تماشای تاریخ ایران(2)

شمس‌العماره:

شمس‌العماره كه به عمارت خورشید نیز نامیده شده، به گفته سامان خلیلیان شاهكاری است از تلفیق زیبای معماری شرق و غرب كه در سال 1282 بنا شده و معمیرالممالك داماد ناصرالدین‌شاه آن را به شاه هدیه یا پیشكش كرده است.

بنای شمس‌العماره در برآورده ساختن آرزوی ناصرالدین شاه برای احداث بنایی بلند مرتبه در كاخ گلستان كه امكان تماشای منظره شهر از بالای آن میسر باشد، تحقق یافته است. طراحی زیبا، تزیینات كم‌نظیر و ارتفاع آن در میان تالارهای دیگر شمس‌العماره را یك شاهكار شاخص و تحسین‌برانگیز ساخته است.

تالار سلام:

ساخت تالار سلام یا اتاق موزه نزدیك به چهار سال طول كشید و در سال 1294 هـ.ق پایان یافت و با نظارت مستقیم ناصرالدین شاه در اجرای تزیینات و چیدن اشیا بهره‌برداری از آن پس از حدود پنج سال در سال 1299 هـ.ق انجام شد. این تالار كه به منظور موزه احداث شده بود، پس از انتقال تخت‌طاووس با برگزاری سلام‌های خاص و رسمی تالار سلام نامیده شد. نفیس‌ترین اشیا و آثار هنری اهدایی به شاه و جواهرات سلطنتی در این مكان نگهداری می شد.

در سال 1345 به هنگام تاجگذاری محمدرضا پهلوی موزه آرایی تالار سلام تغییر كلی یافت و به حالت امروزی درآمد.

تالار آیینه:

یكی از تالارهای مشهور مجموعه كاخ گلستان تالار آیینه است كه بنای آن در سال 1294 هـ. ق پایان یافته. تزئینات این تالار بسیار زیبا و تماشایی است.

تابلو نقاشی معروف كمال‌الملك در سال 1309 شهرت این تالار را افزون‌تر ساخت.

حوضخانه:

حوضخانه از بناهای دوره ناصری و به اتاق تابستانی معروف است. هم اكنون نقاشی‌های هنرمندان معروف اروپایی كه به دربار قاجار هدیه شده و آثار ارزنده هنرمندان ایرانی در این مكان  به نمایش گذاشته شده است.

تالار برلیان:

در سمت شرقی تالار عاج‌، چند تالار و اتاق زیبا با آینه كاری‌های فراوان‌، چلچراغ‌ها، سر بخاری‌ها، پله‌ها و سرسراهای متعدد قرار گرفته است كه سطح آن‌ها نسبت به تالار عاج و تالارهای دیگر پست‌تر است‌. تالار برلیان و تالار تشریفات از آن جمله است‌.

از تالار بلور هیچ تصویری به جا نمانده است كه طرح و شكل بنا را بتوان از روی آن تشخیص داد; گویا به دلیل داشتن آینه كاری‌های فراوان یا به سبب نصب حوض بلور هشت ضلعی و چلچراغی كه امپراتور روسیه‌، الكساندر اول‌، به فتح‌علی‌شاه هدیه كرده بود، به این نام خوانده می‌شد.

بنا به روایات‌، در 1318 ق‌، در زمان مظفرالدین شاه‌، در بنیاد ساختمان تالار شكستی افتاده بود، كه آن را تعمیر كردند و بر تزیینات‌ش افزودند و این موضوع از مضمون اشعار كتیبه سنگی بیضی شكلی كه در جبهه نمای تالار حك و نصب گردیده است‌، به دست میآید. این كتیبه به خط نستعلیق و به طور برجسته حك شده است‌.

تابلوی رنگ روغنی بسیار پركار و زیبایی از تالار برلیان‌، پیش از تعمیرات عهد مظفرالدین شاه‌، به وسیله ابوالحسن ثالث (یحیی‌خان فرزند ابوالحسن خان صنیع الملك غفاری‌) در 1305 ق نقاشی شده است كه وضع داخل تالار و آینه كاری‌ها و اثاثیه‌ها و چلچراغ‌های آن را به خوبی نشان می‌دهد كه سقف آن هم آینه‌های چهارگوش است و تمام اشیا و تزیینات زمین و دیوارها را به خوبی انعكاس می‌دهد

تالارعاج:

در دوره سلطنت ناصرالدین شاه هدایای پادشاهان در تالار عاج نگهداری می‌شد و در زمان پهلوی از آن برای میهمان‌های رسمی در‌بار استفاده می‌كردند.

تالار ظروف و موزه مخصوص:

با احداث تالار ظروف بر بقایای عمارت نارنجستانی در سال 1344 شمسی هدایای پادشاهان اروپایی از موزه و تالار سلام به این مكان انتقال یافت. سرویس چینی با نقش جنگ‌های ناپلئون بناپارت؛ سرویس اهدایی نیكلای اول روسیه، سرویس جواهر نشان اهدایی ملكه ویكتوریا انگلستان، سرویس ساخته شده از سنگ‌های گرانبهای مالاشیت اهدایی‌ الكساندر سوم و سرویس چینی اهدایی ویلهلم از ارزشمندترین و جالب‌ترین اشیا این تالار به شمار می‌آیند.

موزه مخصوص نیز در طبقه زیر تالار سلام قرار دارد و در حال حاضر زره شاه اسماعیل صفوی، تیروكمان نادرشاه افشار، ساعد‌بند و مهر مخصوص فتحعلی شاه، تاج آغا‌محمدخان قاجار، دسته مهرهای سلاطین قاجار، گوی غلطان عاج و تخم شترمرغ از جمله اشیایی هستند كه در آن به نمایش گذاشته شده است.

عمارت بادگیر و عكسخانه:

عمارت بادگیر از زیباترین بناهای مجموعه كاخ گلستان است. طاهره ملامحمدی كارشناسان میراث فرهنگی و راهنمای این عمارت می‌گوید: عمارت بادگیر دومین بنای ساخته شده در كاخ گلستان در زمان فتحعلی‌شاه در سال 1228 هـ.ق احداث شده و حدود 200 سال قدمت دارد. این عمارت در زمان ناصرالدین شاه بازسازی شد و مظفرالدین شاه مراسم تاجگذاری خود را به علت هوای خنك این عمارت توسط بادگیرها در همین مكان برگزار كرد. چهار بادگیر بنا، باد مكیده شده را از طریق دالان‌های زیرزمینی وارد حوضخانه كرده و با دریچه‌های تعبیه شده شاه‌نشین را خنك می‌كرد. ترنج بسیار زیبایی كه به قالیچه ایرانی شباهت دارد، در بالای نه ارسی این بنا را زینت بخشیده است. در زیرزمین عمارت بادگیر، عكسخانه معتبری قرار گرفته كه مجموعه‌ای از عكس‌های دوره قاجار را با وسایل عكاسی آن زمان به نمایش گذاشته است. عكس‌های عكسخانه در زمان ناصرالدین‌شاه و پس از ورود دوربین به ایران گرفته شده و چند عكس موجود در عكسخانه نیز توسط خود ناصرالدین شاه گرفته شده است.

50 هزار قطعه عكس و 39 فریم فیلم كه بیش از 100 سال قدمت دارد، دارایی گرانبهای این عكسخانه است.

تالار الماس:

تالار الماس در زمان فتحعلی شاه قاجار در جنوب كاخ گلستان احداث شده است. خانم رها اقبال كارشناس میراث فرهنگی و راهنمای تالار الماس می‌گوید: به علت فرم آیینه كاری داخل شاه‌نشینی نام الماس برای این تالار انتخاب شده است.

در زمان ناصرالدین شاه در تزیینات و نمای داخلی تالار تغییراتی داده شد، ولی همه اشیای موجود در آن مربوط به زمان فتحعلی‌شاه است. از جمله نقاشی‌های آن دوره كه از ژاپن، هندوستان و نقاشی‌هایی كه از سوی ناپلئون بناپارت و عبدالحمید عثمانی و نیكلای اول روسیه به شاه ایران هدیه داده شده است.

كاخ ابیض (موزه مردم‌شناسی):

در محل كلاه فرنگی یا برج آغا‌محمدخانی واقع در جنوب‌غربی كاخ گلستان، تالار جدیدی به دستور ناصرالدین شاه احداث شد كه به علت سفیدی رنگ نمای آن، كاخ ابیض نامیده شد.

ضمن نگهداری هدایای گرانبهای سلطان عبدالحمید عثمانی در این‌جا، تالار به جلسات هیأت دولت اختصاص داشت. در سال 1344 شمسی تغییراتی در آن داده شد و از سال 1347 شمسی به موزه مردم شناسی تبدیل شد.

در پایان دیدار از مجموعه كاخ گلستان هامان خلیلیان، كارشناس میراث فرهنگی گفت: كارشناسان این مجموعه از مدتی پیش تلاش می‌كنند مدارك ثبت جهانی كاخ گلستان را برای ارسال به یونسكو آماده كنند. وی افزود: داشتن محیط و منظر مناسب از شرایط اولیه پذیرش یك اثر برای ثبت جهانی است.

به گفته وی، متأسفانه وجود یك كیوسك روزنامه‌فروشی و مواردی مانند آن مقابل شمس‌العماره، مانع بزرگی برای ثبت جهانی این مجموعه ارزشمند به شمار می‌آید. این كارشناس میراث فرهنگی در پایان گفت: برای رفع این مانع به اقدام مسئولان چشم امید داریم.

 

تماشای تاریخ ایران(1)

در یك بامداد پاییزی، وارد محوطه كاخ گلستان می‌شوم. هنوز یكی دو قدم برنداشته‌ام یك مرتبه همه آن چه كه درباره كاخ می‌دانستم در برابرم مجسم می‌شود. محو تماشا هستم.  آقا، آقا، چه كار دارید؟ نگهبان كاخ مرا متوجه خود می‌كند. - دفتر مدیریت!- صبر كنید هماهنگی كنم.گوشی تلفن را برمی‌دارد. چند كلمه‌ای می‌گوید، بعد خطاب به من ادامه می‌دهد: بفرمایید. انتهای شمال شرقی مجموعه از پله‌ها بالا بروید

فاصله از در ورودی تا دفتر مدیریت زیاد طولانی نیست، ولی قدم‌هایم سنگینی می‌كند. این بنا چه رازها و چه حكایت‌هایی در دل دارد.

اگر سنگ‌ها زبان داشتند، اگر آجرها حرف می‌زدند و مرمرها می‌خندیدند و گریه می‌كردند، چه غوغایی به پا می‌شد؟

صف‌های سلام، تاجگذاری‌ها، میهمانی‌ها، اندرونی، بیرونی، آغامحمدخان، فتحعلی شاه، ناصرالدین شاه با ملیجك و كریم شیره‌ای با آواز: دیشب كه بارون اومد، یارم لب بوم اومد.

و صدای نفس‌گیر سلطان بن، سلطان‌بن سلطان:«پدر سوخته!» همه را در جای خود میخكوب می‌كند.

تالار تخت، رضاخان با خلع ‌ید از احمد شاه سلطنت خاندان قاجار را در هم می‌پیچید.

در كنار تالار تخت، جرأت می‌خواهد پا روی پله‌ها گذاشت. پله‌هایی كه روزگاری استخوان‌های كریم‌خان زند در زیر آن شاهد صدای چكمه‌های آغامحمدخان بوده است و چه ستم‌ها كه بر لطفعلی‌خان گذشت. حتی دیوارها و درها هم به لرزه می‌آیند.

حیرت‌انگیز است كه پیدایش و احداث كاخ گلستان هم ماجراهای فراوانی دارد. چگونه این كاخ قریه تهران را پایتخت كرد؟

روستای كوچك و گمنام تهران كه گاه به گونه نخستین آبادی شمال شهر ری، اقامتگاه موقتی برای گرمازدگان جنوب و نیز استراحتگاهی بود برای آنان كه به شمیرانات و بخش‌هایی از قصران می‌رفتند، اندك اندك نام و نشانی یافت و به اندازه‌ای توسعه یافت كه در دوره مغولان قریه‌ای شناخته شده بود.در مورد زندگی مردم تهران در دوازده محله كوچك(خانوار) و نحوه معیشت آنان از زراعت و دامداری و باغداری تا راهزنی و چپاول كاروان‌ها، سخنان گوناگون نوشته شده است. گاه از اختلاف مردم محلات با یكدیگر و عصیان همگانی تهرانیان علیه حكومت سخن رفته و زمانی از تمكین مردم این ده گفت‌وگو به میان آمده است.

شاه تهماسب صفوی كه به دلیل مدفون بودن جد اعلای صفویان، امامزاده حمزه(ع)  در جوار حضرت عبدالعظیم(ع) بارها از قزوین به زیارت این اماكن مقدسه می‌رفت، نخستین بار در سال 944 ق(1537 یا 1538 م) از قریه آباد تهران دیدار كرد و از آن خوشش آمد و به شكارگاه‌های آن علاقه‌مند شد و چندین بار در سفرهای خود در آن قریه اقامت گزید و سرانجام در سال 961 ق دستور داد در پیرامون 6000 گامی آن بارویی با 114 برج(به عدد سوره‌های قرآن مجید) بنا كنند. سپس از چهار سو، چهار دروازه نیز برای تهران ساخته شد:

در جنوب، دروازه اصفهان (در ورودی بازار عباس‌آباد)، در شمال دروازه شمیران (در ورودی پامنار)، در غرب، دروازه قزوین(ورودی بازارچه قوام‌الدوله)و در شرق، دروازه ‌‌دولاب(ورودی‌بازارچه نایب ‌السلطنه خیابان ری).

در ماه جدی سال 1134 ق شاه سلطان حسین، سفیر سلطان احمد عثمانی را در سلام عام خود، محلی كه در شرق میدان ارك(موسوم به حیاط شاهی) ملاقات كرد.

نادرشاه افشار، فرزند خود رضاقلی میرزا را به حكومت تهران گماشت و كریم‌خان زند در كوشش برای آبادانی تهران، دیوان خانه‌ای در درون ارگ سابق بنا كرد و در داخل آن حرم خانه و خلوت‌خانه‌ای مهیا ساخت و حكومت این شهر را به غفورخان داد.

آغامحمدخان قاجار روز یكشنبه یازدهم جمادی‌الاول سال 200 ق (مارس 1786 م) كه مصادف روز عید نوروز بود، در كاخ گلستان به تخت سلطنت جلوس كرد، شاه شد، به نامش سكه زدند و خطبه خواندند و با پایتخت شدن تهران كاخ گلستان توجه جهان و جهانیان را به خود جلب كرد.(برگرفته از تهران: ناصر تكمیل همایون، دفتر پژوهش‌های فرهنگی)

با كمی تأخیر به دفتر مدیریت كاخ رسیدم. پروین ثقه‌الاسلامی كه خود از سلاله فداكاران نهضت مشروطیت است، به خدمت خود در مجموعه كاخ گلستان می‌بالد. وی از سال 1380با عضویت در هیأت علمی دانشگاه تربیت معلم مأمور خدمت در كاخ شد و پس از 5 سال مرمت دیوارها و سقف‌ها و ساماندهی تهویه و بسیاری كارهای انجام شده با شادمانی می‌گوید با آماده شدن چند تالار در بهمن ماه به اردیبهشت سال 86 كه برسیم درهای 14 موزه مجموعه كاخ گلستان برای بازدید عموم باز می‌شود.

وی خاطرنشان ساخت: از لحاظ كارهای مرمتی اقدامات زیادی در كاخ انجام شده، از آزمایش خاك پایه‌ها، استحكام بخشی و ضد زلزله شدن همه تالارها، جلوگیری از نفوذ آب به سقف‌ها، آیینه‌كاری‌ها و گچ‌بری‌ها تعویض تیرهای چوبی شیروانی‌ها و سقف‌ها و جایگزینی آنها با سازه‌ فلزی برای جلوگیری از آتش‌سوزی و ساماندهی تهویه سالن‌ها و تالارها با استانداردهای فنی.

وی افزود: تالار آیینه كه بیش از 27 سال تعطیل بود، پس از مرمت سقف‌ها و آیینه‌ها به همان شكلی كه در نقاشی‌های كمال‌الملك دیده می‌شود، بازسازی و در سال 82 بازگشایی شد. در حال حاضر مرمت تالار تاجگذاری (تالار سلام) در دست اقدام است. همه تاجگذاری‌ها، مراسم سلام و ازدواج‌ها در دوره قاجاری و پهلوی در این تالار انجام شده كه از زمان تاجگذاری پهلوی دوم این تالار مرمت نشده بود و رسیدگی به بخش‌های مختلف آن بسیار ضروری بود.

مدیر كاخ گلستان با بیان اهمیت گنجینه‌ها و انبارهای كاخ گلستان كه تابلوها، نقاشی‌ها و اشیای گران بهایی را در خود جای داده‌اند، كتابخانه و عكس خانه كاخ را بسیار ارزشمند توصیف می‌كند و می‌گوید: حدود 600 هزار سند در كتابخانه‌ كاخ موجود است و در آلبوم خانه كاخ كه دومین آلبوم خانه جهان پس از آلبوم خانه موزه انگلیس به شمار می‌آید، فهرست 2000 عكس ثبت شده و 50 هزار شیشه و نگاتیو عكس از دوره قاجار در آن نگهداری می‌شود.

ثقه‌الاسلامی خاطرنشان ساخت با تلاش شبانه‌روزی در مرمت گچ‌بری‌ها، سقف‌ها و ساماندهی اشیاء موجود در تالارها با بازگشایی چند موزه در بهمن ماه امسال باقیمانده موزه‌ها همزمان با روز جهانی موزه در اردیبهشت سال 86 تعداد 14 موزه در كاخ گلستان برای بازدید عموم مردم آماده خواهد شد.

ایوان تخت مرمر:

قدمت بخشی از قسمت‌های تخت مرمر بیشتر از سایر تالارهای كاخ است و در دوره زندیه بنا شده است. آغامحمدخان قاجار پس از تصرف شیراز قصر كریم‌خان را كه مدتی در آنجا زندانی بود تخریب كرد و به دستور وی تزیینات قصر از جمله درهای زرنگار و نقاشی‌ها به كاخ گلستان انتقال یافت. نخستین شاه قاجار در همین تالار تاجگذاری كرد و مراسم سلام و بار عام طبقات مختلف در آنجا انجام می‌شد.

در سال 1221 ق حجاران و سنگ‌تراشان اصفهان از سنگ مرمر زرد یزد تخت نفیسی ساختند كه در میان ایوان قرار گرفت. در ساخت این تخت 65 قطعه سنگ مرمر بزرگ و كوچك به كار رفته است.

بعد از درگذشت آغامحمدخان قاجار در زمان فتحعلی شاه و ناصرالدین شاه، تغییرات زیادی در تالار تخت مرمر رخ داد. در زمان ناصرالدین شاه آیینه‌های قدی در این تالار نصب شد.

مراسم سلام و بار عام‌های پادشاهان قاجار در ایوان تخت مرمر برگزار شد و همه شاهان قاجار غیر از مظفرالدین شاه در همین تالار تاجگذاری كردند، تاجگذاری مظفرالدین شاه در تالار بادگیر انجام شد- آخرین مراسم رسمی كه در تالار تخت مرمر برگزار شد، تاجگذاری رضاخان در سال 1304 شمسی بود كه خلع سلطنت از احمد‌شاه و خاندان قاجار نیز در این واقعه اعلام شد.

خلوت كریمخانی:

خلوت كریمخانی یك ایوان سه دهنه سرپوشیده و ستون‌دار در كنار تالار سلام است كه آب قنات شاهی از آب نمای حوض آن بیرون می‌آمد و در باغ گلستان جاری می‌شد- به گفته یك كارشناس میراث فرهنگی با احداث مترو جریان آب قنات شاهی به كاخ گلستان قطع شد- این بنا خلوت كریمخانی نامیده شده و بخشی از اندرون خانه كریم‌خان بوده است.

معروف است كه ناصرالدین شاه به نشستن در این بخش از كاخ علاقه زیادی داشت و اغلب در این محل خلوت می‌كرد و قلیان می‌كشید. از اتفاق روزگار سنگ قبر ناصرالدین شاه پس از برداشتن از حضرت عبدالعظیم(ع) و چندین جابه‌جایی در این مكان قرار گرفته است.