چشم از دید قرآن_2
فقط بوی خدا
گاهى اراده خداوند متعال بر آن تعلّق مىگیرد كه چشم انسان، واقعیّت را به شكل و صورت دیگرى ببیند تا امیدوارى در قلب انسان جایگزین یأس و ناامیدى شود. در جنگ بدر، مسلمانان در پرتو بیانات گرم پیامبر اکرم(صلى الله علیه و آله) و توجه به وعدههاى الهى و مشاهده حوادثى از قبیل باران به موقع براى رفع نیازهاى مسلمین و سفت شدن شنهاى روان زیر پاى آنها در میدان نبرد، روحیه تازهاى پیدا كردند و به پیروزى نهایى، امیدوار و دلگرم شدند آنچنانكه، به اراده خداوند، انبوه لشكر دشمن در برابر چشمان آنان كوچك شد و كم، جلوه كرد.
«در آن هنگام كه در میدان نبرد با دشمن روبهرو شدید، خداوند آنها را به چشم شما، كم نشان داد و شما را نیز به چشمهاى آنان كم مىنمود تا خداوند كارى كه مىبایست انجام بگیرد، صورت بخشد.»
این موضوع، اثر عمیقى در پیروزى مسلمانان داشت؛ زیرا از یكسو چشمان مؤمنان با حالت اعجازآمیز، تعداد نفرات دشمن را كم مىدید تا از اقدام به جنگ، ترس به خود راه ندهند و از سوی دیگر دشمنان، نفرات مسلمانان را كم مىدیدند تا از اقدام به جنگى كه سرانجامش، شكست بود منحرف نشوند و به علاوه نیروى زیادترى در این راه، كسب نكنند و بر آمادگى جنگى خود به گمان اینكه ارتش اسلام، كم است، نیفزایند.
چشمى است كه در اثر نرمش دل و تسلیم در برابر حق و حقیقت، فرو هشته و در مقابل عظمت خداوند و فزع قیامت، متواضع مىشود. قرآن مجید در مواردى، به ویژه در خصوص قیامت، خشوع را به چشم نسبت مىدهد: «أَبْصارُها خاشِعَةٌ»؛ «از ترس، چشمانشان به زیر افكنده مىشود.» خشوع، در حقیقت از حالات قلب است نه از خصوصیات چشم و نسبت دادن آن به چشم به خاطر آن است كه اثر ترس و خشیّت و دیگر صفات باطنى انسان بیش از هر عضو دیگر در چشمان انسان، ظاهر مىشود. از اینروست كه انسان مىتواند از راه چشم و از كیفیّت نگاه افراد، باطن آنان را دریابد و از نیّت و حالت آنان آگاهى پیدا كند.
چشمى است كه در بهشت، از نعمتهاى مادى نامحدود آن لذّت مىبرد: «... و فیها ماتَشْتَهِیهِ الانْفُسُ و تَلَذُّ الاَعْیُنُ و انْتُم فیها خالِدونَ»؛ «و در آن (بهشت) هرچه نفوس را بر آن میل باشد و چشمها را لذّت، مهیّا باشد و شما (مؤمنان) در آنجا جاویدان و متنعّم خواهید بود.»
لذت نگاه در بهشت آن قدر اهمیت دارد كه خداوند «لذت چشم» را بعد از «لذت نفس» آورده ؛ یعنى تمام لذتهاى نفس را یكجا گفته و لذت چشم را به صورت «ذكر خاص بعد از عام» مورد توجه قرار داده است؛ زیرا لذت بینایى، معادل لذت سایر اعضاست و یا بیشتر.18
چون در روز قیامت همگى در پیشگاه خداوند حاضر شوند، چشم و گوش و پوست بدنها بر گناهى كه مرتكب شدهاند گواهى مىدهند.
زیبایى انسان، قبل از هرچیز و بیش از هر چیز در چشمان اوست. چشم زیبا در صورتى ارزنده است كه درون فرد، ایمان، وقار، پاكى، صداقت و... وجود داشته باشد. لذا قرآن مجید در مورد همسران بهشتى، روى زیبایى چشمان آنها تأكید كرده است. در چندین آیه از قرآن مجید از همسران بهشتى یه «حورالعین» تعبیر شده است و در سوره دخان مىفرماید: «كَذلِكَ و زَوَّجْناهُم بِحورٍ عینٍ»؛ «این چنین حوریان درشتچشم را همسران آنان قرار مىدهیم.»
یكى از شاهدان عجیب در روز قیامت، «چشم» است كه شهادتش به هیچ وجه، قابل انكار نیست ؛ زیرا در تمام صحنهها حاضر بوده و لذا به فرمان الهى در قیامت به سخن مىآید و بر اعمال انسان، گواهى مىدهد: «حتّى اِذا ما جاءوُها شَهِدَ عَلَیْهِم سَمْعِهِم و اَبْصارُهُم و جُلُودُهُم بِما كانوا یَعْمَلونَ» ؛ «چون در روز قیامت همگى در پیشگاه خداوند حاضر شوند، چشم و گوش و پوست بدنها بر گناهى كه مرتكب شدهاند گواهى مىدهند.»
وقتى انسان به بدترین مرحله عناد و لجاجت برسد بر اثر گناه و جهل، باطل را حق مىبیند تا آنجا كه محكمترین دلایل عقلى و روشنترین دلایل حسى در دل او اثر نمىگذارد. مثلاً در تاریخ، درباره ساحران زمان حضرت موسى(علیه السلام) مىخوانیم كه براى مسحور كردن چشمان بینندگان و اغفال مردم، ریسمانها و عصاهایى را درست كرده بودند كه بر اثر وسایل حرارتى یا مواد مخصوصى كه درون آنها قرار داده بودند، به حركت در مىآمدند و تماشاگران، خیال مىكردند آنها زنده هستند ؛«فَاِذا حِبالُهُم و عَصِیُّهُم یُخَیَّلُ اِلَیْهِ مِنْ سِحْرِهِم اَنَّها تَسْعى» ؛ «ناگهان ریسمانها و عصاهاى آنها در اثر سحر به نظر مىرسید كه حركت مىكنند.»
مفسران، عبارت «یُخَیَّلُ الَیهِ» را اثباتكننده «سحر تخییلى» مىدانند كه ساحر، پدیدهاى را در نگاه و چشم مردم، غیر واقعى، جلوه مىدهد و مردم خیال مىكنند حقیقت است.