بررسي نتايج جنگ احد

تفسير نمونه ج : 3ص :106

وَ لا تَهِنُوا وَ لا تحْزَنُوا وَ أَنتُمُ الأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ‏(139) إِن يَمْسسكُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَس الْقَوْمَ قَرْحٌ مِّثْلُهُوَ تِلْك الأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَينَ النَّاسِ وَ لِيَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ يَتَّخِذَ مِنكُمْ شهَدَاءَوَ اللَّهُ لا يحِب الظلِمِينَ‏(140) وَ لِيُمَحِّص اللَّهُ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ يَمْحَقَ الْكَفِرِينَ‏(141) أَمْ حَسِبْتُمْ أَن تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَهَدُوا مِنكُمْ وَ يَعْلَمَ الصبرِينَ‏(142) وَ لَقَدْ كُنتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْت مِن قَبْلِ أَن تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَ أَنتُمْ تَنظرُونَ‏(143)

ترجمه:

139 -و سست نشويد و غمگين مگرديد و شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد.

140 -اگر به شما ( در ميدان احد ) جراحتى رسيد ( و ضربه‏اى وارد شد ) به آن جمعيت نيز ( در ميدان بدر ) جراحتى همانند آن وارد گرديد و ما اين روزها ( ى پيروزى و شكست ) را در ميان مردم مى‏گردانيم ( كه اين خاصيت زندگى جهان است ) تاافرادى كه ايمان آورده‏اند شناخته شوند و خداوند از ميان شما قربانيانى بگيرد ، و خداوند ظالمان را دوست نمى‏دارد

141 -و تا خداوند افراد با ايمان را خالص گرداند ( و ورزيده شوند ) و كافران را تدريجا نابود سازد.

142 -آيا چنين پنداشتيد كه شما ( تنها با ادعاى ايمان ) وارد بهشت خواهيد شد در حالى كه هنوز خداوند مجاهدان از شما و صابران را مشخص نساخته است ؟

143 -و شما تمناى مرگ ( و شهادت در راه خدا ) را پيش از آنكه با آن روبرو شويد مى‏كرديد سپس آن را با چشم خود ديديد در حالى كه به آن نگاه مى‏كرديد ( و حاضرنبوديد به آن تن در دهيد ، چقدر ميان گفتار و كردار شما فاصله است).

تفسير نمونه ج : 3ص :107

 

در باره شان نزول اين آيات ، روايات متعددى وارد شده است و از مجموع آنها استفاده مى‏شود كه اين آيات دنباله آياتى است كه قبلا در باره جنگ احد داشتيم ، و در حقيقت اين آيات تجزيه و تحليلى است روى نتائج جنگ احد و عوامل پيدايش آن به عنوان يك سرمشق بزرگ براى مسلمانان ، و در ضمن وسيله‏اى است براى تسلى و دلدارى و تقويت روحى آنها ، زيرا همانطور كه گفتيم جنگ احد بر اثر نافرمانى و عدم انضباط نظامى جمعى از سربازان اسلام ، در پايان به - شكست انجاميد و جمعى از شخصيتها و چهره‏هاى برجسته اسلام از جمله حمزه عموى پيامبر ، در اين ميدان شربت شهادت نوشيدند .

پيامبر همان شب با ياران خود به ميان كشتگان رفت و براى بزرگداشت ارواح شهداء بر سر جنازه يكايك آنها مى‏نشست و اشك مى‏ريخت و طلب آمرزش مى‏نمود ، و سپس اجساد همه آنها در دامنه كوه احد در ميان اندوه فراوان بخاك سپرده شد ، در اين لحظات حساس كه مسلمانان نياز شديد به تقويت روحى و هم استفاده معنوى از نتائج شكست داشتند آيات فوق نازل گرديد.

 

و لا تهنوا و لا تحزنوا و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنين و لا تهنوا از ماده وهن گرفته شده و وهن در لغت به معنى هر نوع سستى است ، خواه در جسم و تن باشد ، و يا در اراده و ايمان .

در اين آيه نخست به مسلمانان هشدار داده شده كه مبادا از باختن يك جنگ ،

تفسير نمونه ج : 3ص :108

سستى به خود راه دهند و غمگين گردند و از پيروزى نهائى مايوس شوند ، زيرا افراد بيدار همان طور كه از پيروزيها استفاده مى‏كنند از شكستها نيز درس مى‏آموزند و در پرتو آن نقاط ضعفى را كه سرچشمه شكست شده ، پيدا مى‏كنند و با بر طرف ساختن آن براى پيروزى نهائى آماده مى‏شوند .

جمله و انتم الاعلون ان كنتم مؤمنين : شما برتريد اگر ايمان داشته باشيد ، يك جمله بسيار پر معنى است يعنى شكست شما در حقيقت براى از دست دادن روح ايمان و آثار آن بوده ، شما اگر فرمان خدا و پيامبر را در اين ميدان زير پا نمى‏گذاشتيد گرفتار چنين سرنوشتى نمى‏شديد ، و باز هم غمگين نباشيد اگر بر مسير ايمان ثابت بمانيد پيروزى نهائى از آن شما است ، و شكست در يك ميدان ، به معنى شكست نهائى در جنگ نيست.

قرح به معنى جراحتى است كه در بدن بر اثر برخورد با يك عامل خارجى پيدا مى‏شود .

در اين آيه درس ديگرى براى رسيدن به پيروزى نهائى به - مسلمانان داده شده است كه شما نبايد از دشمنان كمتر باشيد ، آنها در ميدان بدر شكستى سخت و سنگين از شما خوردند و هفتاد نفر كشته ، و تعداد زيادى مجروح و اسير دادند و با آنهمه از پاى ننشستند ، و در اين ميدان شكست خود را بر اثر غفلت شما جبران كردند ، اگر شما در اين ميدان گرفتار شكست شديد بايد از پاى ننشينيد تا آن را جبران كنيد ، و لذا مى‏فرمايد : اگر به شما جراحتى رسيد به آنها هم جراحتى همانند آن رسيد بنا بر اين سستى و اندوهشما براى چيست.

بعضى از مفسران آيه را اشاره به جراحاتى كه بر كفار در ميدان احد نشست مى‏دانند ، ولى اولا اين جراحات مانند جراحات مسلمين نبود بنا بر اين با كلمه مثله سازگار نيست.

و ثانيا با جمله بعد كه تفسير آن خواهد آمد تناسب ندارد.

تفسير نمونه ج : 3ص :109

منكم شهداء : در اين قسمت نخست اشاره به يكى از سنن الهى شده است كه در زندگى بشر حوادث تلخ و شيرينى رخ مى‏دهد كه هيچكدام پايدار نيست ، شكستها ، پيروزيها ، قدرتها ، عظمتها و ناتوانيها همه در حال دگرگونى هستند بنا بر اين نبايد شكست در يك ميدان و آثار آن را پايدار فرض كرد ، بلكه بايد با بررسى عوامل و انگيزه‏هاى شكست از سنت تحول استفاده نمود ، و آن را به پيروزى تبديل كرد دنيا فراز و نشيب دارد و زندگى در حال دگرگونى است و خداوند اين ايام را در ميان مردم بطور مداوم گردش مى‏دهد تا سنت تكامل از لابلاى اين حوادث آشكار شود .

سپس اشاره به نتيجه اين حوادث ناگوار كرده و مى‏فرمايد و ليعلم الله الذين آمنوا ... اينها بخاطر آن است كه افراد با ايمان ، از مدعيان ايمان ، شناخته شوند و به عبارت ديگرتا حوادث دردناك در تاريخ ملتى روى ندهد صفوف از هم مشخص نخواهند شد ، زيرا پيروزيها خواب‏آور و اغفال كننده است در حاليكه شكستها براى افراد آماده بيدار كننده و نشان دهنده ارزشها است.

در جمله و يتخذ منكم شهداء مى‏فرمايد : يكى از نتائج اين شكست دردناك اين بود كه شما شهيدان و قربانيانى در راه اسلام بدهيد ، و بدانيد اين آئين پاك را ارزان بدست نياورده‏ايد تا در آينده ارزان از دست بدهيد ، ملتى كه قربانى در راه اهداف مقدس خود ندهد هميشه آنها را كوچك مى‏شمرد اما به هنگامى كه قربانى داد هم خود او ، و هم نسلهاى آينده او ، بديده عظمت به آن مى‏نگرند .

ممكن است منظور از شهداء در اينجا گواهان باشد ، يعنى خدا مى‏خواست با اين حادثه گواهانى از شما بگيرد كه چگونه نافرمانيها به شكستهاى دردناكى

تفسير نمونه ج : 3ص :110

مى‏انجامد ، و اين گواهان در آينده معلمانى خواهند بود براى مردم در برابر حوادث مشابهى كه در پيش دارند.