توصیف حج از منظر امام رضا علیه السلام

«محمد بن سنان» گوید: «از امام على بن موسى‏الرضا (علیه السلام) طى نامه‏اى مسائلى را پرسیدم كه امام آن را پاسخ دادند. از جمله درباره حج چنین نوشتند:

«فلسفه حج ورود در میهمانى خداى بزرگ و طلب رحمت افزون‏تر و خروج از معاصى و گناهان و توبه از گذشته اعمال و انتخاب راه و روش صحیح براى آینده است. و نیز در سفر حج، اموال خرج مى‏شود، بدن‌ها به رنج مى‏افتد و لذات و شهوات نفسانى مهار مى‏گردند و بدینسان حج‏گزاران با این عبادت به خداى بزرگ تقرب مى‏جویند و سر تسلیم و خضوع و ذلت و انكسار در برابر او فرود مى‏آورند. و در سرما و گرما و در حال آرامش و امنیت و یا بیم و هراس، راه مى‏پویند و قرب حق را مى‏جویند.

افزون بر این در این عبادت جمعى، همه مردم سود مى‏برند و با رغبت و رهبت به سوى خداى سبحان روى مى‏آورند. و از آثار دیگر آن، رهایى از قساوت قلب و خساست نفس و نسیان ذكر خدا و نومیدى از خیر و دل بستن به رحمت او و تجدید حقوق و دور نگهداشتن نفس از فساد است. و همه كسانی كه در شرق یا غرب یا در دریا و خشكى‏اند چه حج‏گزاران و چه غیر آنها از تاجر و پیله‏ور، فروشنده و خریدار و كاسب و مستمند بهره‏مند مى‏گردند و در تأمین حوائج ساكنان اطراف و نواحى دیگر سرزمین‏ها كه مى‏توانند در موسم گرد آیند مى‏كوشند. این است كه خداوند مى‏فرماید: «لیشهدوا منافع لهم.»

منبع:

علل الشرائع، صص 405 ـ 404.

منافع حج از منظر علامه طباطبایی(ره)

مرحوم علامه طباطبایى در توضیح منافع حج چنین مى‏نگارند:

«منافع دو گونه است: دنیوى و اُخروى.

منافع دنیوى عبارت است از آنچه سرمایه تعالى حیات اجتماعى انسان باشد و زندگى را رونق دهد و حوائج گوناگون را برآورده سازد و كاستى‏هاى مختلف در زمینه تجارت، سیاست، ولایت، مدیریت، و آداب و رسوم و سنت‏ها و عادات و همكاری‌هاى مختلف و همیارى اجتماعى و نظایر آن را جبران كند.

هر گاه گروهها و اجتماعاتى از مناطق مختلف زمین، با نژادها و رنگ‌ها و با آداب گوناگون كه دارند، گرد آیند و یكدیگر را بازشناسند در حالى كه همه بر یك سخن، كه سخن حق است، متفق‏اند و پروردگار یگانه را بپرستند و به سوى یك قبله رو كنند، این وحدت روحانى، آنان را به اتحاد ظاهرى نیز فرا مى‏خواند و همانگونه كه گفتارشان یكى است عملشان را نیز همگون ساخته و از صمیم جان به تبادل امكانات و همیارى در حلّ مشكلات خود خواهند پرداخت و از آنچه در توان دارند در تعاون به یكدیگر بهره خواهند گرفت بدینسان هر جامعه كوچكى به جامعه‏اى بزرگ تبدیل مى‏شود و گروهها به یكدیگر مى‏پیوندند و توده‏اى عظیم تشكیل داده و نیرو و توان و امكانات خود را بر یكدیگر مى‏افزایند، بدانگونه كه كوه‏هاى سر به فلك كشیده در برابر آن تاب مقاومت نخواهند داشت و هیچ قدرت اهریمنى بر آنها فائق نخواهد آمد و بدیهى است كه هیچ عاملى چون اتحاد و همبستگى، براى حل مشكلات كارآیى ندارد و دستیابى به وحدت و همبستگى جز از طریق تفاهم میسر نیست و براى تفاهم هیچ چیز مانند دین و ایمان نقش نخواهد داشت.

اما منافع اُخروى؛ عبارت است از تقرّب به خدا و به آنچه عبودیت انسان را در قالب گفتار و عمل متبلور مى‏سازد. اعمال و مناسك حج در بردارنده انواع عبادات است؛ چون توجه به خدا و ترك لذائذ مادى و مشاغل زندگى و پیمایش طریق عبودیت با تحمل سختى‏ها و طواف خانه خدا و نماز و قربانى و انفاق و روزه و امثال آنها ... .

عمل حج با اركان و اجزایى كه دارد، نمودار كاملى است از آنچه ابراهیم خلیل (علیه‏السلام) در مراحل توحید و نفى شرك و اخلاص بندگى . بدین ترتیب تأسى به حضرت ابراهیم (علیه السلام) و آمدن مردم به زیارت خانه خدا این منافع اُخروى و دنیوى را در بَردارد و چون این منافع را دریافتند بدان چنگ خواهند زد، زیرا انسان بدینگونه سرشته شده كه خیر و منفعت خود را دوست بدارد و در طلب آن باشد.»

منبع:

برگرفته از تفسیر المیزان، ج 14، صص 406 ـ  405 .

غسل احرام؛ شستشوى گناهان

معناى غسل كردن در حال احرام ـ گرچه مستحب مى‌باشد ـ این است كه: «خدایا! من آن گناهان را شستشو كردم.»

در واقع سه كار باید انجام شود:

انسان یك وقت لباس چركین و كهنه را، كه مدتى است پوشیده، از بدن بیرون مى‌آورد و لباس نو و پاكیزه‌اى مى‌پوشد كه در اینجا دو كار انجام داده است. ولیكن اگر بدن را تطهیر كرد و شستشو داد، كار سوم را انجام داده است. در حج نیز مطلب چنین است كه فرموده‌اند: لباس كهنه و  دوخته؛ یعنى لباس معصیت را از تن درآورید و قبل از آن كه لباس احرام را بپوشید، غسل كنید ـ كه مستحب است ـ و گناهان گذشته را با آب توبه شستشو نمایید؛ یعنى خدایا! من دیگر گناه نمى‌كنم، بلكه حتى گناهان گذشته را نیز مى‌خواهم شستشو نمایم. مهم این نیست كه انسان از این به بعد گناه نكند بلكه مهم آن است كه گناهان گذشته را هم ترمیم كند و اثر غسل همان ترمیم است.

سرّ غسل كردن آن است كه یعنى خدایا من همه آن معاصى و گناهان را در پاى توبه تو ریختم و اینك با بدن پاك و قلب پاك، جامه پاك به نام جامه طاعت در بر مى‌كنم.

هر انسانى كه مستطیع مى‌شود و به مكه مى‌رود چنین نیست كه به آن اسرار آشنا باشد، تنها كسانى كه از مخزن حكم با خبر باشند، از سرّ حكم آگاهند و به آن سرّ مى‌رسند.

بدیهى است روایت مُرسَلى كه از امام سجاد (سلام الله علیه) نقل كردیم كه حضرت به شبلى فرمود:

«... تو به میقات نرفته‌اى، احرام نبسته‌اى و ...»، لسانِ نفى «كمال» است، نه نفى «صحّت»، پس اگر كسى به اسرار حج آشنا نباشد و حج برود، حج كاملى انجام نداده است.

ممكن است صحیح باشد و قضا هم نداشته باشد و در ظاهر، ذمّه‌اش برئ شده باشد، اما روحش تعالى پیدا نكرده است؛ چرا كه به اسرار آگاه نبوده و در هنگام عمل اسرار را قصد نكرده است.

امام سجّـاد (علیه السـلام) به گوشـه‌اى از اسرار اشـاره نمـوده و بیـان فرمودند:

شما وقتى در میقات تنظیف مى‌كنید؛ در حقیقت خود را از ریا و  نفاق تطهیر مى‌نمایید. طاهر نمودن بدن، الگو و نمونه‌اى است از تطهیر دل و قلب از ریا و نفاق.

آنگاه كه احرام مى‌بند

ید، هر آنچه را كه خداوند متعال بر شما حرام كرده است، شما هم بر خود حرام مى‌كنید و متعهد مى‌شوید كه در مرز حرام راه نروید.

برگرفته از كتاب عرفان حج، آیة‌الله جوادی آملی .‌

درس‌هایی از طواف

اولین درس، زمانی است كه از خارج به طواف می نگریم؛ وقتى از فراز بیت الله الحرام چشم به طواف (و طواف كنندگان) بیافكنیم، توده انبوهى را مى‌بینیم كه در حركتى آرام، پی‌گیر و پیوسته به گرد خانه كعبه مى‌گردند تو گویى زمین مسجدالحرام در حركتى آرام و دلنواز، آنان را به حركت در آورده است، این صحنه و چشم‌انداز طواف از بیرون است و بیانى از حركت «توحید» و «اخلاص» در تاریخ و از اعماق تاریخ است.

صحنه دیگرى نیز وجود دارد كه از درون است و آن هنگام است كه ما نیز وارد ازدحام و جمعیت طواف كنندگان مى‌شویم و به خیل آنان مى‌پیوندیم؛ طواف كنندگان ما را تحت فشار قرار مى‌دهند و گاه در تنگنا قرار مى‌گیریم و به اصطلاح تنه مى‌خوریم كه بیانى از حركت «توحید» و «اخلاص»از درون نیز هست.

حركت «توحید» و «اخلاص» براى خداوند متعال در زندگى ما، حتماً باید در جریان صفوف مؤمنان موحد و مخلص و از مسیر چنین ازدحام و رقابت سازنده و گاه منفى صورت گیرد و با این حال خداوند متعال از ما مى‌خواهد كه سنگینى رسالت «توحید» و «اخلاص» را در زندگى و در میان توده‌هاى مؤمن و انبوه جمعیت خداجوى بر دوش گیریم و هم او (خدا) از ما مى‌خواهد كه نتایج و پیامدهاى این ازدحام و رقابت و تنگناها را به مثابه واقعیتى ناگزیر به جان بخریم و در عین حال ما را به گذشت و چشم‌پوشى و تساهل فرا مى‌خواند و از ما مى‌خواهد تا آنجا كه در توان داریم این مشكلات را نیز بر خود هموار كنیم. این نیز دومین درس از درس‌هایى است كه مى‌توان از «طواف» گرفت.

راز دست كشیدن به حجرالاسود

درباره حجرالاسود فضیلت‌هاى فراوانى رسیده است و شایسته است كسانى كه طواف واجب انجام مى‌دهند(1) در استلام و بوسیدن حجرالاسود حق تقدم داشته باشند و كسانى كه طواف مستحبى انجام مى‌دهند مزاحم آنان نشوند. و از سنّت‌هاى طواف این است كه دست طواف كننده به حجر برسد.

وقتى امام سجاد (علیه السلام) به شبلى فرمود: شبلى! آیا دست تو به حجرالاسود رسید یا نه، صیحه‌اى زد كه نزدیك بود مَدهوش شود! سپس فرمود: مى‌دانى این حجرالاسود چیست؟! این یمین الله و دست خدا در زمین است. گرچه خداوند متعال «كِلتا یَدَیْهِ یَمِین»(2) است و دستى به گونه انسان‌ها ندارد، تا دست راست و چپ داشته باشد. او منزّه از جسم و جسمانیّات است بلكه این تشبیه معقول به محسوس و تمثّل و تنزّل معقولى است به صورت محسوس، كه گفته شده: انسان با دست خدا تماس گرفته است و حجرالاسود دست خدا است در روى زمین و الاّ ذات اقدس الهى جسم و دیدنى نیست. او مجرّد محض و هستى صِرف است ولیكن براى این كه در نشأه طبیعت و حسّ، الگویى داشته باشد، كعبه‌اى ساخت و در ركن مخصوص، سنگ خاصى به دستورش به عنوان «یمین الله فى ارضه» قرار گرفت. معنا و سرّ دست زدن به حجر اسود این است كه:

«خدایا! من تعهّد كردم و با تو پیمان بستم كه دیگر دست به گناه دراز نكنم» ربا ندهم و نگیرم، رشوه ندهم و نگیرم، امضاى باطل نكنم و ...

خدایا! دستم به دست تو رسید، هرگز دست به بیگانه نمى‌دهم. اگر كسى مسؤول سیاسى مملكت بود و موفّق شد حجر اسود را استلام كند، دیگر نه به شرق دست سیاسى مى‌دهد و نه به غرب. او دستش را در دست سیاست بازان نمى‌گذارد.

پی‌نوشت‌ها:

1ـ صهباى صفا، آیة الله جوادى آملى، ص 122.

2ـ بحار الانوار، ج99، ص228/ صحیح مسلم، اماره، 18 .

منبع:

برگرفته از كتاب عرفان حج، آیة الله جوادی آملی .

آب زمزم، جام طاعت

آب زمزم آبى است كه به بركت دودمان ابراهیم خلیل جوشید و هنوز هم بعد از چند هزار سال مى‌جوشد، با آن كه مكه معظمه، سرزمین برف و  باران فراوان نیست. گر چه چاهها و قنات‌هاى دیگرى افزوده شده، لیكن آب زمزم بعد از چند هزار سال همچنان مى‌جوشد و شایسته است كه زائر خانه خدا بعد از طواف و نماز طواف مُشرِف بر زمزم شود و  مقدارى از آب آن را بنوشد.

مستحب است انسان بعد از طواف و نماز آن، كنار چاه زمزم برود و مقدارى از آب آن بنوشد، مقدارى هم بر سر و روى خود بریزد و به آن تبرّك جوید.(1)

رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلّم) زمانى كه در مكّه بودند، شخصاً از آب زمزم استفاده مى‌كردند و وقتى هم كه در مدینه حضور داشتند زائرانى كه از مكه برمى‌گشتند، آب زمزم را براى آن حضرت هدیه مى‌آوردند و وجود مبارك رسول خدا آن را به عنوان هدیه قبول مى‌كردند.(2)

امام سجاد (علیه السلام) از شبلى پرسید: «آیا اشراف بر آب زمزم پیدا كردى و  مقدارى از آب زمزم نوشیدى؟ در هنگام اِشراف و نوشیدن و هنگامى كه بالاى آن چاه آمدى به این قصد بودى كه خدایا هر چه طاعت تو است پذیرفتم و هر چه معصیت است ترك كردم؟

شبلى جواب داد: نه.

حضرت فرمود: پس تو اشراف پیدا نكرده‌اى.

زائر بیت الله كه به اسرار حجّ آگاه است وقتى آب زمزم را بر سر و  سینه یا در كام خود مى‌ریزد، درك مى‌كند كه «خدایا! من جام طاعت نوشیدم و جام معصیت را ترك كردم.»

پی‌نوشت‌ها:

1ـ شهید اول، لمعه، كتاب الحج، القول فى السعى و التقصیر.

2ـ وسائل الشیعه، ج9، ص 512 ـ 480/ وافى، ج12، ص79 .

منبع:

برگرفته از كتاب عرفان حج،‌آیة‌الله جوادی آملی .

اسرار صفا و مروه

صفا را صفا گفته‌اند براى اين كه از وصف انبيا، به خصوص آدم (عليه السلام) بهره‌اى بُرد. در قرآن هم فرموده است:

«اِنّ الله اصطفى آدم و نوحاً و آل ابراهيم و آل عمران على العالمين»(1)؛ آنان مصطفاى پروردگارند و چون وجود مبارك آدم روى كوه صفا، برابر بيت ايستاد، از مصطفى بودن آدم، اين كوه صفا شد. و اگر كسى از اين كوه صفا بگيرد مصطفاى خداى متعال است. آرى خداوند گروهى را برمى‌گزيند: «اِنَّ الله يصطفي من الملائكة رُسُلا و من الناس انّ الله سميع بصير.»(2)

حوّا (عليهاالسلام) كه مرأه بود، در كوه مروه قرار گرفت، از اين رو آن را «مروه» خوانده‌اند.

امام سجاد (عليه السلام) خطاب به شبلى فرمود: آيا بين صفا و مروه سعى كردى؟

شبلى عرض كرد: آرى.

فرمود: هنگام سعى بين صفا و مروه، فلان معنا را درك كردى؟

عرض كرد: نه.

فرمود: پس تو سعى بين صفا و مروه انجام نداده‌اى.

اسرار فراوانى در صفا و مروه وجود دارد و در قرآن كريم هم سعى بين صفا و مروه و خود صفا و مروه، جزء شعائر الهى بشمار آمده است: «انّ الصفا و المروة من شعائر الله، فمن حجّ البيت أو اعتمر فلا جناح عليه أن يطوّف بهما و من تطوّع خيراً فان الله شاكر عليم»(3)؛ از صفا و مروه به نوبه خود، به عنوان طواف تعبير شده و از شعائر الهى بشمار آمده است.

به فرموده حضرت، معناى سعى اين است كه انسان از معصيت به اطاعت فرار مى‌كند و فرار الى الله در سعى بين صفا و مروه به طور بارز ظهور مى‌كند. هروله و دويدن بين صفا و مروه، از گناه به سوى اطاعت و از غير به حق دويدن است.

بعد فرمود: آيا مى‌دانى معناى تردّد بين دو كوه صفا و مروه چيست؟ يعنى خدايا! من بين خوف و رجا به سر مى‌برم، نه خوف محض دارم و نه رجاء محض. نه آنچنان است كه فقط بترسم و هيچ اميد نداشته باشم و نه آنچنان است كه همه اميد باشد و هيچ ترس نباشد. اين تردّد بين صفا و مروه همان تردد بين خوف و رجاء است. مؤمن و مسلمان تا زنده است بين خوف و رجاء بسر مى‌برد؛ خوف دارد از كارهاى خود و اميد دارد به لطف حقّ.

خداوند متعال در قرآن كريم آنجا كه مردان الهى را ـ كه عالم با عمل هستند ـ مى‌ستايد، مى‌فرمايد:

«أمّن هو قانت آناء الليل ساجداً و قائماً يحذر الآخرة و يرجوا رحمة ربه، قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون.»(4)

مردان الهى كه علم‌هاى آموزنده دارند، از پايان كار خود هراسانند و به لطف حق اميدوار. از خدا نمى‌ترسند چون خداوند متعال جمال محض است و جمال محض و ارحم الراحمين صِرف، ترسى ندارد. بلكه آنان از پايان كار خود مى‌ترسند. خداوند متعال محبوب است نه مهروب.

مؤمن هميشه بين خوف و رجاء زندگى مى‌كند و تا زنده است، در اواسط عمر مى‌كوشد كه خوفش مقدارى بيشتر باشد و در اواخر عمر سعيش بر اين است كه اميدش بيش از رجاء باشد.

در هر صورت، همواره بين خوف و رجاء بسر مى‌برد و اين سرّ در سعى بين صفا و مروه جلوه‌گر است.

آنگاه كه روى به جانب صفا دارد سعى مى‌كند خود را تصفيه نمايد و وقتى به سوى مروه مى‌رود، سعى مى‌كند مروّت و مردانگى به دست آورد؛ چرا كه مروه يادآور مروّت و مردانگى است و صفا يادآور تصفيه و  تهذيب روح، آرى، هر يك از اينها سرّى دارد.

گر چه در اصلِ اين تردّد، هاجر(عليهاالسلام) براى به دست آوردن آب، چند بار از كوه صفا به مروه و از مروه به صفا آمد و سخن از هل من انيس و هل من مونس(5) داشت تا آبى براى نوزادش فراهم كند و آن آهِ مادرانه‌اش، آنچنان اثر گذاشت كه طبق دعاى خليل حق، از زير پاى اسماعيل چشمه زمزم جوشيد و هنوز با گذشت چند هزار سال مى‌جوشد وليكن سرّ اين كار آن است كه انسان به صفا برسد و به مروّت و مردانگى بار يابد. انسان جوانمرد، ديگر دست به سوى كار ذليلانه دراز نمى‌كند همچنان كه حسين بن على(عليهماالسلام) فرمود: لا والله لا اعطيهم بيدى اعطاء الذليل و لا أفرّ منهم فرار العبيد.(6)

فرمود: نه پاى فرار و گريز دارم، نه دستى كه دست تسليم و ذلت باشد بلكه من هستم و مردانگى و ميدان مبارزه و شهامت و شجاعت. اين درس را هم، سرّ حج به انسان مى‌آموزد؛ چرا كه در هر قدمى از حج، سرّى است.

پي‌نوشت‌ها:

1ـ آل عمران: 23 .

2ـ حج : 75 .

3ـ بقره: 158.

4ـ زمر: 9.

5ـ علل الشرايع، شيخ صدوق، ص432 / فروع كافى، ج4، ص201 .

6ـ مقتل خوارزمى، ج1، ص253/ تاريخ طبرى، ج7، ص328/ و كامل ابن اثير، ج3، ص287 .

منبع:

برگرفته از كتاب عرفان حج، آية الله جوادي آملي .

راز سنگ زدن به شیطان

رمى جمرات؛ رمى هر شیطان و شیطنت

معناى سنگ زدن به جمره آن است كه من هر شیطان و شیطنتى را رمى كردم. پس اگر انسانى خود جزء شیاطین انسى باشد، هرگز قدرت و  لیاقت رمى ندارد.

وقتى شیطان قرین(همنشین) كسى باشد، او نمى‌تواند قرین خود را رمى كند؛ «و من یعشُ عن ذكر الرحمن نقیّض له شیطاناً فهو له قرین»(1)، «و من یكن الشیطان له قریناً فساء قریناً.»(2)

كسى كه از یاد حق غافل است و نام حق و یاد حق را نمى‌شنود و نمى‌بیند، كیفرى را كه خداوند متعال به او مى‌دهد، آن است كه شیطان را قرین و مقارن او مى‌سازد و كسى كه شیطان قرین او باشد، به همسفر بدى مبتلا است و از آنجا كه شیطان قرینش مى‌باشد، دیگر او را رمى نمى‌كند و  چنین كسى در حقیقت اعمال منا را انجام نداده، به سرّ رمى جمرات نرسیده و حجّ او ناتمام است.

پی‌نوشت‌ها:

1ـ زخرف: 36 .

2ـ نساء: 38 .

منبع:

كتاب عرفان حج، ‌آیة الله جوادی آملی .

جامه احرام، جامه طاعت

این كه لباس دوخته را از تن بیرون مى‌آورى؛ یعنى آن لباس گناه و عصیان را كه تا كنون، تار و پود آن را بافتید و دوختید و در بر كردید، بیرون آوردید وگرنه چه فرقى است بین لباس دوخته و نادوخته؟! پس اینها همه سرّ حج است. البته چنین نیست كه عبادت در لباس دوخته قبول نباشد، چون انسان در طول سال در لباس دوخته نماز مى‌خواند و عبادت مى‌كند.

امّا در حج قبول نیست؛ و این براى آن است كه مى‌خواهند اسرار حج را به انسان تفهیم كنند كه او روزى را هم در پیش دارد كه باید با لباس ندوخته وارد آن روز شود و آن «روزِ مرگ» است كه كفن در بَر مى‌كند و در قیامت با همان كفن ظهور و حضور پیدا مى‌كند. چون مى‌خواهند اسرار قیامت را در مناسك و مراسم حج تجلّى دهند، از این رو فرمودند: لباس ساده در بر كنید كه هرگونه فخر برطرف شود. لباس نادوخته، یعنى لباس احرام بپوشید تا سفر مرگ در نظرتان مجسّم شود و مسأله مردن و قیامت در حضورتان حاضر باشد.

امام سجّاد(علیه السلام) به شبلى فرمود: معناى كندن لباس دوخته شده؛ یعنى «خدایا! من دیگر لباس گناه در بر نمى‌كنم و از هر گناهى توبه كردم.»

تنها «گناه نكردن» مهم نیست، «اطاعت كردن» مهم است، به همین جهت، حاجى لباس احرام؛ لباس نادوخته و رنگ نگرفته و حلال و پاك و  جامه طاعت بر تن مى‌كند.

برگرفته از كتاب عرفان حج، آیة‌الله جوادی آملی .‌