پایگاه اجتماعی فقیه

فقیه از آن جهت كه عالم به علم فقه است، اقتدارى ندارد و مانند سایر ارباب معارف است، اما از آن جهت كه به منصب «زعامت دینى» مى رسد، صاحب اقتدار و نفوذ اجتماعى مى شود.

فقه، به عنوان بخشى از معارف دینى، منزلت خود را در میان معارف دینى داراست و نباید آن را فراتر و یا فروتر از آنچه كه هست قرار داد. علم فقه به لحاظ محتواى نظرى خود، همسان و همشان دیگر معارف دینى است، اما به لحاظ نقش و كاركرد عملى كه دارد، تاثیرات عینى و محسوسى در زندگى مردم به جا مى گذارد و از این رهگذر خصوصیاتى دارد كه دیگر معارف دینى ندارند.

تا این جا مربوط است به جنبه معرفتى فقه به عنوان یك علم. اما اگر از زاویه دیگرى به موضوع بنگریم، مى بینیم كه حاملان این معرفت، یعنى فقها، پایگاه اجتماعى ممتازى در میان دینداران دارند كه حاملان دیگر معارف دینى و غیر دینى چنان موقعیت برجسته اى را ندارند. فقهاء در طول تاریخ اسلام، همواره، از اقتدار اجتماعى برخوردار بوده اند.

در چهار قرن اخیر نفوذ و اقتدار اجتماعى فقها، هم در مسیر زندگى روزمره مردم و هم درحوادث و تحولات بزرگ اجتماعى كاملاً مشهود است و در موازنه قدرت، فقها، همواره، یك قطب مهم محسوب مى شوند. سوءالى كه در این جا در خور توجه است این است كه آیا این اقتدار اجتماعى را علم فقه به حاملان خود بخشیده است، یا این كه اقتدار فقیه از عوامل دیگرى نشات گرفته است؟

با توجه به همین اصل كلامى و پشتوانه اعتقادى است كه فقیه مى تواند در مواردى مثل امام معصوم، حكم صادر كند و حكم، غیر از فتواست و جنبه الزام حقوقى دارد و در صورت نبود چندان پشتوانه اى، حكم او هر چند برابر موازین فقهى هم صادر شده باشد،نفوذى نخواهد داشت.

در این جا براى تقریب به ذهن مى توان علم فقه را به علم حقوق و فقیه زعیم را به قاضى تشبیه كرد. قاضى از آن جهت عالم به علم حقوق است و ماده و تبصره هاى قانونى را مى داند، حكمش در دادگاه نفوذى ندارد، بلكه از آن جهت كه منصب قضاوت دارد، حكم او نافذ و الزام آور است. به عبارت دیگر، قدرت قاضى از منصب او ناشى شده، نه از معلومات حقوقى او. در یك محكمه با این كه قاضى و وكیل مدافع هر دو حقوقدانند، اما فقط نظر قاضى الزام آور است نه نظر وكیل.

به عبارت دیگر، آیا محتواى معرفتى فقه خاصیت قدرت آفرینى دارد و هر كس آن را بیاموزد خود به خود اقتدار اجتماعى پیدا مى كند؟ واقعیت این است كه فقه یك علم تبیینى و توصیفى است و وظیفه اى جز استنباط احكام شریعت و بیان آنها ندارد. صرف دانستن این احكام و استنباط كردن آنها از روى ادله فقهى، به خودى خود، هیچ اقتدارى را براى داننده و استنباط كننده آنها كسب نمى كند، پس فقه به عنوان یك معرفت در درون خود خاصیت قدرت آفرینى ندارد. با این وصف، سوءال یادشده قوّت مى گیرد كه پس این اقتدار اجتماعى فقیه از كجا ناشى شده است؟

 اقتدار اجتماعى فقیه و موقعیت قدرتمند او در جامعه دینى، یك دلیل كلامى و اعتقادى دارد و یك علت جامعه شناختى:

الف: دلیل كلامى و اعتقادى اقتدار فقیه:

فقیه از آن جهت كه عالم به علم فقه است، اقتدارى ندارد و مانند سایر ارباب معارف است، اما از آن جهت كه به منصب «زعامت دینى» مى رسد، صاحب اقتدار و نفوذ اجتماعى مى شود. منصب زعامت دینى، امتداد همان منصب امامت است، با ابعادى كوچكتر و محدودتر. امامت كه از اصول اعتقادى شیعه است، مفهومى گسترده و پیچیده دارد. در تفكر شیعى، منصب امامت، جزء جدایى ناپذیر ساختار جامعه دینى است و حتى در دوران غیبت نیز، تعطیل بردار نیست و نمى توان به دلیل عدم حضور امام، منصب امامت را نیز در جامعه معطل گذاشت. لذا معیارهایى درنظر گرفته شده تا كسانى بر اساس آن معیارها بتوانند، این منصب را، گرچه در زوایاى محدودترى اداره كنند و بخشى از شوءون و وظایف اجتماعى امام را به عهده بگیرند.

ب: علت جامعه شناختى اقتدار فقیه:

علاوه بر اصل اعتقادى كه در بند الف به آن اشاره شد، اقتدار اجتماعى فقیه، یك علت جامعه شناختى هم دارد و آن، كاركرد اجتماعى فقاهت و فقیه است. در گذشته بسیارى از نظامات زندگى اجتماعى و شخصى مردم را فقها و نمایندگانشان، اداره مى كردند، مسائل حقوقى پیچیده معاملات، مشروعیت بخشیدن به مناسبات خانوادگى (ازدواج و طلاق)، ثبت اسناد، آموزش و.. . از جمله امور زندگى مردم بودند كه به دست فقها و یا نمایندگان آنان حل و فصل مى شدند. این خود، سبب مى شد كه مردم احساس كنند كه در اداره امور زندگى خود، به فقها نیازمندند و صرف نظر از جنبه اعتقادى، مى دیدند كه گره بسیارى از كارهایشان در مسیر زندگى، فقط به دست فقهاء گشوده خواهد شد، از این نظر خود را ناچار به پیروى از فقیه مى دیدند. البته امروز كه مفهوم سیاسى دولت تحول پیدا كرده، و دولتها، علاوه بر حكمرانى، مدیریت جامعه را نیز به عهده دارند، برخى از كاركردهاى اجتماعى فقاهت نیز به دولتها سپرده شده است.

 در هر صورت، عامل اصلى اقتدار فقیه، همان اصل كلامى و عقیدتى است كه ذكر شد و این عامل جامعه شناختى، عاملى است فرعى و به مثابه متمم عامل اصلى به شمار مى آید. بر اساس آنچه كه گفته شد، معلوم مى شود كه نقد و تحلیل جایگاه معرفتى علم فقه، یك مقوله است و نقد و تحلیل پایگاه اجتماعى فقیه و موقعیت ممتاز او در جامعه، مقوله اى دیگر است و این دو نباید با هم آمیخته شوند. این خود نكته ظریفى است كه در پاره اى از نقادیها بدان توجه نشده است.

جایگاه سیاست در طبقه‌بندی دانش اسلامی، مقایسه فلسفه سیاسی، شریعت‌نامه‌نویسی و اندرزنامه‌نویسی، ارتباط فلسفه سیاسی و فقه سیاسی، مبانی کلامی اندیشه سیاسی اسلامی، فقه سیاست خارجی، اجتهاد و دستگاه تفسیرگر نصوص دینی عناوین فصل‌های یک تا شش این کتاب است.

همچنین مبانی اندیشه سیاسی در قرآن و سنت، نظریه‌های مشروعیت در اندیشه سیاسی شیعه، اسلام و عرفی‌گرایی، ارتباط دین و سیاست در اندیشه سیاسی شیعه و رویارویی اندیشه سیاسی اسلامی با تجدد در فصل‌های هشتم تا دوازدهم مورد بررسی قرار گرفته است.

این اثر می‌کوشد با ارائه مبانی فلسفی، فقهی، روش‌شناسانه، کلامی، قرآنی و روایی از یک طرف و طرح مهم‌ترین و اصلی‌ترین مسائل حوزه اندیشه سیاسی از طرف دیگر، زمینه هرچه بهتر دیگر دروس اسلامی را فراهم کند.

به باور نگارنده، در زمان حضور معصوم(ع) می‌توان از اسلام یک سخن گفت، چرا که امام قرآن ناطق است. اسلام سه به درس حاضر مربوط نمی‌شود، هرچند در درس تاریخ تحول دولت در اسلام محوریت دارد. بنابراین مبنای این درس قرائت‌های موجود در حوزه اسلام دو، اعم از فلسفه سیاسی و فقه سیاسی است. در این متن اندیشه سیاسی اسلامی به اسلام دو اشاره دارد.

نویسنده معتقد است که اندیشه سیاسی هر اندیشمند با تلقی وی از هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، انسان‌شناسی و روش‌شناسی ارتباط دارد، اگر فقیه یا فیلسوف سیاسی در حوزه‌های فوق هر مبنایی به شکل خودآگاه یا ناخودآگاه اتخاذ کند، در اندیشه سیاسی‌اش به شکل مستقیم یا غیر مستقیم تأثیر می‌گذارد.

کتاب «مبانی اندیشه سیاسی در اسلام» تألیف سید‌صادق حقیقت در 292 صفحه برای نخستین بار در شهریورماه سال جاری از سوی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) منتشر شده است

حجت‌الاسلام سید جواد موسوی هوایی معاون پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهم فعالیتهای معاونت از زمان تأسیس تاکنون به تبلیغات دینی رسانه ای محیطی شامل آسیب شناسی تابلوهای شهر تهران، تولید لوح‌های فشرده صوتی و مناسبتی مانند "داغ ارغوانی" برای ماه محرم، "نوای انتظار" ویژه نیمه شعبان و میلاد حضرت حجت (عج)، "وصال" ویژه ماه مبارک رمضان، "عروج" ویژه لیالی قدر، "ولاء" ویژه عید سعید غدیر، نصب دستگاههای ارسال بلوتوث، تولید لوح فشرده کتابهای گویا مانند "سیب"، نرم افزار ضیافت و لوح فشرده تفسیر جامع قرآن اشاره کرد.

معاون پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به راه اندازی و توسعه کمی و کیفی سامانه پاسخگویی به شبهات و سؤالات دینی با شماره 09650 ، تأسیس، تجهیز و تقویت 1 هزار و 733 کتابخانه شبستان (حوزه دین و روستایی) در مساجد سراسر کشور و اهدای بیش از 4 میلیون جلد کتاب، نشریه و نرم افزار برای تجهیز آنها را یادآور شد.

حجت الاسلام موسوی هوایی آشنایی با سیر مطالعات اسلامی نوین (آسمان) و تولید نرم افزار آن با بهره گیری از مباحث قرآن، حدیث، اخلاق، تربیت، فلسفه، عرفان، حقوق، فقه، اصول دین، فروع دین، احکام دین و علوم انسانی را سه سطح مقدماتی، متوسطه و عالی جهت اقشار مختلف جامعه شامل نوجوانان، جوانان، بانوان، دانشجویان، طلاب، اساتید دانشگاه، مدیران فرهنگی، مداحان، مبلغان و معلمان از دیگر برنامه ها خواند.

وی با بیان اینکه گردآوری داده های دین و تأسیس بانک جامع داده های فرهنگی دینی با هدف تجمیع قابل حصولی از اطلاعات حوزه دین و راه اندازی سایت آن به نشانی www.crds.ir ، برگزاری نشستهای علمی - پژوهشی با عنوان "میز اندیشه" با حضور اساتید مدعو در جمع کارشناسان و مدیران دفاتر و گروههای سازمانی جهت ارتقای سطح فکری و فرهنگی کارشناسان و مدیران را یادآور شد.

حجت‌الاسلام سید جواد موسوی هوایی با اشاره به انجام سلسله پژوهشهای مرتبط با فعالیتهای سازمان و مجامع وابسته به حمایت از پایان نامه های دانشجویی در موضوعات مورد نیاز سازمان(فرهنگی - دینی و اجتماعی) خبر داد و گفت: تغذیه فکری روحانیون مستقر، طرح هجرت، مسئولین تشکلهای دینی، مداحان، مبلغین و مبلغات، ائمه جماعات، اساتید و معلمین حوزه دین با تهیه و ارسال انواع کتب، نشریات، لوح فشرده و نرم افزارهای مورد نیاز از دیگر برنامه های معاونت به شمار می روند.

وی در ادامه با بیان اینکه آموزشهای تخصصی ویژه اقشار تأثیر گذار جامعه برگزار و نظارت شده است، اظهار داشت: کارگاههای آموزشی در طول سال جهت آشنایی کارشناسان پژوهشی و آموزشی استانها با مأموریتهای سازمان و طرحهای معاونت پژوهشی و آموزشی نیز برگزار شده اند.

معاون پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی با اشاره به اینکه آموزش روحانیون در بدو استقرار به منظور آشنایی با روشهای نوین تبلیغ آموزش دیدند، تصریح کرد: سرفصل رشته های جدید در مقطع کارشناسی ارشد جهت تربیت کارشناسان متخصص و متعهد در خصوص رشته های تخصصی تدوین شد و 60 دبیرستان علوم و معارف اسلامی صدرا نیز در سراسر کشور تأسیس شدند.

وی با اشاره به اینکه اردوی سراسری معرفت و جشنواره قرآن و عترت ویژه مدارس علوم و معارف اسلامی صدرا برگزار شد، به تولید محتوا، نقد، ترجمه و خرید آثار متعدد متون فرهنگ دینی و همچنین تولید و پخش برنامه های تلویزیونی از شبکه های صدا و سیمای جمهوری سلامی ایران مانند مستند 10 قسمتی "آخرین منجی" با موضوع مهدویت، مستند "شوک" با موضوع بررسی علل گرایش جوانان به گروههای انحرافی اشاره کرد.

موسوی هوایی در ادامه یادآور شد: تولید و ارسال پیامهای کوتاه از طریق سامانه مؤسسه "ماسک" به شمار 30005000 با هدف جذب و آشنایی نوجوانان و جوانان با مضامین فرهنگی دینی و همچنین تولید و انعکاس مقالات کارشناسان معاونت و تدوین ویژه نامه ها الکترونیکی "تبلیغ" در پایگاه اطلاع رسانی معاونت پژوهشی و آموزشی به نام "پژوهه دین" به آدرس www.pajohe.ir از دیگر فعالیتها هستند.

معاون پژوهشی و آموزشی سازمان تبلیغات اسلامی به خرید و ارسال منابع مکتوب مورد نیاز مبلغان تحت پوشش سازمان با هدف غنی سازی منبرهای سنتی که از اهم آنها تولید مجموعه 15 جلدی "ره پویه"، کتب "ره توشه" راهیان نور، کتاب تخصصی تبلیغ دین به نام "شبستان اندیشه" اشاره کرد و افزود: از نشریات و مجلات حوزه دین به منظور ارتقای سطح مخاطبان سازمان از جمله ماهنامه خیمه، فصلنامه زمزمه، ماهنامه سپیده دانایی، فصلنامه فرهنگ اندیشه، ماهنامه راه قرآن حمایت شد.

وی در ادامه با اشاره به اینکه گفتمانهای متعدد چهره به چهره در طول سال و در سطح دانشگاهها، مساجد و مدارس سراسر کشور با موضوعات فرهنگی، دینی و اجتماعی با حضور جوانان و نوجوانان با هدف تنویر اذهان آنها برگزار شد، دیگر فعالیتها را انتشار  بیش از 250 عنوان کتاب با موضوعات فرهنگی، دینی، اجتماعی، سیاسی، پژوهشی و عرضه آنها در میان عموم اقشار جامعه و خواند و یادآور شد: جشنواره های کتاب دین و پژوهشهای برتر در 5 حوزه قرآن و حدیث و اخلاق، حوزه فلسفه و کلام و عرفان، حوزه سیره و تاریخ و تمدن اسلام، حوزه فقه و اصول و حقوق اسلامی، حوزه دین و علوم انسانی مرتبط برگزار شده است.