جزوات و مقالات فلسفی

چکيده فارسي:
ابن سينا آثار فراواني در منطق دارد. بررسي مقايسه اي اين آثار، دو گونه تحول در انديشه منطقي او را نشان مي دهد: تحول در مساله آفريني، مفهوم سازي، نظريه پردازي و تحول در ساختار منطق نگاري. بررسي گونه اخير، مساله تحقيق حاضر است. ابن سينا توانست مجموعه منطقيات به ميراث رسيده از يونانيان را از رساله هاي کنار هم نهاده شده به صورت نظام معرفتي منسجم و با ترتيب منطقي، سامان دهد. اين تحول ساختاري به تدريج و با جهت گيري اصلاحي و تکميلي از شفا تا اشارات و درطول نگارش بالغ بر پانزده رساله صورت گرفته است. منطق نگاران دوره اسلامي پس از ابن سينا، يکي از آثار وي به ويژه شفا و اشارات را الگوي تدوين آثار منطقي خود کرده اند. در اين ميان اشارات سر آغاز مکتب جديد منطقي شده است. در بررسي تحول ساختاري در آثار منطقي ابن سينا، مباحثي چون الفاظ، مقولات، تعريف، مواد اقيسه و عکس بررسي مي شود. اين تحقيق زمينه اي براي فرضيه سازي در ترتيب تاريخي آثار ابن سينا فراهم مي آورد.

چکيده عربي:

 نسخه قابل چاپ

چکيده فارسي:
مهمترين مبحث منطق، استدلال است که در کتب منطقي تحت عنوان حجت مورد بحث قرار مي گيرد. قدما حجت را به سه دسته قياس، استقراء و تمثيل تقسيم مي کردند. در مورد اقسام و نوع تقسيم بندي حجت اشکالاتي مطرح شده است. از طرفي علاوه بر نظريه قياس که بي شک شاهکار ارسطو است يکي ديگر از کارهاي مهم ارسطو در حوزه منطق بحث «عکس»، «تناقض» و «تضاد» است. البته در ارغنون اين مباحث به طور پراکنده مطرح شده اند. ابن سينا نسبت هايي را به نسبت هاي مورد نظر ارسطو افزود و با دريافت همانندي همه اين مباحث، در آثار منطقي خود همه آن ها را در کنار هم آورد. پس از ابن سينا منطقيان به پيروي از او همه اين نسبت ها را تحت عنوان «احکام قضايا» مطرح کردند. همين مبحث در کتاب هاي جديد منطق سنتي تحت عنوان «استدلال مباشر» آمده است. اين عنوان حاکي از آن است که اين منطق دانان «احکام قضايا» را از جنس حجت و استدلال مي دانند. در اين مقاله، از اين نظر دفاع شده است و با فرض استدلال بودن عکس و امثال آن تقسيمي از حجت مطرح گرديده که جايگاه اين استدلال ها در آن مشخص شده و اشکالات تقسيم پيشين را هم نداشته باشد.

چکيده عربي:
يعد الاستدلال من أهم المواضيع في علم المنطق حيث تتم دراسته في کتب المنطق باسم الحجة، و قد قسم القدماء الحجة إلي ثلاث مجموعات القياس، و الاستقرا، و التمثيل، و طرحت عدة شبهات حول هذه الاقسام و وعها. و اضافة الي نظرية القياس التي بحد ذاتها من بدائع ارسطوعتبر موضوع العکس و التضاد و التناقض من نظرياته المهمة في علم المنطق. هذه المواضيع قد طرحت في کتاب الأرغنون بشکل متناثر.و اضاف ابن سيناء نسبا الي نسب ارسطو المعنية، و بعد وقوفه علي تماثلها، قام بتنسيقها الي جانب بعضها البعض في آثاره. و طرحت هذه النسب تحت حيث قام علماء المنطق بعد ابن سيناء باتباع «احکام القضايا» عنوان منهجه. علما بأن الموضوع قد تم ذکره في الکتب الحديثة لعلم المنطق وفيد هذا العنوان بأن علماء المنطق «الاستدلال المباشر» التقليدي باسم يرون أحکام القضايا من نوع الحجة و الاستدلال.هذه المقالة تتناول الدفاع عن تلک النظرية، فتقدم تقسيما جديدا لموضوع الحجة معتبرة نسبة العکس و أمثاله من أنواع الاستدلالات. موضحة مکانة هذه الاستدلالات بحيث تخلو من الشبهات السابقة.

 نسخه قابل چاپ

چکيده فارسي:
بحث دلالات و تقسيمات آن سابقه اي در منطق ارسطو و منطق رواقي ـ مگاري نداشته است و از نوآوري هاي منطقي ابن سينا محسوب مي شود. در مجموع مي توان وي را بيشتر به عنوان موسس و بنيان گذار مبحث دلالات ـ و نه شرح و بسط دهنده آن ـ به حساب آورد. در ميان دلالت هاي سه گانه لفظي، دلالت التزامي از بقيه بحث انگيزتر بوده است. در عبارات ابن سينا و بيش از همه در آثار شارحان و تابعان وي، مناقشات و تشکيکات فراواني در باب چيستي، شرايط تحقق و يا حتي اعتبار اين دلالت مطرح شده است. شبهه عدم استقلال دلالت التزامي و ترکيب آن از دو دلالت تطابقي، شبهه خارج بودن التزام از اقسام دلالت لفظي، شبهه مهجوريت التزام و ممنوعيت کاربرد آن در علوم به دليل عدم تناهي لوازم آن، از اهم اين تشکيکات مي باشد. اين پژوهش با تاکيد بر استقلال و همچنين لفظي بودن التزام، آن را از مهم ترين دلالات مورد استفاده در علوم معرفي کرده؛ و لزوم معتبر در اين دلالت را «لزوم ذهني» و از نوع «لزوم بين مطلق» دانسته است.

چکيده عربي:

 نسخه قابل چاپ

چکيده فارسي:
ابن سينا هم چون ديگر حکماي مسلمان، به عينيت حقيقت اوصاف خداوند اعتقاد دارد. نقطه افتراق او از غالب حکما در آن است که وي به عينيت اوصاف الهي در مقام مفهوم نيز قايل است؛ حال آن که ديگران اين مفاهيم اوصاف الهي را متکثر و مختلف مي دانند. برخي بر اثر سوء فهم، ابن سينا را در اين باره به مغالطه مفهوم و مصداق متهم ساخته اند. اما اين نظريه با توجه به مباني او قابل پذيرش است؛ زيرا ابن سينا انتزاع مفاهيم متعدد را از امري که هيچ نحوه کثرتي ـ حتي از جهت حيثيت ـ ندارد، غيرممکن مي داند؛ از سوي ديگر با عنايت به شرايط خاص وجود واجب که او را موجودي متمايز از ديگران کرده است، مفهوم حاکي از اوصاف واجب، امري متمايز از مفهوم حاکي از اوصاف ممکنات است؛ به نحوي که مفاهيم حاکي از اوصاف واجب، امري واحد است؛ حال آن که مفاهيم حاکي از اوصاف ممکن، مختلف و متفاوت است.

چکيده عربي:

 نسخه قابل چاپ

چکيده فارسي:
نقش ابن سينا در تحول و توسعه منطق ارسطويي انکارناپذير است. بررسي دقيق اين نقش و ترسيم جايگاه شيخ الرييس در تاريخ علم منطق محتاج دستيابي به تمامي ميراث منطقي وي است. بخش قابل توجهي از آثار شيخ در اين زمينه به صورت دست نويس باقي مانده است. برخي گزارش ها از اين نسخ غيرقابل اعتماد و مبهم اند.
ازشناسي آثار و ارايه گزارش صحيح از آن ها در برخي از موارد در گرو تصحيح آن هاست. اطلاعاتي که درباره آثاري چون عيون الحکمه، الموجزالصغير في المنطق و الاشاره الي علم المنطق در فهارس موجود است، ناقص، خطا و مبهم است. عيون الحکمه با اثر ديگري به همين نام و از مولف ديگري، خلط شده و آن را با الموجز الصغير في المنطق در اضافاتي متفاوت دانسته اند. اين اضافات در واقع متعلق به رساله ديگري از ابن سينا با نام تعاليق في المنطق يا الاشاره الي علم المنطق است. منطق عيون الحکمه همان الموجز الصغير في المنطق است که به علت اهميت به صورت مستقل بازنويسي شده و نام الموجز به خود گرفته است.

چکيده عربي:
لامکن انکار دور ابن سيناء في تغيير و تطوير منطق ارسطو، فالدراسة الشاملة لدور ابن سيناء و تحديد مکانة الشيخ الرئيس في تاريخ علم المنطق يتطلب الحصول علي کل ميراث آثاره في مجال المنطق، و قد بقيت معظم آثار الشيخ من النسخ و المخطوطات اليدوية في هذا المجال، و بعض التقارير من هذه النسخ و المخطوطات غيرموثوقة و غامضة، و إعادة الالمام بمعرفة الآثار و عرض التقارير الصحيحة عنها في بعض المواضيع علي قيد التصحيح.و البيانات المتوفرة في الفهارس عن الآثار مثل عيون الحکمة و الموجز الصغير في المنطق، و الاشارة الي علم المنطق ناقصة، و خاطئة و غامضة.و قد تم الالتباس بين کتاب عيون الحکمة مع أثر آخر بنفس العنوان من مؤلف آخر، و أعْتبر مختلفا في بعض الاضافات عن الموجز الصغير في المنطق، و في الواقع تتعلق الاضافات برسالة أخري لابن سيناء المعروفة باسم التعاليق في المنطق أو الإشارة إلي علم المنطق.و کتاب منطق عيون الحکمة ليس الا نفس کتاب الموجز الصغير في المنطق أعيدت کتابته منفصلا لأهميته، و اتخذ الموجز عنوانا له.

 نسخه قابل چاپ

حکماي مسلمان در علم شناسي فلسفي ـ منطقي موضوع علم را عبارت از چيزي مي دانند که در آن علم، پيرامون عوارض ذاتي آن بحث مي شود. دغدغه حکما از ارايه اين تعريف انسجام بخشي به مسايل يک علم، تمايز علوم از يکديگر و ارايه ملاکي براي طبقه بندي علوم بوده است. موضوع علم معيار تقدم و تاخر بالذات و پيشي و پسي از حيث شرافت و استحکام نيز تلقي شده است. بحث تعريف موضوع علم و نقش آن ريشه در آثار ارسطو دارد و نزد فارابي به مرتبه اي از کمال مي رسد. اما اوج توسعه و انسجام آن در فلسفه ابن سينا حاصل شده است. ابن رشد بي توجهي عامدانه و موکدي به دستاوردهاي شيخ الرئيس نشان مي دهد؛ ولي اين الگوي علم شناسي سينوي بود که تاثير خود را بر بسياري از دانشمندان مسلمان با دو روي آورد فلسفي ـ منطقي و رئوس ثمانيه به جا گذارد.

 نسخه قابل چاپ

در اين مقاله مقايسه اي ميان نگرش کلي ارسطو ـ البته مطابق با يکي از تفاسير معتبر از انديشه او ـ و نگرش کلي ابن سينا به دانش برين يا فلسفه اولي و موضوع محوري آن صورت مي گيرد. که بر اساس برخي آموزه هاي مسلم و معروف ارسطويي، به  ويژه نظريه او درباره هم نام هاي منسوب به امري واحد، موضوع حقيقي و محوري اين علم از نظر او، موجودات مفارق ازلي و در نهايت محرک اول است. بر اين اساس بحث از ساير موجودات در فلسفه اولي بحثي ثانوي، و به لحاظ آن انتسابي خواهد بود که آنها در ناميده شدن به نام «موجود» وامدار آن هستند. روشن است که اين نگرش برخلاف سنت رايج فيلسوفان مسلمان در مواجهه با فلسفه اولي و موضوع آن است؛ زيرا ايشان، و نيز مدرسيان متاثر از ابن سينا موضوع اين دانش را با دايره اي وسيع تر در نظر مي گيرند و اثبات واجب الوجود را در زمره مسايل اين دانش به حساب مي آورند. از اين رو تفکيک اين دانش به دو بخش الهيات بالمعني الاعم (امور عامه) و الهيات بالمعني الاخص (ربوبيات) صورت بندي مي شود، تفکيکي که در ارسطو يافت نمي شود، بلکه فلسفه اولي براي او در کل يک خداشناسي تمام عيار است.

 نسخه قابل چاپ

بحث انتساب صفات به خدا و چگونگي و چرايي آن از دغدغه هاي جدي دو حوزه كلام و فلسفه است. اين مساله در بخش الهيات به معناي اخص، شكل جدي تري به خود مي گيرد؛ زيرا اين بحث از يك سو به موضوع مدل هاي آفرينش ارتباط پيدا مي کند و از سوي ديگر ايده خدا را در نزد معتقدان واضح مي سازد. ابن سينا فيلسوف مسلمان با هر دو دغدغه به اين بحث پرداخته و از اين حيث شبيه افلوطين فيلسوف تاثيرگذار مغرب زمين عمل نموده است. تا آنجا که وقتي سخن از مدل هاي آفرينش نظريه صدور به ميان مي آيد، افلوطين از غرب و ابن سينا از شرق در اذهان تداعي مي شود. اين مقاله در پي آن است تا نشان دهد كه در تبيين نظريه صدور ابن سينا کداميک از صفات خدا به كار مي آيند و در نمونه افلوطيني آن از چه صفاتي تحذير مي شود و ابن سينا در اين مساله و انتساب بعضي از صفات به خدا تا چه اندازه متاثر از مدل افلوطيني است. با بررسي پاره اي از باورها و اعتقادات فارابي، فارابي به عنوان واسطه انتقال برخي از مفاهيم افلوطيني به ابن سينا معلوم مي شود كه با وجود شباهت هاي كلي ميان افلوطين و ابن سينا در مورد بعضي صفات علت اولي و مدل صدور موجودات از او، تفاوت هاي اساسي ميان اين دو فيلسوف وجود دارد كه نمونه آن توجيه ابن سينا از صدور بر اساس انتساب صفات عقل، وجود و حيات به خدا است كه افلوطين در نظريه خود از آنها تحذير مي كرده است.

 نسخه قابل چاپ

يكي از مهمترين دغدغه هاي بشري مساله ترس از مرگ است. براي درمان اين ترس متفكران از حوزه هاي مختلف به نظريه پردازي پرداختند. بر پايه تفكر فلسفي، ترس از مرگ ريشه در نوع نگاه انسان ها نسبت به حقيقت مرگ دارد. به همين جهت براي از بين بردن اين ترس بايد به تصحيح نگرش خود نسبت به مرگ پرداخت.
مرگ به عنوان واقعيتي ضروري و غيرقابل انكار موضوع مطالعه و تحليل مكاتب مختلف فلسفي قرار گرفته است و هر يک از اين مكاتب بر اساس درك و شناختي كه از حقيقت انسان دارند، نسبت به اين مقوله ضروري قضاوت مي كنند. تفكر مادي، تمام هستي انسان را محدود به جسم مي داند و مرگ را نابودي و پايان زندگي مي شمارد. از اين رو در اين مكتب ترس از مرگ مساوي ترس از نابودي و فناست. اما در تفكر الهي واقعيت انسان، حقيقتي متعالي و روحاني غير از جسم اوست و جسم به منزله ابزاري براي اوست. در نظر اين گروه، مرگ قطع ارتباط روح از بدن است، در نتيجه وقوع ترس از مرگ حاصل جهل نسبت به اين حقيقت است. ابن سينا و ملاصدرا بر مبناي تفكر فلسفي خود نظريه دوم را تاييد مي نمايند، هر چند هر كدام در راستاي مباني فلسفي خود عوامل متعددي را براي اين ترس مطرح مي نمايند ولي هر دو در نهايت، علت اصلي اين ترس را جهل انسان ها نسبت به واقعيت مرگ و حوادث پس از آن اعلام مي كنند.

 نسخه قابل چاپ

ابن سينا در بيشتر آثار منطقي خود، قيد «باقي ماندن كذب» را بر تعريف عكس مستوي افزوده است كه اين قيد در آثار منطقداناني چون فخررازي، ابهري تكرار شده است؛ اما اكثر منطقدانان با اين مطلب به مخالفت برخاسته اند. به عنوان مثال، خواجه نصيرطوسي معتقد است كه قيد مذكور در اثر اشتباه كاتبان پديد آمده است، در اين مقاله ابتدا با تاکيد بر وجود قيد مذكور در شش اثر منطقي ابن سينا نشان داده مي شود كه نمي توان اين قيد را ناشي از سهو كاتبان دانست. با طرح و ارزيابي دلايل موافقان و مخالفان اين قيد، مشخص مي شود كه پذيرش قيد مذكور باعث ايجاد ناسازگاري در نظام منطقي ابن سينا مي گردد. در متن مقاله دو راه حل جهت حل اين مشكل ارايه شده است. راه حل نخست كه بر اساس حذف قيد مذكور شكل گرفته است، توسط خواجه نصير و ساير منطقدانان متاخر ارايه شده است و راه ديگر كه به تغيير روابط عكس مستوي مي پردازد، توسط مولفان مقاله ارايه گرديده است. همچنين نشان داده شده است كه هر يك از اين دو راه حل، داراي چه امتيازات و چه معايبي هستند.

 نسخه قابل چاپ

ابن سينا در بحث از مناط نيازمندي اشيا به علت، برخلاف متکلمان، معتقد است که اين نياز به امکان اشيا برمي گردد نه به حدوث زماني آنها. او با توجه به تفاوت بين حدوث و امکان متعلق فعل فاعل را وجود شي ممکن مي داند. از اين رو ابن سينا به حدوث ذاتي عالم قايل است. اما حکيم سبزواري با رويکردي کاملا عرفاني نظريه حدوث اسمي را مطرح کرده است. از نظر او وجود ممکنات، ناشي از صقع ربوبي بوده و لذا مسبوق به عدم نمي باشند و هيچ حدوثي در آنها راه ندارد. از سوي ديگر وجود منبسط به عنوان فعل حق در عالم داراي مراتبي چون مرتبه عقل و سپس مرتبه نفس، مثل معلقه، صور نوعي و جسميه و هيولا مي باشند. اين مراتب مسبوق به عدم و متاخر از مرتبه احديت و حادث هستند. اين اسما و رسوم به دليل اينکه حادث اند، در نهايت زايل مي شوند.

 نسخه قابل چاپ

از شيخ الرئيس ابوعلي سينا رسايلي در منطق به ثبت رسيده که تاکنون به صورت نسخ خطي باقي مانده است و بعضا انتساب آنها به وي نيز محل ترديد است. بررسي و تحليل اين آثار و مقايسه آن با آثار محرز الانتساب ابن سينا در مشخص کردن ميزان احتمال انتساب اين آثار و همچنين استقصاي حداکثري نظرات وي در اين زمينه ضروري است. پژوهش در اين راستا علاوه بر ضرورتهاي ذکر شده موجب تصحيح فهرستهاي مربوط به آثار شيخ و گاه يافتن نسخي ثبت نشده مي شود. يکي از اين رسايل «الاشاره الي علم المنطق» است که در اين مجال مورد تصحيح و تحليل قرار گرفت. اين رساله چنان چه از نامش پيداست به برخي از مسايل منطقي اشاره مختصر و گذرا دارد.
مسايل مطرح شده در اين تعاليق کوتاه، شامل چيستي منطق و فايده آن، مقولات عشر، اقسام قياس، حد جنس، حد نطق، مقول در جواب «اي»، قياس مختلطه، انواع محمول و محمول براهين است که بوعلي نظرات انتقادي خود را در مورد آنچه پيشتر درباره برخي از اين موارد آمده بيان مي دارد.

 نسخه قابل چاپ

مقاله حاضر از دو بخش مهم تشكيل شده است. در بخش اول سعي شده به مباحثي كه در معرفت شناسي معاصر، پيرامون مبناگروي سنتي مطرح گرديده، اشاره شود و در خلال آن، هم نقاط قوت و هم نقاط ضعف اين نظريات به نحوي مختصر مورد توجه قرارگيرد. به دنبال اين مبحث مقدماتي، در بخش دوم ضمن مرور ديدگاه هاي ابن سينا پيرامون مساله مباني و مبادي معرفت، نشان داده شده است كه مي توان اين نظريه را در دسته بندي هاي ارايه شده جزو نظريات مبناگرايانه سنتي اما با قرائتي خاص به حساب آورد. اين نظريه با ويژگي هاي خاصي كه دارد (از جمله: مبنا بودن موجودات فراتر نسبت به موجودات فروتر در جميع اقسام معرفت از مشاهده گرفته تا يقين، مبنا بودن تصورات براي تصديقات، مبنا بودن اصول موضوعه هر علم براي مسايل آن علم، مبنا بودن دانش هاي فراتر نسبت به دانش هاي فروتر و نيز مبنا بودن مجموعه بديهيات براي ساير اقسام معرفت و در راس بديهيات، مبنا بودن اوليات آن هم به نحو بالقوه و تكميلي براي جميع اقسام معرفت هاي غيرمباشر) نه از الگوي ارايه شده از مبناگروي سنتي معاصر كه در بخش اول ارايه مي گردد، تبعيت مي كند و نه بسياري از اشكالاتي كه امروزه بر مبناگروي سنتي گرفته مي شود، بر آن وارد است.

 نسخه قابل چاپ

تبيين وحي و نبوت نزد حکماي مسلمان از جايگاه ويژه اي برخوردار است. فارابي به عنوان نخستين فيلسوف مسلماني که به مساله نبوت پرداخته و ابن سينا از حيث مفهوم سازي هاي دقيق و بديع پيرامون نبوت و مبادي آن درخور تحقيق اند و همواره متعلق تفاسير مختلف بوده اند. برخي به فارابي اشکال کرده اند که با وارد کردن خيال در فرآيند وحي جايگاه نبي را نسبت به فيلسوف تنزل داده و برخي به ابن سينا اعتراض نموده اند که با داخل کردن حدس در فرآيند وحي از تبيين معلومات جزيي وحي عاجز مانده و تنها معارف کلي وحي در نظريه وي تبيين پذيرند، در حالي که فارابي قوه ناطقه نبي را مدرک تمامي معقولات و مفارقات مي داند و ابن سينا هم به نقش قواي خيالي در وحي و نبوت توجه کرده و از عهده تبيين جزييات بر آمده است.

 نسخه قابل چاپ

مفهوم ضرورت و رابطه مفهومي آن با دوام از مباحث دشوار فهم در منطق موجهات است. ابن سينا گاه ضرورت را به دوام که از لوازم ضرورت است تفسير مي کند و گاه ضرورت را اخص از دوام مي داند. اما ضرورت از ديدگاه ارسطو نحوه موجوديت امري است که جز به نحوي که هست نمي تواند به نحو ديگري باشد. مفهوم دوام ماندگاري محمول در موضوع در طول زمان است در حالي که ضرورت به معناي امتناع انفکاک محمول از موضوع در برخي شرايط است. با اين تحليل ضرورت فرع بر دوام و مشروط به استمرار و معادل اقتضاي شرايط موجود خواهد بود. از نظر ابن سينا در علوم يقيني تنها قضاياي ضروري کاربرد دارند. ارسطو نيز قضايايي را که پيوند موضوع و محمول در آنها امکاني است فاقد ارزش علمي مي داند. تفکيک قضاياي ضروري و علمي از گزاره هاي امکاني بعدها به صورت تفکيک قضاياي تحليلي و تاليفي (به اصطلاح کانت) و اقسام حمل (به تعبير صدرا) مطرح گرديد.
سهروردي ضرورت را جنس جهات سه گانه مي داند. از نظر وي همه قضاياي منطقي بتيه اند. اسپينوزا نيز به طريقي مشابه با اعلام يگانگي ضرورت و دوام، ضرورت را اقتضاي هستي و امکان را ناشي از عدم شناسايي نظام ضروري عالم به شمار مي آورد.

 نسخه قابل چاپ