استان مركزي

اراک در گذشته سلطان‌آباد نام داشت . چون یکی از اهداف بنای شهر، ایجاد مرکزی نظامی وقلعه‌ای جنگی در بین بخشهای، فراهان ، دولاخور ، کزاز ، سربند ، چرا و کاپله با چاپلق بوده‌است، نخست نام شهر یا قلعه نوبنیاد «قلعه سلطان آبادٍ» بوده‌است که پس از چندی واژه «قلعه» حذف گردیده و فقط با نام سلطان آباد نامیده می‌شد. بمرور زمان «سلطان آباد عراق» به شهر عراق تبدیل گردیده تمام اسناد موجود تا سال ۱۳۱۷ خورشیدی که در دست است نام این شهر عراق بوده‌است. این شهر در دوره رضاشاه اراک نام گرفت.درسال ۱۳۱۷ هنگام بهره برداری راه آهن سراسری ایران و اتصال راه آهن شمال و جنوب بود که کلیه ایستگاههای راه آهن شمال تا جنوب را با نام شهرها و روستاهای کنار آنها نامگذاری نمودند، که از آن سال نام این شهر از عراق به اراک تبدیل شده‌است.

برای واژه «اراک» معانی گوناگونی ذکر گردیده‌است که تعدادی از آن‌ها عبارت‌اند از: پایتخت، باغستان، نخلستان و شهرستان. بعضی کلمه «اراک» را برگرفته از ایراک که معرب آن کلمه عراق است، دانسته‌اند. زیرا در بازه‌های زمانی خاصی به اراک، عراق عجم نیز گفته شده که به واسطه تلفظ اکثر خارجی‌ها که عراق را ایراک تلفظ می‌کرده‌اند، کم کم بصورت اراک تغییر یافته‌است.

شهر اراک از نظر تاریخی نسبت به سایر شهرهای استان از قدمت چندانی برخوردار نیست. زمان احداث شهر اراک به دوره قاجار و سلطنت فتحعلی شاه می‌رسد. در اوایل سلطنت قاجار در عراق عجم بعلت وسعت زیاد و جمعیت فراوان همواره ناامنی و اختلافات محلی بروز می‌کرد و این امر از لحاظ سیاسی و اقتصادی برای حکومت مرکزی بروز مشکل می‌کرد. در زمان فتحعلی شاه قشونی به نام عراق تشکیل گردید و فتحعلی شاه به فکر سربازگیری از مردم این سامان افتاد. یوسف خان گرجی شپهدار لشکر عراق از فتحعلی شاه تقاضا نمود که برای مرکز قشون عراق عجم قلعه‌ای نظامی احداث کند. به همین جهت تأسیس ساختمان اولیه شهر به‌صورت قلعه‌ای به نام سلطان آباد، شروع و در سال ۱۲۳۱ هجری(۱۸۰۸ میلادی) به پایان رسید. اراک از معدود شهر های ایران است که طبق نقشه ساخته شده. مهندس تریزر فرانسوی که به همراه ژنرال گاردان از سوی ناپلئون به ایران آمده بود، اراک را مطابق شهر نیس فرانسه طراحی کرد. چنان چه بازاری به شکل صلیب یادگاری از اعتقادات اوست. شهر قدیم اراک دارای چهار دروازه بوده بازار کنونی اراک شبکه ارتباطی داخلی این دروازه‌ها بود و راه‌های اصلی و خارجی از این دروازه‌ها آغاز می‌شد.این دروازه‌ها عبارتند از:

• دروازه شهرجرد در مشرق
• دروازه رازان در شمال
• دروازه حاج علینقی در غرب
• دروازه قبله در جنوب

با عبور راه آهن از اراک و احداث خیابان و گذرگاه‌های جدید توسعه شهر در قسمت جنوب و جنوب غربی آغاز شد.براساس آمار کتاب ایرانشهر در سال ۱۳۲۰ ش، جمعیت اراک ۵۱۰۰۰ نفر بود. از این تاریخ اراک نیز مانند سایر شهرهای کشور توسعه یافت. در سال‌های صلح و آرامش دیوارهای حفاظتی شهر برداشته شد و شهر اراک و نقشه منظم اولیه آن بی رویه رو به توسعه نهاد. موقعیت ترابری اراک مهمترین عامل توسعه شهر در سال‌های اخیر بوده‌است.

با مديريت مهندس ايرج موفق - استان مرکزی از جمله استانهای صنعتی کشور محسوب می‌شود، وجود صنایع مادر در اراک این شهر را به یکی از قطبهای صنعتی کشور مبدل کرده‌است همچنین وجود کارخانه‌های چشمگیر و تولیدی شهرستان ساوه نیز خود گویای این مهم است. مهمترین کارخانه‌های صنعتی استان عبارتند از: * نیروگاه بخاری 1300 مگاواتی

• لاستیک سازی پارس (تایر پیروزی)
• شرکت ماشین سازی اراک سازنده انواع دیگهای بخارفایر تیوب و واتر تیوب - پل - مخازن - فلنچ - شیرآلات سرچاهی - هیتر - فیلتر و هر سازه ای که در ذهن بگنجد در این شرکت قابل سخت میباشد.
• آلومینیوم سازی (ایرالکو)
• کارخانه واگن پارس (سازنده انواع لوکومتیو و واگنهای باری، مسافری و مترو)
• کابل سازی
• کمباین سازی ایران (ایران جاندیر سابق)(سازنده ماشین آلات کشاورزی مثل تراکتور در سابق - کمباین - بیلر و موور)
• کارخانه هپکو(سازنده ماشین آلات راه سازی)
• کارخانه‌های سازنده پروفیل و لوله‌های آبیاری آلومینیومی
• کارخانه‌های آونگان (سازنده پایه فلزی انتقال نیرو)
• کارخانه ادوات کشاورزی
• کارخانه تولید نورد آلومینیوم
• کارخانه قند شازند
• رنگ روناس
• پالایشگاه
• پتروشیمی
• آذرآب
• گروه صنعتی ساعی
• لجور، لجورهیدرولیک و توسن سازان اراک
• صنایع شیرسازی گدازش
• حاصل چین
• ناحیه صنعتی خیرآباد
• شهرک صنعتی ناحیه دو (ایبک آباد)
• شهرک صنعتی ناحیه یک واقع در ضلع شرقی اراک
• شركت كوشاوران _ توليدكننده برتر كمك فنر در خاورميانه

در استان مرکزی ۱۱۲ معدن محتلف وجود دارد که بیشترین آن مربوط به مصالح ساختمانی است، از مهمترین معادن استان مرکزی می‌توان از : سنگ آهن در شمس آباد اراک، معادن سرب ، روی ، منگنز ، بارتیتین ، سنگ تراورتن ، گچ و سنگ نمک را می‌توان یاد کرد. در اطراف شهر نیمور محلات معادن تراورتن بسیار زیاد است.

با مديريت مهندس ايرج موفق - استان مرکزی از جمله استانهای صنعتی کشور محسوب می‌شود، وجود صنایع مادر در اراک این شهر را به یکی از قطبهای صنعتی کشور مبدل کرده‌است همچنین وجود کارخانه‌های چشمگیر و تولیدی شهرستان ساوه نیز خود گویای این مهم است. مهمترین کارخانه‌های صنعتی استان عبارتند از: * نیروگاه بخاری 1300 مگاواتی

• لاستیک سازی پارس (تایر پیروزی)
• شرکت ماشین سازی اراک سازنده انواع دیگهای بخارفایر تیوب و واتر تیوب - پل - مخازن - فلنچ - شیرآلات سرچاهی - هیتر - فیلتر و هر سازه ای که در ذهن بگنجد در این شرکت قابل سخت میباشد.
• آلومینیوم سازی (ایرالکو)
• کارخانه واگن پارس (سازنده انواع لوکومتیو و واگنهای باری، مسافری و مترو)
• کابل سازی
• کمباین سازی ایران (ایران جاندیر سابق)(سازنده ماشین آلات کشاورزی مثل تراکتور در سابق - کمباین - بیلر و موور)
• کارخانه هپکو(سازنده ماشین آلات راه سازی)
• کارخانه‌های سازنده پروفیل و لوله‌های آبیاری آلومینیومی
• کارخانه‌های آونگان (سازنده پایه فلزی انتقال نیرو)
• کارخانه ادوات کشاورزی
• کارخانه تولید نورد آلومینیوم
• کارخانه قند شازند
• رنگ روناس
• پالایشگاه
• پتروشیمی
• آذرآب
• گروه صنعتی ساعی
• لجور، لجورهیدرولیک و توسن سازان اراک
• صنایع شیرسازی گدازش
• حاصل چین
• ناحیه صنعتی خیرآباد
• شهرک صنعتی ناحیه دو (ایبک آباد)
• شهرک صنعتی ناحیه یک واقع در ضلع شرقی اراک
• شركت كوشاوران _ توليدكننده برتر كمك فنر در خاورميانه

در استان مرکزی ۱۱۲ معدن محتلف وجود دارد که بیشترین آن مربوط به مصالح ساختمانی است، از مهمترین معادن استان مرکزی می‌توان از : سنگ آهن در شمس آباد اراک، معادن سرب ، روی ، منگنز ، بارتیتین ، سنگ تراورتن ، گچ و سنگ نمک را می‌توان یاد کرد. در اطراف شهر نیمور محلات معادن تراورتن بسیار زیاد است.

از مشاهیر و علمای دینی که در اراک تحصیل کرده‏اند یا در استان مرکزی متولد شده‏اند می‏توان به خمینی بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی ایران، آیت‌الله العظمی اراکی ، آیت‌الله آقا نورالدین حسینی ، ملا احمد نراقی ، ملا مهدی نراقی اشاره کرد٬ همچنین تعدادی از، مورخین، سیاست‌مداران ٬ فرهنگیان و هنرمندان و اندیشمندان اراک به این شرح می‏باشد:

• میرزا حسن «آشتیانی»٬
• عباس اقبال «آشتیانی»٬
• میرزا تقی خان امیر کبیر ٬
• ادیب الممالک ٬
• احمد ارجمندی ٬
• احمد پزشکی ٬
• حاج ملا علی عراقی٬
• محمد خزائلی ٬
• ابراهیم دهگان ٬
• علی اکبر سیاسی ٬
• قائم مقام فراهانی ٬
• یوسف شکرائی٬
• میرزا حسین مدنی٬
• فرید محسنی٬
• محمد یوسف مجد زرین قلم عراقی٬
• عبداله مستوفی٬
• آقا داوود مکی٬
• آقا سید نورالدین حسینی٬
• آخوند ملامحمد واعظ٬
• میرزا محمد حسین فراهانی(وفا).
• جهانگیر رزمی عکاس برنده جایزه پولیتزر
• واروژ کریم‌مسیحی کارگردان برنده سیمرغ بلورین
• فتحعلی واشقانی خطاط
• مهران مدیری

مجموعه تاریخی بازار اراک

 بنای تاریخی مدرسه سپهدار

 بنای تاریخی حمام چهارفصل

 سایر نقاط دیدنی

 صنایع دستی

قالی در اراک به گفته سیسیل ادوارز زمانی از اهمیت و اعتبار و فراوانی برخوردار بود و رقیب قالی کرمان بود.از دیگر صنایع دستی اراک می‏توان به گیوه دست دوز اشاره کرد.

حوالی همین روزها در بهار 1388، از پنهانی های بی شمار شهرمان یکی پیدا شد. شنیده ای که همچنان و پس از گذشت یک سال در حد همان شنیده باقی ماند، اما عکسهایی که یکی از دوستان در اختیارمان گذاشت، کفه را به سمت حقیقتِ این شنیده سنگین می کند؛ . زیر همین ظاهری که از بازار می بینیم ـ بی آنکه خود بازاریها نیز بدانند ـ بازاری دیگر نهفته است؛ خواهر دوقلوی این بالایی. از ظرافتی که بیشتر می بینی، می توانی بفهمی که آن پایینی خواهر است و این بالایی برادر. انگار عکس بازار در آب افتاده باشد. اگر از بازاریها بپرسی می گویند در زیر حجره، رواق ـ و کاروانسرایشان حتی ـ نوعی انباری تعبیه شده است. بر پایه همین پندارِ ناصواب هرچه زباله و زایده داشته اند، در حلق خواهرِ توأمان بازار فرو کرده اند. حالا وقتی عکسهای آن پایینی را می بینی، از حجم این زباله ها و زایده ها به درد می آیی. اگر مواجهه مسئولان را با این حقیقت پنهان بدانی، بیشتر به درد خواهی آمد. یادت هست که تا همین سال پیش، شهرداری یا میراث فرهنگی به بهانه ترمیم، کف بازار را می تراشید و می خراشید؟ یادت هست که از همین رهگذر، صورت سنتی بازار را به هم زدند و کف پوشی امروزین بر بازار پوشاندند؟ در جریانِ یکی از همین تراشیدنها و خراشیدنها، گوشه هایی از بازار زیرزمینی سر برآورد. تا مسئولان به خود بیایند و درِ این رازِ حالا هویدا را درز بگیرند، عکاس ما به درون بازار خزیده بود. عکسهای حیرت آفرین بازار زیرین اراک، از مآل اندیشیها و آینده نگریهای پدران ما حکایت دارد. فکر کن! یوسف خان گرجی تدارک بنیان بنایی را دیده بود که لابد حالا پس از دویست سال ما فرزندان ناخلف و نابکار بر دستگاه دستکار و درستکار پیشینیانمان ببالیم؛ طاقها طوری طراحی شده اند که گویی گنبدین هستند، اما نیستند، زیر حتی کاروانسراها نیز کاروانسرایی در کارست، از عکسها می توان دریافت که از همان آغازِ بنای اراک ساز و کاری برای فاضلاب شهری در نظر گرفته شده است. اراک دویست سال پیش از این واجدِ فاضلاب یکپارچه شهری بوده است، یعنی طرحی که تازه این سالها در ایران و ایضاً اراک امروزین انجام می شود. این مطلب خود گواه حقیقتی دیگر است که باید در محاسباتمان نسبت به اراک هماره در نظر داشته باشیم: . نمونه شهرهای جدید (همچون مهاجران و شهر امیرکبیر که از فرزندانِ کلانشهرِ اراک به شمار می روند) در طرح شهرسازی فتحعلیشاه نیز تحقق یافته است. شهر ما محصول همین نگاه نوین شهرسازی در دو قرن پیش از این به شمار می رود. طرح شطرنجی معابر شهر، ساز و کار فاضلاب شهری که از آن سخن گفتیم و ... اراک را به عنوان یکی از نخستین مصادیق ورود ایران به جهان مدرن می نمایانَد...

به هر روی، زیرِ ظاهری که از بازار اراک می بینیم، نیلوفری واژگون نهفته است. می توان بازار اراک را به همین شکلِ فعلی نیز  در زمره زیباترین بازارهای ایرانی دانست. حالا چه شود! چه بهره ها می شود ـ یا می شد ـ از این گنجِ پنهان برآورد! مسئولان محترم خیلی زود این یادگار یوسف خان را دفن کردند و در گل و لای و سیمانِ کف پوش جدید پوشاندند. مصائب و مسائل سال 88 موجب شد که ما نیز این رازِ روزگاران را تا به امروز ـ و در ـ واگو نکنیم. حالا ما می مانیم و شما و این رازِ دوباره پنهان؛ ...

1-      هرچه پرس و جو کردیم، اهالی بازار و نیز همشهریانِ قدیمیترمان ـ جز آنچه در متن آوردیم ـ از یادبود زیرزمینی اراک نمی دانستند. از گفته های ایشان چیز دندانگیری عایدمان نشد. به همین دلیل از تمامی دوستان تقاضا می کنیم که اگر اطلاعاتی در این مورد دارند، ما و شهرمان را بی نصیب نگذارند.

2-      خانم در بخش نظرات ما را بیدارباش گفتند و ا ز اثری ارجمند راجع به تاریخ عکاسی اراک آگاه ساختند. سپاس گرم ما نثار ایشان و تمامی همشهریان فرهیخته و فرهنگ پرور. ما بیداریم و هشیار و دوشادوشتان در مسیری راه می سپریم که بی شک به اعتلای روزافزونِ اراک عزیز خواهد انجامید. درود.