ترنجبين
ترنجبين به فارسي «ترانگبين» يا «ترنگبين» است و به عربي «ترنجبين» مينامند. مادهاي است شيرين كه به صورت شبنم روي گياه «حاج» يا «خارشتر» يا «خاربز» مينشيند. گياه خارشتر درختچه يا بوته خاري است که در بيابانها و دشتهاي كم ارتفاع ايران مانند خراسان، يزد، تبريز، زرند، اطراف قم و بوشهر به طور خودرو فراوان ديده ميشود. خار شتر گياهي است که به حالت خودرو در کوهپايههاي تمام نقاط ايران يافت ميشود و ساقههاي اين گياه خاردار سخت و سبز رنگ بوده و گلهاي آن کوچک و قرمز است. ولي بايد توجه داشت با وجود اين که خارشتر در همه جاي ايران ميرويد ولي در همه جا ترنجبين از آن بدست نميآيد. در يک بررسي که توسط مركز پژوهشي كشاورزي و منابع طبيعي خراسان انجام شد، مشاهده شد که اين شيرابههاي قندي در نتيجه عمل حشرهاي به طور طبيعي و با ايجاد شكاف به خارج تراوش ميشود.
ترنجبين معمولاً براي درمان ناراحتيهاي كليوي و كم كاري كبد و دفع سنگ كليه مصرف ميشود و در طبابتهاي ايراني مصرف فراوان داشته است و به عنوان ملين به كار ميرود. ضمناً براي شيرين كردن داروها نيز به كار ميرود. جوشانده آن معرق است و ماليدن روغن برگهاي آن براي رماتيسم خيلي نافع و گلهاي آن براي بواسير مفيد است. عرق گياه اگر مدتي با ملايمت خورده شود براي سنگ كليه و مثانه تا حدودي مؤثر است. پژوهشهاي بيشتر درباره تأثير ترنجبين بر ميزان چربي خون، پيشگيري و درمان انفاركتوس قلبي ادامه دارد.
سابق براين از ترنجبين در كارخانجات ساده قندگيري به طور سنتي قند ميگرفتند ولي بعدها چون فروش ترنجبين از نظر دارويي بازار بهتري پيدا كرد، آن را فقط به عنوان دارو ميفروشند. ترنجبين حاوى تركيبات قندى مختلفى چون گلوكز و فروكتوز، ساكاروز و ترى ساكاريد است كه به راحتى در آب حل مى شود.
ترنجبين طبق نظر حكماي طب سنتي گرم، ولي در عين حال تر و ملين و مسهل است. دوز مصرفى ترنجبين به عنوان ملين بر حسب سن بيمار بين 10 تا 70 گرم است كه با كمى آب مصرف مى شود. اين گياه اگر در مقدار کم خورده شود، ملين و اگر به مقدار زياد مصرف شود، مسهل است. همچنين در تسکين سرفه و درد سينه موثر و عطش و تب مفيد است. ويژگي ضدعفوني کنندگي خوبي دارد و ميکروبها را از بين ميبرد، به همين دليل براي درمان بيماريهاي عفوني مفيد است. خوردن ترنجبين با آب پنير براي اخراج اخلاط سوخته و با ماءالشعير براي دفع اخلاط گرم و با كره براي باز كردن ادرار (در مواردي كه ترشح ادرار بند ميآيد) مفيد است. اگر ترنجبين با آب زيره خورده شود، براي دفع صداي شكم كه با تب خفيفي توام باشد، نافع است. ماليدن روغن برگهاي آن براي روماتيسم فايده بسيار دارد. گلهاي آن براي بواسير مفيد است.
بسياري از خانواده ها براي بهبود زردي کودک خود از مخلوط ترنجبين و آب قند استفاده مي کنند که اين مواد، نه فقط تأثيري در بهبود زردي کودک ندارند بلکه باعث اسهال و استفراغ نوزاد نيز ميشوند. در يک مطالعه پژوهشي که توسط اعضاي هيات علمي دانشگاه علوم پزشكي لرستان با هدف بررسي اثر ترنجبين خوراكي در كاهش زردي نوزادان انجام شد، نشان داده شد که علي رغم باورهاي بومي مبني بر تأثير ترنجبين در كاهش زردي نوزادي، تجويز اين ماده اثر قابل توجهي در درمان زردي ندارد. همچنين بيماران مبتلا به حصبه، اسهال خوني، بواسير، خون ادراري و آبله از خوردن ترنجبين خودداري کنند. ترنجبين براي طحال و اشخاص گرم مزاج مضر است. براي تهيه آب ترنجبين، مقداري ترنجبين را در آب جوش حل ميکنند سپس مايع صاف روي آن را بر ميدارند و ميگذارند قدري بماند تا مواد خارجي آن ته نشين شود. حال مايع صاف شده روي آن، آماده خوردن است. آب ترنجبين اگر صبح ناشتا خورده شود، موثرتر است.