جزوات و مقالات فلسفی

برهان جهان شناختي از مهم ترين براهين اثبات وجود خدا به شمار مي آيد كه فيلسوفان و متكلمان بر اساس مباني فكري خود آن را بررسي کرده اند. هسته مركزي اين برهان از ديدگاه فيلسوفان، امكان و وجوب و از ديدگاه متكلمان، حدوث و قدم است. اين مقاله اين دو برهان را توضيح مي دهد و مباني آنها را بيان مي كند، آن گاه به ديدگاه فيلسوفان و متكلمان درباره معيار نيازمندي معلول به علت پرداخته، ديدگاه فيلسوفان و متكلمين را با توجه به معناي امكان و حدوث و واجب و قديم به يك ديگر نزديك مي سازد. سرانجام اين دو برهان را نقد و بررسي مي کند و سپس ديدگاه صدرالمتالهين را در اين مورد بيان مي دارد.

 نسخه قابل چاپ

قاعده عدل و انصاف آثار فراواني در فقه دارد. اين مقاله در پي اثبات اين قاعده با استدلالات فقهى، عدل و انصاف را از نظر لغت و اصطلاح معنا مى كند و براى اثبات آن به دو دسته دليل تحت عنوان دلايل عمومى و خصوصى مي پردازد تا كليت و عموميت قاعده را اثبات كند. در بخش ديگر، مصاديقى را از ابواب فقه بر مي شمرد و رابطه بين اين قاعده را با قاعده قرعه مورد توجه قرار مي دهد و به اثبات مي رساند كه قاعده عدل و انصاف بر قاعده قرعه مقدم است. در بخش پايانى مقاله، ضمن بيان نتيجه اين قاعده يادآورى مي کند كه فقيه بايد در استنباط احكام به اين قاعده توجه نمايد و در صدور فتوا از آن بهره گيرد.

 نسخه قابل چاپ

از ديرباز نظريه تناسخ و بازگشت ارواح پس از مرگ و انتقال آن از بدني به بدن ديگر، در مكاتب خاور دور مطرح بوده است.
اين نظريه كه از حكيمان مشرق زمين به جا مانده، و زيربناي عقيده آيين هايي چون «هندوئيسم» «بوديسم» و «جينيزم» گشته و مقبول گروهي از ساكنان مغرب زمين و برخي فرق منسوب به اسلام نيز شده است.
دانش منداني بزرگ نيز اين ايده را مورد بحث و انتقاد قرار داده اند كه از ميان آنان تلاش حكيمان و عالمان مسلمان يادکردني است.
اين مقاله ضمن تبيين اين ايده، بطلان آن از ديدگاه حكيمان و عالمان مسلمان و ناسازگاري آن با آموزه‌هاي ديني را بررسي مي کند.

 نسخه قابل چاپ

يكي از مسايلي كه بعد از رحلت پيامبر بزرگ اسلام محل بحث و نزاع مسلمانان واقع شد مساله جانشيني رسول گرامي اسلام بود، از آنجايي كه محمد بن عبداله (ص) رسول خدا و خاتم النبيين است آيا ضروري است باز جانشيني براي رهبري مردم داشته باشد يا آن گونه كه خوارج بعدها مطرح كردند كتاب خدا كافي است و كسي حق امارت و حكومت بر مردم را ندارد؟ نگارنده در اين مقاله بعد از بحثي كوتاه در معناشناسي واژه «امام» به اثبات اصل ضرورت وجود امام از نگاه متكلمان فرقه هاي اسلامي بويژه متكلمان اماميه و بالاخص ابن ميثم پرداخته است، بحث مهم ديگري كه محل نزاع مسلمانان است، مسووليت تعيين و نصب امام است، غالب اهل سنت مسووليت تعيين و نصب امام را جزو وظايف امت مي دانند، اما اماميه، تعيين امامان معصوم بعد از پيامبر را به عهده خدا و مسووليت معرفي امامان و نصب امام و اولين امام را بر عهده پيامبر دانسته و معتقد است هر امامي موظف است امام بعد از خودش را به مردم معرفي نمايد. تا مردم از هدايت الهي محروم نشوند و اين مساله در تاريخ اسلام محقق شده است، البته تشكيل حكومت وابسته به نصرت مردم زمان حضور امام است و الا امام به وظيفه ارشاد و هدايت فكري و مبارزه با ظالمان بسنده خواهد كرد.

 نسخه قابل چاپ

مرگ از روي ترحم يا به مرگي، از مسايل بنيادي اخلاق زيستي است كه از جهات گوناگوني بررسي مي شود. آيا مي توان به استناد اصول اخلاقي به كشتن بي درد كساني اقدام كرد كه خود، براي رهايي از درد و رنج پايان ناپذير خويش، خواستار آن هستند؟
اين نوشتار پس از مقدمه اي به بحث خود در پنج عنوان مي پردازد:
نخست اين عمل را بر اساس عناصر اصلي اوتانازي (euthanasia)، به گونه اي روشن تعريف و انواع آن را معرفي مي كند؛ دوم، ديدگاه مسيحيت را درباره اين عمل باز مي گويد؛ سوم؛ به تحليل ديدگاه اسلام درباره اين عمل مي پردازد؛ چهارم، دلايل موافقان اوتانازي را گزارش مي كند كه آنان براي اثبات نظر خود بيشتر به دو دليل استناد مي كنند: نخست اصل خودآييني فردي و ديگري اصل شفقت و نوع دوستي؛ پنجم به تحليل و بررسي اين دلايل مي پردازد و كاستي هاي آنها را نشان مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

نگرش ارسطو به نفس و بدن بر ديدگاه او درباره اجسام، يعني ماده و صورت مبتني است، اما حركت، تغذيه، تخيل و تعقل را كه انواع حيات هستند از اعمال نفس بر مي شمرد تا تفاوت آن را با ديگر صورت ها بيان كند.
نگاه متفاوت ابن سينا به مساله مادي يا مادي نبودن نفس و نسبت آن با جسم، بقا يا فناي نفس پس از بدن، به ضميمه نوآوري هاي او در مباحثي چون اثبات وجود نفس، ماهيت ذهن، ادراكات حسي، حسن باطن، قواي عقلي، تعامل نفس و بدن، نسبت عقل فعال با عقل انساني، مسايل فراوان علم نبوات و رابطه آنها با ماهيت و كاركرد نفس و ده ها مساله ديگر، باعث شد تا او نفس شناسي را جدا از مجموعه علوم طبيعيات به طور مستقل مطالعه كند و در حقيقت، علم النفس را از نو، بر پايه هاي متفاوت با ديدگاه ارسطو، بنيان نهد و تدوين نمايد.

 نسخه قابل چاپ

پرسش از رابطه حق و عدالت، مجال مناسبي را براي بازنمود برخي از مهم ترين تقابل هاي فكري در زمينه ارزش هاي بنيادين سياسي مثل عدالت، برابري، آزادي و حقوق بشر مي تواند فراهم كند. با توجه به اين كه عده اي از انديشه ورزان معاصر علاوه بر اختلاف در مباني، تفاوت هاي روش شناسانه با هم دارند لازم است ميان حق و عدالت در سطوح و لايه هاي معرفتي متعددي نسبت سنجي شود. اين نوشتار به اختصار با  ذكر برخي از نمونه هاي با اهميت تر به اين مهم مي پردازد و مدخلي را براي ورود به فضاي امروزي بحث در اختيار خواننده فارسي زبان قرار مي دهد.

 نسخه قابل چاپ

بيش از يك قرن از آشنايي ايرانيان با فلسفه هاي جديد غرب مي گذرد. گونه شناسي روي كرد انديش وران ايراني با اين فلسفه، از موضوع هايي است كه امروزه بايستي بررسي و تحليل شود.
اين نوشتار، روي كرد متفاوت مرحوم سيد جلال الدين آشتياني و استاد شهيد مرتضي مطهري را به فلسفه غرب بررسي مي كند و نوع رويارويي شهيد مطهري را دفاع پذيرتر، مفيدتر و كارآمدتر مي سنجد. در اين مقاله، پس از برخي مباحث مقدماتي، ديدگاه هاي اين دو انديشمند درباره فلسفه غرب به گونه اي تطبيقي و آن گاه دليل هاي برتري روي كرد مطهري بيان خواهد مي شود. با اين وجود، شيوه مطهري نيز كاستي هايي دارد كه در پايان مقاله به آنها اشاره خواهد شد.

 نسخه قابل چاپ

جبر و اختيار يكي از موضوعات مهم كلامي است كه از ديرزمان با ديدگاه هاي گوناگون مورد توجه بوده است و هر يك از پيروان عقايد مختلف با ديدگاه خاص خود به اين موضوع پرداخته اند. يكي از ديدگاه هاي معروف در اين مساله ديدگاه عرفا است كه در ميراث ادبي- عرفاني بازتاب گسترده اي دارد. مولوي به عنوان يكي از نظريه پردازان اين موضوع در مثنوي معنوي با شيوه خاص خود، داستان و ضرب المثل كه شيوه قرآني است، به طرح آن پرداخته است. در اين مقاله با اشاره به پيشينه مباحث كلامي و تاثير آن در فرهنگ و انديشه ايرانيان، به بررسي ديدگاه عارفانه مولانا پرداخته شده است. وي با طرح مسايلي همچون سبب و مسبب، سبب سازي و سبب سوزي، رابطه جبر و توكل، جبر خاصه و حدود اختيار انسان، افكار و انديشه هايش را بيان كرده است. او در عين اينكه قدرت فائقه و جباريت حق را نشانه عجز و زاري انسان و نهايتا جبر مي داند، با بيان پشيماني و شرم آدمي از اعمالش او را داراي اختيار و انجام عمل آگاهانه معرفي مي كند.

 نسخه قابل چاپ

تحليل عالم به معناي ماسوي اله، پس از وحدت وجود، از اساسي ترين مسايل عرفان نظري است. اين نوشتار ضمن برشماري مقدمات لابدي بحث، تجلي را به منزله نظامي كه متصدي تبيين و تحليل كثرات است، بررسي مي كند.
ويژگي اين مقاله، اتقان انتساب مدعيان به اهل عرفان و به خصوص نحله محيي الديني است، اين ويژگي از آن جا مهم مي نمايد كه در برخي از يادداشت هاي محققان، بعضي تصورات غير واقعي، به گونه جازمانه به شيخ اكبر نسبت داده مي شود. تنها راه پيش گيري از اين آسيب پژوهشي در همه حوزه ها از جمله عرفان نظري، التزام به طرح دقيق نظرات مورد تحقيق است، به گونه اي كه آشكار كننده عبارات اهل عرفان باشد. از اين رو، روش نويسنده، توجه دو چندان به ذكر راوي گونه كلمات شيخ اكبر و شارحان وي، آميخته به تحليل آنهاست.

 نسخه قابل چاپ

خودگرايي اخلاقي يكي از نظريه هاي اخلاقي در حوزه اخلاق هنجاري است. در اين مقاله با اشاره به اقسام و تقريرهاي خودگرايي اخلاقي و ارتباط آن با خودگرايي روان شناختي به طرح، تحقيق و بررسي ساختار و مولفه هاي اين نظريه پرداخته شده و ادله موافقان و مخالفان اين نظريه مورد نقد و تحليل قرار گرفته است.

 نسخه قابل چاپ

در باب وحدت و كثرت وجود، ديدگاه ها و نظرات متفاوتي در فلسفه و عرفان اسلامي مطرح شده است. اين نوشتار، در پي آن است كه در يك بحثت تطبيقي، اين دو ديدگاه را به نحو مبسوط تري تبيين كند. براي نيل به اين مقصود و براي روشن تر شدن موضوع بحث، مقاله حاضر ابتدا به طور اجمال اشاره اي به ديدگاه منسوب به فلسفه مشا در اين موضوع دارد؛ سپس نظر حكمت متعاليه و پس از آن، ديدگاه عرفان اسلامي را بيان مي كند و بالاخره به مقايسه و ذكر نقاط اشتراك و افتراق اين دو ديدگاه مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

اين مقاله به بررسي تلقي ويتگنشتاين از مفهوم صدق مي پردازد و مي كوشد نشان دهد كه برخلاف تفسير رايج، ويتگنشتاين متقدم و متاخر داراي برداشتي يكسان از مفهوم صدق است. بنا بر آنچه خواهد آمد ويتگنشتاين در سراسر كار فلسفي خويش، «صدق» را مفهوم زايد مي دانست و به همين دليل از به دست دادن نظريه اي درباره صدق خودداري كرد. در پايان نشان خواهيم داد كه لازمه منطقي امتناع از صورتبندي نظري درباره «صدق» در غلتيدن در غير واقع گرايي نيست و ويتگنشتاين همچنان قائل به رهيافتي واقع گرايانه در باب صدق است.

 نسخه قابل چاپ

رابطه خدا و جهان كه در حوزه انديشه هاي انساني عمري به درازاي تفكر بشر دارد، جزو بنيادي ترين مسايل فلسفه و كلام در دنياي اسلام به شمار مي آيد. چرايي و چگونگي پيدايش نظام آفرينش، تناقض نماهايي نظير وحدت و كثرت، حادث و قديم، اراده و ضرورت علي، اول الاوائل، آخرالاواخر و ... اندكي از بي شمار مسايل فلسفي است كه آرامش و قرار را از ذهن متفكران در طول تاريخ گرفته است. پيدايش ديدگاه هاي طبيعت گرايانه محض، پوچ گرايي سو فسطايي، اصالت انسان، تفكر خدامحوري و ده ها نحله فكري ديگر هر يك حاكي از تلاش مستمر و همه جانبه انديشمندان براي تبيين ارتباط خدا و جهان است. در مقاله حاضر، نگارنده با اشاره اي بسيار گذرا به پيشينه بحث صفت عنايت الاهي، به تبيين ديدگاه دو فيلسوف نامدار جهان اسلام شيخ الرييس ابن سينا و حكيم صدرالمتالهين و اختلاف نظر آن دو در اين باره و بيان كيفيت فاعليت خداوند مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ

بر اساس نظريه دونالد ديويدسون، عمل رويدادي است كه معلول دليل عامل است و از اين رو، ذكر دليل عامل علاوه بر اين كه تبيين عقلاني است، تبيين علي هم هست. يكي از اشكالاتي كه بر نظريه علي عمل ديويدسون وارد كرده اند، اشكال هنجارمندي است. اين اشكال ار آنجا ناشي مي شود كه ذهن قلمروي امور هنجاري است و تبيين علي مربوط به امور واقع است؛ در نتيجه نمي توان تبيين علي را درباره ذهن جاري كرد. مقاله حاضر، ابتدا مفاهيم بنيادين نظريه علي عمل ديويدسون و آنگاه نظريه مزبور را بيان مي كند و پس از آن به بررسي تفصيلي اشكال هنجارمندي مي پردازد.

 نسخه قابل چاپ