پايگاه داده ها، يك اصطلاح بسيار رايج و شناخته شده در دانش و تكنولوژي كامپيوتر است اما در متون آكادميك و تكنيكي براي تعريف آن عبارات و جملات نه چندان يكسان مورد استفاده قرار گرفته است. (مرجع درسي -صفحات 17-19را ببينيد). اما در يك تعريف جامع مي توان گفت: پايگاه داده ها مجموعه اي است از داده هاي ذخيره شده و پايا به صورت يكپارچه (نه لزوما به طور فيزيكي، بلكه حداقل بطور منطقي)، بهم مرتبط ، با كمترين افزونگي ، داراي يك طرح منطقي مبتني بر مدل داده اي و توصيف شده در محيطي انتزاعي در چارچوب همان مدل داه اي، تحت مديريت يك سيستم كنترل متمركز و مورد استفاده يك يا چند كاربر از يك يا بيش از يك سيستم كاربردي بطور همزمان و اشتراكي.

با توجه به اين تعريف مي توان دريافت كه از ديدگاه تخصصي هر مجموعه اي از فايلها يا هر مجموعه اي از فايلهاي ذخيره شده و ... لزوما پايگاه داده ها نيست. (گرچه اطلاق اين واژه بر اين مفاهيم بسيار رايج شده است)

اساسا براي طراحي يك سيستم ذخيره و بازيابي اطلاعات دو روش وجود دارد: مشي پايگاهي و مشي فايلي. در مشي فايلي پس از تجزيه و تحليل محيط و براي پاسخگويي به نيازهاي اطلاعاتي كاربران از تعدادي فايل استفاده مي شود و مجموعه اي از برنامه ها نيز براي ايجاد، كنترل و پردازش فايلها مورد استفاده قرار مي گيرد. در محيطهاي واقعي كاربردي خصوصا زمانيكه كاربردهاي كوچك متعددي در آنها وجود داشته باشد، وجود چنين سيستم هاي كاربردي جداگانه و نامجتمع امري عادي تلقي شده و استفاده از مشي فايلينگ براي ذخيره و بازيابي اطلاعات امري بسيار رايج است. به نظر مي رسد. هنوز در بخش عمده اي از محيطهاي عملياتي در دنيا براي ذخيره سازي اطلاعات و ايجاد سيستمهاي كاربردي از همين سيستم استفاده مي شود.

گرچه سيستم هاي ذخيره و بازيابي اطلاعات مبتني بر فايل از معايبي نظير عدم وجود سيستم كنترل متمركز، اشتراك داده اي ضعيف، بروز پديده افزونگي و وابسته بودن برنامه هاي كاربردي به فايلها رنج مي برند، اما عدم وجود سربارهاي محاسباتي يكي از مزاياي عمده اين سيستم ها محسوب مي شود كه براي سيستم هاي كوچك كاربردي انتخاب مناسبي است.

در مشي پايگاهي پس از تعيين نيازهاي اطلاعاتي سيستم و مدلسازي معنايي داه ها از يك يا چند DBMS به عنوان سيستم مديريت متمركز استفاده مي شود. در نهايت نيز مجموعه اي از برنامه ها براي ايجاد و كنترل پايگاه داده ها طراحي و توليد مي شود.

مديريت و كنترل متمركز، محيط واحد (منطقي و نه الزاما فيزيكي) ذخيره سازي و استقلال داده اي از مزاياي كلي اين سيستم محسوب مي گردند. اما نياز به سيستم هاي DBMS (خصوصا براي كاربردهاي تحت شبكه)، وجود افزونگي هاي مختلف در تبديلات ميان سطوح در معماري اينگونه سيستم ها از معايب اين روش محسوب مي گردند. علاوه بر آنكه در كاربردهاي رايج نيازي به استفاده از اينگونه سيستم ها نيست.

پس از آشنايي دانشجويان با مفاهيم ذخيره و بازيابي اطلاعات (مشي فايلينگ در طراحي سيستم هاي بانكي) در اين درس، دانشجويان با مشي پايگاهي مورد استفاده در طراحي اينگونه سيستم ها آشنا مي شوند. مفاهيم مدل رابطه اي و نحوه بكارگيري آنها در طراحي سيستم هاي بانكي بخش عمده اي از مطالب درسي دوره را تشكيل مي دهد.

مراجع درسي:

1- مفاهيم بنيادي پايگاه داده ها، تاليف :سيد محمد تقي روحاني رانكوهي، انتشارات جلوه (كتاب برگزيده يازدهمين دوره كتاب دانشگاهي)

2- بانك اطلاعات علمي- كاربردي, تاليف مصطفي حق جو- تهران: دانشگاه علم و صنعت ايران، مركز انتشارات، 1377

مطالب درسي مورد بحث:

•        بانك اطلاعات چيست؟

•        بررسي مشي فايلي و پايگاهي در طراحي سيستم هاي بانك اطلاعات و مزايا و معايب هريك

•        تاريخچه سيستم هاي ذخيره و بازيابي اطلاعات

•        بررسي يك مثال و ارائه تصويري از طراحي بر اساس مشي فايلي و پايگاهي (معرفي سيستم پايگاه مثال درسي)

•        معماري سيستمهاي بانك اطلاعاتي

•        بررسي اجزا معماري

•        مدلسازي معنايي داده ها

•        آشنايي با نمودار ER

•        مدلسازي معنايي داده ها

•        معرفي سيستم رابطه اي

•        روش تبديل نمودار ER به رابطه در بانك اطلاعاتي (بخش اول)

•        مفاهيم مدل رابطه اي (كليد و انواع آن- قواعد جامعيت)

•        معرفي زبان SQL

•        روش تبديل نمودار ER به رابطه در بانك اطلاعاتي (بخش دوم)

•        برخي مباحث ويژه (آشنايي با ADO , ODBC , Web Db ,...)