داستان قنبر و حجاج

تفسير نمونه ج : 5ص :238

گاهى تصور مى‏شود كه تفاوت ميان آن دو در اين است كه آيات گذشته مربوط به مشركان معاصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ، ولى آيات مورد بحث مربوط به اقوام پيشين است بنابراين با هم منافاتى ندارد.

ولى بسيار بعيد به نظر مى‏رسد كه مشركان لجوج معاصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بهتر از گمراهان پيشين باشند ، بنابراين راه حل همان است كه در بالا گفتيم .

2 -در آيات فوق ميخوانيم هنگامى كه بروز شدائد اثر تربيتى نداشت ، خداوند درهاى نعمت را به روى چنين گناهكارانى مى‏گشايد ، آيا اين كار به خاطر تشويق بعد از تنبيه است يا مقدمه‏اى است براى دردناك بودن مجازات ؟ يعنى به اصطلاح اين گونه نعمتها ، نعمت استدراجى است كه تدريجا بنده متمرد را در ناز و نعمت و خوشحالى و سرور ، و يك نوع غفلت فرو مى‏برد ، سپس يكباره همه چيز را از آنها مى‏گيرد.

پاره‏اى از قرائن در آيه وجود دارد كه احتمال دوم را تقويت مى‏كند ، ولى مانعى ندارد كه هر دو منظور باشد ، يعنى نخست تشويق براى بيدارى ، و اگر مؤثر نشد مقدمه‏اى است براى گرفتن نعمت و عذاب دردناك ، در حديثى از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) چنين نقل شده ، اذا رايت الله يعطى العبد من الدنيا على معاصيه ما يحب فانما هو استدراج ثم تلا رسول الله (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) فلما نسوا ... هنگامى كه ببينى خداوند در برابر گناهان نعمت مى‏بخشد بدان كه مقدمه مجازات است سپس آيه فوق را تلاوت فرمود .

(مجمع البيان و نور الثقلين ذيل آيه).

در حديثى از على (عليه‏السلام‏) چنين نقل شده كه فرمود : يا بن آدم اذا رايت ربكسبحانه يتابع عليك نعمه و انت تعصيه فاحذره ( نهج البلاغه كلمه 25).

تفسير نمونه ج : 5ص :239

در كتاب تلخيص الاقوال از امام حسن عسكرى (عليه‏السلام‏) چنين نقل شده ، كه قنبر غلام امير مؤمنان را پيش حجاج آوردند حجاج پرسيد تو چكار براى على ابن ابى طالب (عليه‏السلام‏) مى‏كردى ، گفت وسايل وضوى او را فراهم مى‏ساختم ! پرسيد هنگامى كه از وضو فارغ مى‏شد چه مى‏گفت؟ ، گفت اين آيه را مى‏خواند ، فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم ابواب كل شى و تا آخر آيه را تلاوت كرد ، حجاج گفت گمان مى‏كنم اين آيه را بر ما تطبيق مى‏كرد ، قنبر با شجاعت گفت آرى ! ( نور الثقلين جلد 1 - صفحه 18).

3 -در اين آيات مى‏خوانيم كه منظور از بسيارى از حوادث رنج‏آور ايجاد حالت توجه و بيدارى است ، و اين يكى از فلسفه‏هاى آفات و بلاها است كه در بحث توحيد از آن سخن گفته‏ايم ، ولى شايان توجه اينكه اين موضوع را اولا با كلمه لعل ( شايد ) ذكر مى‏كند ، بخاطر اينكه وجود بلاها به تنهائى كافى براى بيدارى نيست ، بلكه زمينه‏اى است براى دلهائى كه آمادگى دارند ( در سابق نيز گفته‏ايم لعل در كلام خدا معمولا در مواردى استعمال مى‏شود ، كه پاى شرايط ديگرى نيز در ميان باشد ) .

ديگر اينكه در اينجا كلمه تضرع بكار برده شده ، كه در اصل به معنى ورود شير به پستان و خضوع و تسليم آن در برابر دوشنده است ، سپس به معنى تسليم آميخته با تواضع و خضوع آمده است ! يعنى اين حوادث دردناك را بخاطر آن ايجاد مى‏كرديم ، كه آنها از مركب غرور و سركشى و خود خواهى فرود آيند ، و در برابر حق تسليم شوند.

4 -جالب اينكه در پايان آيه ، خداوند جمله الحمد لله رب العالمين را مى‏گويد ، و اين نشانه آن است كه قطع ريشه ظلم و فساد و نابود شدن نسلى

تفسير نمونه ج : 5ص :240

كه بتواند اين كار را ادامه دهد ، بقدرى اهميت دارد كه جاى شكر و سپاس است.

در حديثى از فضيل بن عياض از امام صادق (عليه‏السلام‏) مى‏خوانيم ، كه فرمود : من احب بقاء الظالمين فقد احب ان يعصى الله ، ان الله تبارك و تعالى حمد بنفسه بهلاك الظلمة فقال : فقطع دابر القوم الذين ظلموا و الحمد لله رب العالمين : هر كس بقاى ستمگران را دوست دارد ، مفهومش اين است كه دوست مى‏دارد معصيت خدا شود(موضوع ظلم به اندازه‏اى مهم است كه ) خداوند تبارك و تعالى در برابر نابود ساختن ظالمان خود را حمد و ستايش كرده است و فرموده دنباله قوم ستمگر بريده شد و سپاس مخصوص خداوند پروردگار جهانيان است.