شود. ديدگاه ‌هاي تمايز، تعارض تلاقي و تاييد و مکمليت هر کدام به يک دغدغه اصيل از نحوه ارتباط ميان علم و دين توجه کرده و در عين حال حاوي نقاط ضعف و اشکالات اساسي مي ‌باشند. روش ‌شناسي برنامه ‌هاي پژوهشي لاکاتوش، مدل مناسبي براي تبيين نظري نحوه ارتباط ميان علم و دين به شمار مي ‌آيد. با تعديل در برنامه پژوهشي لاکاتوش مي ‌توان نظريات علوم تجربي را به برنامه ‌هاي علمي - فلسفي و الهيات اديان توحيدي را به برنامه ‌هاي ديني - فلسفي مبدل ساخت. با ارايه رهنمودهاي ايجابي و سلبي در اين خصوص، مي‌ توان رابطه ميان علم و دين را به يک گفتگوي سازنده و غنابخشي متقابل و سازگار تبديل کرد. در اين مقاله ضمن تشريح اين مدل، با ارايه يک نمونه از نظريات علمي (اصل آنتروپيک) به تبيين رابطه آن با دين بر مبناي مدل مذکور مي ‌پردازيم.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله مي ‌کوشد تا تصويري از جايگاه سقراط را در رهيافت ديني و اگزيستانسياليستي کي ‌يرکگور نشان دهد. کي ‌يرکگور در نوشته ‌هاي خويش تحت تاثير شديد سقراط قرار دارد و از روش سقراطي سخن مي ‌گويد. وي او را با حضرت ابراهيم، «شهسوار ايمان»، مقايسه مي‌ کند و مي ‌کوشد تا سقراط مشرک و غيرمسيحي را در بستر تفکر مسيحي خودش بگنجاند و از اين رو از سقراط به عنوان قهرمان تراژدي نيز ياد مي ‌کند. کي ‌يرکگور خود را سقراط قرن نوزدهم مي ‌پنداشت و معتقد بود، وظيفه او همان وظيفه سقراطي است. اين مقاله با استناد به برخي نوشته ‌هاي کي ‌يرکگور به بررسي اين تصوير مي ‌پردازد.

 نسخه قابل چاپ

سعادت به عنوان مساله ‌اي فلسفي از اين جهت که مبين برترين منزلت و غايت کمال عقل و فضل آدمي است پيوسته محل توجه فيلسوفان قرار گرفته است. آيا همه فيلسوفان يک معنا از سعادت را در نظر داشته ‌اند؟ آيا در تعين و مصداق آن اتفاق نظر دارند؟ آيا سعادت به معناي فلسفي مي ‌تواند مفاهيم ديني يا اخلاقي را دربر داشته باشد؟
اين منزلت، اگر چه از حيث مفهوم و معناي مصطلح تا حدودي مورد اتفاق است، مصداق و تعين خارجي آن به غايت مورد اختلاف بوده و با آرا و نظريات گوناگون مواجه گرديده است، كه از اين ميان اهم يافته‌ ها و نظريات مشهور عبارتند از: اتحاد با صور نوراني، اتصال به عقل فعال، تمثل عالم وجود در نفس حكيم، و تجربه اصحاب سلوک دانستن سعادت، که محور مشترک همه آنها انحصار سعادت در محصول معرفت فلسفي و تنزيه نفس از لذت ‌هاي غيرعقلي است. در بازانديشي انتقادي ضمن بررسي چيستي و عينيت سعادت در فلسفه اسلامي تاملات و انتقادات از نگاه فلسفي و ديني تاکيد گرديده است.

 نسخه قابل چاپ

از آن جا که اخلاق يکي از اقسام حکمت عملي است، ديدگاه فيلسوفان اسلامي در تفسير عقل نظري و عقل عملي اهميت به سزايي دارد. اين مقاله بر آن است تا تمايز عقل نظري و عقل عملي از ديدگاه استاد حائري را بررسي کند.
براي ريشه يابي نظر وي، در ابتدا آراي فيلسوفاني چون فارابي، ابن سينا، قطب الدين رازي، ملاصدرا و سبزواري در باب تمايز عقل نظري و عقل عملي مطرح شده است. و پس از اشاره به نظر حائري در اين زمينه، به تفسير وي از آراي ابن سينا اشاره شده است، چرا که به عقيده وي، ديدگاه ابن سينا در کتاب هاي شفا و نجات با اشارات فرق دارد. حائري تلاش مي کند تا با ريشه يابي اختلاف نظر ابن سينا، تعارضات آراي وي را در باب تمايز عقل نظري و عقل عملي حل کند. او ديدگاه برخي از متفکران چون قطب الدين رازي و اصولياني چون مظفر را نيز به چالش مي ‌کشاند. وي تمايز قضاياي عقل نظري و عقل عملي را نيز با توجه به آراي فلسفي خود تبيين مي کند. يکي از مطالب مهم ديگر حائري در بحث از عقل نظري و عقل عملي اين نکته است که معناي عقل در عقل عملي چيست و چگونه عقل نظري به عقل عملي تبديل مي شود.

 نسخه قابل چاپ

نفس انسان مجرد است، ولي سيال و حركت نيز در ذات نفس راه دارد و عمده دليل نفي حركت در مجردات، برهان قوه و فعل است كه مخدوش است؛ زيرا در اين برهان قوه و فعل در موجود بسيط نفي شده، به دليل تناقض فقدان (قوه) و وجدان (فعل) كه همان عدم و وجدان است، در حالي كه جمع فقدان و وجدان نسبت به يک شي محال است، نه دو شي و با نفي اين برهان، محال نيست كه موجود بسيط نيز داراي وجدان و فقدان باشد، به خصوص اگر توجه شود كه فقدان و وجدان، معقول ثاني فلسفي ‌اند. ولي حركت در ذات نفس مجرد ايجاد و اعدام تدريجي نيست، بلكه ايجاد تدريجي است.

 نسخه قابل چاپ

موضوع شهروندي از مسايلي است که از گذشته‌ هاي دور مورد توجه انديشمنداني از حوزه‌ هاي مختلف علمي بوده است. از آثار فلاسفه يونان و روم تا نوشته ‌ها و آثار حکماي اسلام. جنبه‌ هايي از اين مفهوم قابل تشخيص و شناسايي است. در بحث شهروندي آنچه به نظر مي ‌آيد که واجد اهميت بيشتري باشد، ابعاد رفتاري آن است. اينکه شهروندان مطابق مباني فکري گذشته و موجود از جهت رفتاري به چه ويژگي ‌ها و خصلت‌ هايي بايد متصف باشند، مهم است. در اين نوشتار ضمن مروري بر ريشه‌ ها و ادبيات موضوعي شهروندي از گذشته دور تاکنون، به رفتارهاي شهروندي در جامعه ديني نيز پرداخته شده است. بر اساس يافته‌ هاي اين پژوهش در متون ديني اسلامي براي رفتار شهروندان مسلمان در جامعه ديني ابعاد و مولفه‌ هايي معرفي شده است که در صورت عمل به آنها و نهادينه شدنشان در زندگي اجتماعي بشر، مي ‌توان دنيايي زيبا را به انتظار نشست، که در آن طعم شيرين زندگي سالم احساس ‌شود.

 نسخه قابل چاپ

ايده اسلامي سازي علم از مسايل مهم معرفتي کشورهاي اسلامي است که ضيا الدين سردار پاکستاني، در اين زمينه به ارايه ديدگاه هاي جديدي اقدام کرده است. در نظريه او نقد سکولاريسم و شرق شناسي غربيان جايگاه محوري دارد. او تعريفي از علم ارايه مي دهد که آن را در يک سنت فرهنگي قرار داده و رجوع به سنت و قرآن و بازتعريف واژگان اساسي انديشه اسلامي، چون توحيد، را در دستور کار دارد و بر بازگشت به ديدگاه هاي متفکران بزرگ اسلامي، بويژه معرفت شناسي غزالي و جامعه شناسي تاريخي ابن خلدون تاکيد خاصي دارد و دچار برخي اشکالات نيز است. او درعين حال نگرش واقع گرايانه به دست آوردهاي عظيم غرب را براي بازسازي علم اسلامي ضرورتي اجتناب ناپذير مي داند، يعني مسلمانان با استفاده از ابزار هاي کنوني علم مدرن در چهارچوب جهان بيني اسلامي و نگرش عمل گرايانه، مي توانند فرايند اسلامي سازي علم را به سرانجام برسانند.

 نسخه قابل چاپ

بخش ديالکتيک استعلايي کتاب «نقد عقل محض» بر آن است تا با الحاق به بخش تحليل استعلايي، تصوير دقيق و روشني از نظام معرفت شناسانه کانت ارايه کند. از اين رو، نقد کانت از آراي معرفت شناختي فيلسوفان تجربي مسلک و دفاع از نظريات عقل گرايان در بخش تحليل استعلايي کتاب سنجش خرد ناب را بايد در کنار دفاع او از تجربه گرايان و نقد فيلسوفان عقل گرا در بخش ديالکتيک استعلايي مطالعه نمود، زيرا بخش اخير در واقع پايه ديگر نظريه شناخت کانت است.
چنان که مي دانيم، کانت در اين بخش سه ايده «خدا»، «نفس» و «جهان» را به عنوان ايده هاي استعلايي عقل محض به کار مي برد و معتقد است از آنجا که عقل ميل بي حد و حصري به فراروي از قلمرو مشروط به سمت امور ناشناخته و نامشروط دارد، در حالي که منطقا او را ياراي اين تعالي جويي نيست، لذا گرفتار مغالطه و تعارض مي گردد.
در اين نوشتار، ضمن بيان روايت هاي مختلف کانت از کارکرد (هاي) ايده هاي استعلايي عقل محض، اولا نشان داده خواهد شد که ايده هاي خدا، نفس و بويژه با استعانت از تجربه و داده هاي حسي و به نحو «تنظيمي»، فاهمه را در رسيدن به کمال خود مدد رسانده و به وحدت و سامان بخشي ذهني احکام و مبادي فاهمه مي پردازند، ثانيا به نقد ديدگاه کانت در باب عليت، کليت و ضرورت، تقسيم قضايا، و نيز قرايت وي از براهين اثبات واجب خواهيم پرداخت.

 نسخه قابل چاپ

بي نيازي با عدالتي جامع محقق مي شود. تحقق چنين عدالتي فرض داشتن نظريه اي جامع در مورد عدالت است. فرضيه مقاله اکتشاف چنين نظريه اي است که از گزاره هاي ذيل تشکيل مي شود:
عدالت واژه اي است اجتماعي، و به معناي استقامت جامعه يا نظام ديني در طريق شرع مي باشد.
فقيه جامعه اسلامي با توجه به مصالح و مفاسد واقعي قوانين کشور را از طريق ابزارهاي مدرن قانون گذاري وضع مي کند.
خير و سعادت بر حق و الزام مقدم است. اما خير و سعادت بشر فقط با عبوديت و الزام هاي ناشي از شرع بدست مي آيد.
جامعه عادل و متعادل از ديدگاه اسلام با نهادهاي ذيل شناخته مي شود: حقوق طبيعي و فطري، قانون الهي، برابري، برادري، عقلانيت و مصلحت.
خير و سعادت بر حق و الزام مقدم است، اما خير و سعادت بشر فقط با عبوديت و الزام هاي ناشي از شرع بدست مي آيد.
جامعه عادل و متعادل از ديدگاه اسلام با نهادهاي ذيل شناخته مي شود، حقوق طبيعي و فطري، قانون الهي، برابري، برادري، عقلانيت و مصلحت.

 نسخه قابل چاپ

بي نيازي با عدالتي جامع محقق مي شود. تحقق چنين عدالتي فرض داشتن نظريه اي جامع در مورد عدالت است. فرضيه مقاله اکتشاف چنين نظريه اي است که از گزاره هاي ذيل تشکيل مي شود:
عدالت واژه اي است اجتماعي، و به معناي استقامت جامعه يا نظام ديني در طريق شرع مي باشد.
فقيه جامعه اسلامي با توجه به مصالح و مفاسد واقعي قوانين کشور را از طريق ابزارهاي مدرن قانون گذاري وضع مي کند.
خير و سعادت بر حق و الزام مقدم است. اما خير و سعادت بشر فقط با عبوديت و الزام هاي ناشي از شرع بدست مي آيد.
جامعه عادل و متعادل از ديدگاه اسلام با نهادهاي ذيل شناخته مي شود: حقوق طبيعي و فطري، قانون الهي، برابري، برادري، عقلانيت و مصلحت.

 نسخه قابل چاپ

کتاب مقدس از همان ابتداي مسيحيت جايگاهي رفيع و بي همتا در ديانت مسيحيان داشت و براي بسياري از مومنان مسيحي هنوز اين جايگاه را حفظ کرده است. اما پس از رنسانس، به تدريج تحقيق درباره کتاب مقدس، نويسندگان آن، شيوه نگارشي آن و حتي خطاها و تناقضات آن گسترش يافت، تا حدي که پس از عصر روشنگري، کتاب مقدس در زير تيغ نقادان همچون ديگر آثار بازمانده از روزگار باستان، حلاجي و واشکافي مي شد. در نتيجه اين نقادي ها، جايگاه کتاب مقدس متزلزل شد و حجيت آن به بحران گرفتار شد. از سويي مسيحيان معتقد در برابر اين موج انتقادي، به مقابله پرداخته اند و استدلال هايي در دفاع از خطاناپذيري کتاب مقدس اقامه کرده اند و از سوي ديگر نقادان به نقد کتاب مقدس و حتي استدلال هاي مدافعان اين کتاب پرداخته اند. مقاله حاضر چهار استدلال از مهم ترين دلايل مسيحيان در اثبات خطاناپذيري کتاب مقدس را تبيين و نيز بررسي مي کند.

 نسخه قابل چاپ

مطالعه شيوه هاي رفتار و تعامل پيامبر اعظم (ص) به عنوان برجسته ترين فرستاده الهي با گروه هاي مختلف مردم، از جمله نيازهاي روزگار به شمار مي رود. شناخت اين شيوه ها مي تواند راه هاي نفوذ در دل هاي مخاطبان تبليغ و ترويج ديني را در عصر حاضر به ما بنماياند. از ميان طيف مخاطبان پيامبر اسلام، مهم ترين گروه ها مشرکان (شامل بت پرستان، ستاره پرستان و ساير پرستندگان خدايان متعدد) و اهل کتاب (شامل يهود، نصارا، صابئان و مجوس) بوده اند.
حکمت و درايت نبوي ايجاب مي کند که پيامبر (ص) با توجه به شناخت کافي که از مخاطبان خود دارد، براي هر گروه از مخاطبان به فراخور شرايط فکري، روحي و اجتماعي، روش هاي مناسب و موثر و مستقلي را به کار گيرد تا فرآيند اقناع و اثرگذاري معنوي به خوبي به انجام رسد. در اين مقاله مهم ترين روش هاي تبليغي پيامبر (ص) در مواجهه با مشرکان (از جمله نرم خويي در برخورد و معاشرت، يادآوري نعمت ها، مقايسه بت ها با اله، ارسال نامه هاي دعوت به پادشاهان، حضور در ميان قبايل و اعزام چهره هاي شاخص) و اهل کتاب (از جمله پاسخ به شبهه ها، تصديق رسالت هاي پيشين، دعوت به مشترکات و عقد پيمان صلح و همزيستي) به اختصار بيان شده است.

 نسخه قابل چاپ