پرسش:
چرا اميد و آرزوهاي برخي افراد جنبه عيني و عملي پيدا نكرده و به مرحله ظهور و بروز خارجي نمي رسد؟
پاسخ:
يكي از مهم ترين دلايل محقق نشدن اميدها و آرزوهاي برخي افراد، به چگونگي و نوع اميدها و آرزوهاي آنان برمي گردد. هر چقدر اين اميدها و آرزوها از مدار واقعيت و حقيقت دور، و به توهم و خيال و اعتباريات نزديك تر باشد، تحقق عيني و عملي آن با مشكل مواجه مي شود و امكان وقوعي آن به صفر مي رسد. بنابراين به طور كلي مي توان اميدها و آرزوها را به اميدها و آرزوهاي كاذب و صادق تقسيم كرد. شهيد مطهري(ره) در اين زمينه مي فرمايد: «معمولا افرادي كه از لحاظ روح و روان، سالم و بانشاط اند و انحرافي پيدا نكرده اند، كمتر به تخيل و به هم بافتن آرزوهاي دور و دراز و نامعقول مي پردازند.
هميشه عملي فكر مي كنند و عملي آرزو مي كنند، يعني آرزوهاي آنها در جهت همان مداري است كه در زندگي دارند، روي بال و پر خيال نمي نشينند و آرزوي امور ناشدني را نمي كنند، ولي افراد ضعيف كه مبتلا به بيماري رواني هستند و نشاط عمل ندارند و در وجودشان همت و اراده اي موجود نيست، بيشتر بر مركب سريع السير خيال سوار مي شوند و با خيالات خود را سرگرم مي كنند». (حكمت ها و اندرزها، ص 181)
پس بايد دايره اميدها و آرزوهايمان را محدود سازيم و بدانيم هر چيزي شايسته اميد داشتن نيست. بازيابي و تشخيص اميدهاي واهي و كاذب از اميدهاي واقعي و صادق، و اميدهاي پست و بي ارزش از اميدهاي ارزشمند و متعالي و تجديدنظر در اميدها، امري ضروري و اجتناب ناپذير است. به بيان ديگر اميدها و آرزوها آسيب ها و آفاتي دارند كه مهم ترين آنها، عدم آگاهي و اطلاع از واقعيات، غفلت از وظيفه اصلي، بلندپروازي، فاصله گرفتن از مباني ديني و عوامل فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي حاكم بر جامعه است. از اين رو اميدها و آرزوهايي كه بر پايه چنين زمينه ها و مقدماتي شكل مي گيرد به قرار زير است:
1- اميدها و آرزوهاي واهي
گاهي اميدها و آرزوها، كاذب، واهي و غيرواقعي است و از حقيقت به دور و به توهم شباهت دارد. به قول شاعر:
اميد نيست كه عمر گذشته بازآيد
در اين اميد به سر شد، دريغ عمر عزيز
امام علي(ع) آرزوهاي كاذب را به سراب و آب نمايي تشبيه كرده است كه تشنه كامان را به دنبال خود مي كشاند، ولي هر لحظه آنها را تشنه تر مي كند. (غررالحكم و دررالكلم، ج5، ص 438) براين اساس، در آموزه هاي ديني، از آرزوهاي دراز، به دليل آثار و پيامدهاي شوم آن به آرزوهاي غيرمنطقي تعبير و نكوهش شده است. علي(ع) در اين رابطه مي فرمايد: «از آرزوهاي دراز بپرهيزيد كه زيبايي نعمت هاي الهي را از نظر شما مي برد و آنها را نزد شما كوچك مي كند و به كمي شكر فرامي خواند». (همان، ج 3، ص 319)
2- اميدها و آرزوهاي تعديل نشده
يكي از آسيب ها و آفات اميد و آرزو، خروج از مدار و مرز اعتدال است. اگر اميد و آرزو از حد اعتدال خارج شود و رنگ افراطي به خود بگيرد، مفاسد جبران ناپذيري را به دنبال خواهد داشت. امام علي(ع) مي فرمايد:
«از تكيه كردن بر آرزوها بپرهيزيد كه همانا سرمايه احمقان و مانع خير آخرت و دنياست». (نهج البلاغه، نامه 31)
بنابراين اگر در بعضي آيات و روايات آرزو مذمت شده، همين آرزوهاي طولاني و دراز است كه پشتوانه عقلاني ندارد، علي(ع) در اين خصوص مي فرمايد:
«شرف الغني ترك المني» برترين بي نيازي، ترك آرزوهاست. (نهج البلاغه، حكمت 34) در روايتي ديگر آثار زيانبار آرزوهاي واهي را اين گونه ترسيم فرموده اند. آرزوهاي دراز، عقل انسان را مي برد، وعده آخرت را دروغ مي شمرد، انسان را به غفلت وا مي دارد و سرانجام آن، حسرت و ندامت است. (ميزان الحكمه، ج 1، ص 103)
آرزو بد نيست طغيانش بد است- هست دريا خوب و طوفانش بد است
گرچه هر ميلي همايون مركبي است- خارج از اندازه جولانش بد است