آفتكش ها !!
روتنون Rotenone
روتنون ماده حشرهكشي است كه در ريشه برخي از گياهان خانواده بقولات يافت ميشود. از اين گياهان ميتوان Deris elliptica و D. malacensis را در هندوستان و Lonchocarpas utilis و L.uruca را در آمريكاي جنوبي نام برد كه در بين اين گياهان جنس Deris سميت بيشتري براي ماهيها و حشرات دارد. ريشه اين گياهان از سال 1847 براي مبارزه با حشرات برگخوار مورد استفاده قرار گرفته است. ريشه آنها بين 0.2 تا 0.15 درصد روتنون دارد.
قبل از اينكه خواص حشرهكشي اين گياه مشخص شود ماهيگيران مناطق حاره عصاره ريشه اين گياهان را براي صيد بكار ميبردند. براي اين منظور گياهان مذكور را براي مدتي خيسانده و سپس آنها را جوشانده و عصاره حاصله را در محيطهاي بسته و راكد رودخانهها ميريختند و بدين صورت سبب مسموم شدن ماهيها ميشدند و سپس آنها صيد ميكردند.
روتنون خالص به صورت بلورهاي سفيد مايل به زرد و با نقطه ذوب 163 درجه سانتيگراد است. در آب غير محلول و در مجاورت هوا، نور و گرما به سرعت خاصيت سمي خود را از دست ميدهد و به رنگ قرمز درميآيد. اين حشرهكش از طريق گوارشي و تماسي تأثير ميگذارد. روتنون از راه گوارش براي انسان و دام سميت كمتري دارد. بر روي گياهان هيچگونه عوارضي نظير ايجاد سوختگي ندارد در حاليكه روي حشرات بسيار سمي است.
روتنون با كليه حشرهكشهاي قليايي ناسازگار بوده و بايد از مخلوط كردن آن با مخلوط بردو، پلي سولفورها خودداري شود. همچنين روتنون نسبت به نور حساس ميباشد. ميتوان ريشه گياهان جنس Deris را در آفتاب خشك نموده و سپس به صورت پودر نرمي در آورد. از اين پودر 4 تا 5 درصد روتنون به دست ميآيد. از پودري كه داراي 4 تا 5 درصد روتنون باشد ميتوان يك تا دو كيلو را با 400 ليتر آب مخلوط كرده و در سمپاشي بر عليه آفات سبزيجات استفاده نمود. اين ماده سمي روي حشرات مكنده و جونده به طريق تماسي بسيار مؤثر است و حداكثر تا 7 روز خاصيت سمي خود را حفظ ميكند.
براي سهولت در استخراج ميتوان از حلالهاي آلي نظير كلروفرم، كلروبنزن، كلرواتيلن بنزن استفاده كرد. در سمپاشي بايد روتنون 0.0005 درصد تا0.25 درصد روتنون خالص داشته باشد تا خاصيت ايدهآل حشرهكشي ايجاد نمايد.
LD50 حاد دهاني اين سم براي موشها 1500ـ132 ميليگرم بر كيلوگرم، براي خرگوش 3000 ميليگرم بر كيلوگرم و براي انسان 0.3-0.5 ميليگرم بر كيلوگرم است. روتنون براي زنبور عسل خطرناك نميباشد.
نحوه اثر
روتنون از جمله سمومي است كه علاوه بر تأثير روي اعصاب يك مهار كننده قوي متابوليكي نيز ميباشد. سميت آن از طريق مهار نمودن متابوليسم تنفسي بوده و در واقع سبب اختلال در سيستم انتقال الكترون بين DPNH يا دي فسفر پيريدين نوكلئوتيد و NADH يا سيتوكروم b ميشود. اين سم سبب قطع زنجيره تنفسي در سيتوكروم b ميگردد.
به طور كلي مسموميت از روتنون فرآيند بسيار بطئي است. در ابتدا باعث فلج شدن قطعات دهاني و ديگر اندامهاي حركتي ميگردد و سپس بيهوش شدن و مرگ تدريجي فرا ميرسد. در بسياري از موارد پس از قطع علائم حياتي، قلب همچنان به كار خود تا مدتي ادامه ميدهد.
روتنون در اثر متابوليسم و هيدروكسيله شدن به روتنولون I و روتنولون II تبديل ميشود. در كبد موشها و در بدن حشرات حلقه فوران تحت تأثير آنزيمها گسسته ميشود و يك گروه متوكسي باقي ميماند. نوعي الكل از اكسيداسيون يك گروه كتيل از بقاياي ايزوپروپنيل به دست ميآيد كه از متابوليتهاي آن به شمار ميآيد.
موارد استفاده
روتنون جزء حشرهكشهاي عمومي است و موارد استفاده آن مانند نيكوتين ميباشد با اين تفاوت كه اثر آن روي شتهها كمتر از نيكوتين است ولي بر روي لارو پروانهها و سخت بالپوشان بيشتر از نيكوتين مؤثر ميباشد. مسموميت از روتنون بسيار بطئي بوده و معمولاً پس از 24 تا 48 ساعت ظاهر ميشود. مسموميت قطعي است و حشراتي كه مسموم شده باشند دوباره زنده نميشوند